ბარტომ I

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
ბარტომ I
იბერიის მეფე
წინამორბედი: არტაგ I
მემკვიდრე: მირიან II
დინასტია: არტაშესიანები
მამა: არტაგ I


ბარტომი, ბრატმანიიბერიის მეშვიდე[1][2][3] მეფე, ხოლო მოქცევაჲ ქართლისაჲს მიხედვით იბერიის მერვე მეფე ძვ. წ. I საუკუნეში.

მეფობის წლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თეიმურაზ ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„ბარტომ იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა წელთა დასაბამითგან სოფლისა 5401. ქართულსა ქრონიკონსა მეატერთმეტისა მოქცევისასა 177-სა, უწინარეს ქრისტეს შობისა 107-თა წლითა. ხოლო დაჰყო მეფობასა შინა ბარტომ წელნი 33-ნი.“
ვახუშტი ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„მეფე არტაგ (66-33 ქრ. წინ)... ...და მოიკლა ბარტომცა და შვილებულიცა ბარტომისა ქართამ მოიკლა მუნვე ბრძოლასა შინა დასაბამიდგან 3916, ქართულსა 251.“

მეცნიერთა მოსაზრებანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სერგი გორგაძე
კირილ თუმანოვი
ვიკიციტატა
„Pharnabazus II/Bartom (63-30 B.C.) Cassius Dio 19.24 (Pharnabazus); L 30- 33 (Bartom); RL I 49 (Bratman). — Son of Artoces, husband of an Artaxiad (Arsacid ) princess, overthrown by Meribanes II (L) after a reign of, tra¬ditionally, 33 years. Earlier, in 36, he was defeated by P. Canidius Crassus for Mark Antony (Dio).[5].“

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

არტაგ I-ს სიკვილის შემდგეგ ქართული წყაროების მიხედვით ტახტზე ადის მისი ძე — ბარტომი. წყაროები მას მიაწერენ მცხეთის გალავნის და ქართლის ციხესიმაგრეთა გამაგრებას. ბარტომ მეფის მმართველობის პერიოდში სამეფო ტახტზე პრეტენზიას აცხადებს ბარტომ მეფის ბაბუის არშაკ I-ის მიერ მოკლული ფარნაჯომის ძე მირვანი, რომელიც ამარცხებს ბარტომს და ბრძოლის ველზე კლავს მას და მის სიძეს ქუჯის შთამომავალს ქართამს.

მატიანეთა გადმოცემით ბარტომმა იმეფა 33 წელი.

არსებობს მოსაზრება (პ. ინგოროყვა, გ. მელიქიშვილი), რომ ბრატმანი არის დიონ კასიოსის "რომის ისტორიაში" ძვ. წ. 36 ამბებთან დაკავშირებით მოხსენიებული ფარნავაზი[საჭიროებს წყაროს მითითებას].

ისტორიული წყაროები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მოქცევაჲ ქართლისაჲ[6]
ვიკიციტატა
„და მეფობდა ბრატმან, რომელსა ზე ქალაქი მცხეთა დაეწყო.“
მეფეთა ცხოვრება[7]
ვიკიციტატა
„მოკუდა არტაგ და დაჯდა მის წილ ძე მისი, ბარტომ.

ამან უმატა ზღუდეთა მცხეთისათა და ყოველთა სიმაგრეთა ქართლისათა.

და აღზარდეს სპარსთა ძე ფარნაჯომისი, მირვან, რომელი სიკუდილსა მას ფარნაჯომისსა წარეყვანა მამამძუძესა მისსა, რომელი ვაჴსენეთ პირველ. ესე მირვან იყო კაცი ქველი, მჴნე მჴედარი. და მრავალგზის გამოიცადა იგი ბრძოლასა თურქთა და არაბთასა.

ამან შეკრიბნა სპანი ძლიერნი სპარსეთს, წარემართა ქართლს, მიუგზავნა მოციქული ერისთავთა ქართლისათა და ჰრქუა მათ: „მოიჴსენეთ სიყუარული მამისმამისა ჩემისა მირვანისი და კეთილი მისი თქუენდა მომართ. დაღაცათუ მამამან ჩემმან შემოიღო სჯული უცხოჲ თქუენ შორის, და მისგანცა გაქუნდა კეთილი. სამართლად მოიკლა მამაჲ ჩემი, რამეთუ ვერ კეთილად იპყრა სჯული მამათა თქუენთაჲ. და აწ ნუ არს საურავი და შიში გულსა თქუენსა სიკუდილისათჳს მამისა ჩემისა, რამეთუ სჯულისა დატევებისათჳს მოჰკლვენ მამანი შვილთა და ძმანი ძმათა. და არა იძიების სისხლი სჯულისა დატევებისათჳს მოკლულთაჲ.

მე ვარ შვილი მამათა თქუენთა ფარნავაზიანთაჲ, დაღაცათუ აღზრდილ ვარ სპარსთა თანა, არამედ ვარ მე სჯულსა ზედა მამათა თქუენთასა და ვესავ მე ღმერთთა, მპყრობელთა ქართლისათა, და სასოებითა მათითა წარმართებულ ვარ ძიებად მამულისა ჩემისა. და აწ მიითუალეთ ჩემგან დიდებაჲ და კეთილი“. ხოლო ერისთავთა ქართლისათა არა შეიწყნარეს ბრძანებაჲ მირვანისი, არამედ ყოველნი მივიდეს წინაშე ბარტომ მეფისა. ხოლო მცირედნი ვინმე ქართველნი არაწარჩინებულნი წარვიდეს და მიერთნეს მირვანს.

ხოლო მეფემან ბარტომ შემოიკრიბნა ყოველნი ქართველნი და მოირთო ძალი სომხითით და მოეგება იგი ხუნანს და იპყრა ზურგად ქალაქი ხუნანი. და მოვიდა მირვან და დადგა მდინარესა ზედა ბერდუჯისასა.

და იწყეს ბრძოლად და გამოჩნდეს ორთავე შორის ბუმბერაზნი. იყვნეს თუესა ერთსა ყოველთა დღეთა ბუმბერაზთა ბრძოლანი, ოდესმე მათ სძლიან და ოდესმე მათ სძლიან. ხოლო ამას თუესა შინა ერთსა ამან მირვან თავის-თავითა მოკლა ცამეტი ბუმბერაზი ქართველთა და სომეხთაგანი, და არავინ გამოჩნდა ქართველთა და სომეხთაგანი მძლე მირვანისი, და ვერცაღა თჳთ ბარტომ მეფე ჰბრძოდა მას, რამეთუ არა იყო ბარტომის თანა ძალი გოლიათობისაჲ.

მაშინ ბარტომ მეფემან განაწყვნა სპანი მისნი და მოჰმართა ყოვლითა სპითა. და იქმნა ბრძოლაჲ ძლიერი, მოსწყდა ორგნითვე ურიცხჳ, და იძლივნეს სომეხნი და ქართველნი სპარსთაგან, და მოკლეს ბარტომ, მეფე ქართველთაჲ.

ხოლო ამას ბარტომს არა ესუა ძე, არამედ ასული ერთი. და სიცოცხლესავე მისსა მოეყვანა ეგრისით ძისწული ქუჯისი, სახელით ქართამ, რომელსა შესდგმიდა ფარნავაზიანობაჲ ფარნავაზის დისა, ქუჯის ცოლისაგან, და დედისა მისისა, საურმაგის ასულისა, ქუჯის ძის ცოლისაგან. და ამის ქართამისდა მიეცა ასული მისი ცოლად ბარტომ მეფესა და აღეღო ესე შვილად. და ესე ქართველთა სათნოებისათჳს ექმნა ბარტომს, რამეთუ ქართველთა დიდი სათნოებაჲ აქუნდა ფარნავაზიანთა მიმართ და არა უნდა სხჳსა ნათესავისა მეფობაჲ, რომელსამცა არა შესდგმიდა ფარნავაზიანობაჲ.

ესე ქართამ, ძედ შვილებული ბარტომ მეფისაჲ, მასვე წყობასა შინა მოიკლა ბარტომის თანა, ხოლო ცოლი მისი, ასული ბარტომისი, უძლები დარჩა, ივლტოდა და წარვიდა სომხითს, და მუნ შვა ყრმაჲ, და უწოდა სახელად ადერკი, და იზარდებოდა იგი მუნ.

ხოლო ვითარ მოკლა მირვანმან ბარტომ და შემოვიდა ქართლად, დაიპყრა ყოველი ქართლი, და, რომელნი დაშთომილ იყვნეს ერისთავნი ქართლისანი ციხეთა და სიმაგრეთა შინა, მისცა მათ ფიცი და აღთქუმაჲ, და გამოიყვანნა ყოველნი, და მძლავრებით გამოიყვანა ცოლი ბარტომისი სამშჳლდით, და შეირთო ცოლად, რომელი შვილი იყო არშაკუნიანთაჲვე, და დაჯდა მცხეთას.

და ნებიერად მეფობდა მცირედ ჟამ და მოკუდა. და დაჯდა მის წილ ძე მისი არშაკ, დედით არშაკუნიანი და მამით ნებროთიანი და ფარნავაზიანი.“
ივერიის ისტორია (თეიმურაზ ბატონიშვილი)[8]
ვიკიციტატა
„გამეფდა სრულიად საქართველოსა ზედა ბარტომ პირველი და ჰმატა ამან ქალაქთა სიმაგრეთა და შენებულებათა; ხოლო არა ესვა მას ძეჲ, ამისთვის მოიყვანა კავკასიით ქუჯის ძისწულისაგანი, რომელიცა შთამომავალ იყო ასულისაგან საურმაგ მეფისა პირველისა ძისაგან. ხოლო იყო სახელი მისი ქართამ და მისცა მას ასული თჳსი ცოლად და იშვილა და ჰყო იგი მემკვიდრედ ყოვლისა სამეფოსა თჳსისა. ხოლო ქართველნიცა სათნოეყვნენ მას, ვინაჲთგან დედეული შთამომავლობაჲ მისი იყო ფარნავაზ პირველისა მეფისაგან. ოდეს აღიზარდა სპარსეთს მირვან ძეჲ მეფისა ფარნაჯამ პირველისა იყო იგი გმირი და გამოცდილი ბრძოლათა და წყობათა შინა; ამან შეკრიბნა სპანი სპარსთანი და წარმოემართა ივერიასა ზედა და მოუგზავნა მოციქული ქართველთა, ვითარმედ; „მამა ჩემიო მოიკლა თქვენ მიერ სამართლად უსჯულოებისათჳს; ვინაჲთგან შეურაცჰყო მან სჯული მამული; არამედ მე მიპყრიეს სარწმუნოება თქვენი და ვესავ ღმერთსა თქვენთა, შვილი ვარ მეფეთა თქვენთა, აწ მოვედით ჩემთანა და მიიღეთ ნიჭნი და ნაბოძვარნი ჩემგან“. ხოლო ესე არა ინებეს ქართველთა, ვინაჲთგან ერთგულებასა ზედა ჰსდგეს ბარტომ მეფისასა; მაგრამ მცირედნი რომელნიმე არა წარჩინებულთაგანნი მიერთვნენ მირვანს. მაშინ ბარტომ მეფემან შეიკრიბნა და განმზადნა სპანი თჳსნი მოიყვანნა სპანიცა სომეხთა თჳსთანა და დაიბანაკა ადგილსა მას, რომელსა ეწოდების ხუნანი და დაიპყრა ზურგით კერძო ციხე ხუნანისა. ხოლო იყვნეს ორთავე მათ მებრძოლთა შინა გმირნი ბუნბერაზნი და გმირნი იგი ბრძოდეს ურთიერთას თვესა ერთსა, არამედ სძლო მათ მირვანმან და მოკლა თჳთ ხელითა თჳსითა ათორმეტი გმირი და შეეშინათ მხედრობასა ბარტომ მეფისასა და არღარავინ გამოსჩნდა მბრძოლი მისი და თჳთ ბარტომ მეფეცა არა იყო გოლიათობითა სწორი მისი. დღესა ერთსა განმზადნა ყოველი მხედრობანი თჳსნი ბარტომ მეფემან და დილასა ერთსა ჟამსა განთიადისასა გარიჟრაჟსა დაესხა მხედრობასა მირვანისასა; არამედ იძლივა მამაცურითა ძლიერებითა მხედრობისა მიერ მირვანისა ბარტომ და მოსრეს ყოველი სპანი მისნი და მეფეცა ბარტომ მოკლეს მუნვე; არამედ შვილებული მისი ასულის ქმარი ბარტომისა ქართამ განერა ცოლითურთ თჳსით, რომელიცა მაშინ იყო უძლები და მიდგომილი და ივლტოდა სომხეთად, ხოლო დაჰყო მეფობასა შინა ბარტომ წელნი 33-ნი.“
საქართველოს ისტორია (ვახუშტი ბატონიშვილი)[9]
ვიკიციტატა
„გამეფდა ბარტომ ძე მისი (არტაგის) და შეირთო ცოლად ქალი არშაკუნიანი, და ჰმატა სიმაგრე ქალაქთა საქართველოსათა; არამედ არა ესვა ძე, ამისთვის ქუჯის ძის წულისაგანი ქართამ, და ასულის წულისაგანი საურმაგ მეფისა, და მისცა ასული თჳსი ცოლად, და გაიშვილა მეფობისა მემკვიდრედ. ხოლო რაჟამს აღიზარდა მირვან ძე ფარნაჯომ მეფისა სპარსეთს, რამეთუ იყო გმირი და გოლიათი და გამოცდილი ბრძოლათა და წყობათა შინა, ამან შეკრიბნა სპანი სპარსეთისანი, მოვიდა და მოუგზავნა ქართველთა: „მამა ჩემიო მოიკლა თქვენ მიერ სამართლად უსჯულოებისათჳს; ვინაჲთგან შეურაცჰყო მან სჯული მამული; არამედ მე მიპყრიეს სარწმუნოება თქვენი და ვესავ ღმერთსა თქვენთა, შვილი ვარ მეფეთა თქვენთა, აწ მოვედით ჩემთანა და მიიღეთ ნიჭნი და ნაბოძვარნი ჩემგან“. ხოლო ესე არა ინებეს ქართველთა, ვინაჲთგან ერთგულებასა ზედა ჰსდგეს ბარტომ მეფისასა; მაგრამ მცირედნი რომელნიმე არა წარჩინებულთაგანნი მიერთვნენ. მაშინ ბარტომ მეფემან შემოკრიბნა სპანი და მოირთო ძალი სომხითით და დაადგრა ხუნანს და დაიპყრა ზურგად ციხე. ხოლო გამოჩნდნენ ორთავე სპათა შორის ბუნბერაზნი და იბრძოდეს თთვე ერთ, არამედ მოკლა მირვან ათორმეტი ბუნბერაზი თავით თჳსით და არღარავინ გამოჩნდა მბრძოლი მისი. შემდგომად ყოვლითა სპითა დაესხა დილას ბარტომ მირვანს და იქმნა ბრძოლა ძლიერი და იძლია ბარტომ მეფე და მოსპა სპა მისი და მოიკლა ბარტომცა და შვილებულიცა ბარტომისა ქართამ მოიკლა მუნვე ბრძოლასა შინა დასაბამითგან 3916, ქართულსა 251.“

გენეალოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
აზო
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მამა
Prince crown.svg
მცხეთის
მამასახლისის
სამარას ძმა
 
დედა
Achaemenid Falcon.svg
დარიოს III-ის
ქალიშვილი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ეგრისის
ერისთავი
ქუჯი
 
უმცროსი
და
დეიდა
 
დედაHeraldic Royal Crown (Common).svg
ფარნავაზ I
 
უფროსი
და
 
სარმატიის
მთავარი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარდაველის
ქალი
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
საურმაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაშეს IHeraldic Royal Crown (Common).svg
მირიან I
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ I
 
ასულიHeraldic Royal Crown (Common).svg
ფარნაჯომი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არტაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბარტომ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამი
 
ასული
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირიან II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომიHeraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ II
 
 
 
 
 
ავგაროზ
მეფის

ასული
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ადერკი
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ III
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ქართამ I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბარტომ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მითრიდატე
ივერი
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმან I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
კაოსი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
რადამისტიHeraldic Royal Crown (Common).svg
აზორკ
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არმაზელ
 
 
 
 
სპარსეთის
მეფე
ფიროზი
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ამაზასპ I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
დეროკი
სომხეთის
მეფე
არტავაზდი
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მითრიდატე I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმან II
 
ასული
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ღადამი
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ადამ I
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმან III
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ამაზასპ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირიანი
27-ე მეფე
 
ნანა
დედოფალი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
სალომე
 
რევი
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბაქარი
28-ე მეფე
 
ასული
 
ფეროზი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
ბაკური
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
თრდატი
31-ე მეფე
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირდატი
29-ე მეფე
 
 
 
 
ძე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ფარსმანი
 
ბაკური
 
ასული
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ვარაზ-ბაქარი
30-ე მეფე
 
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
თრდატი
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირდატი
33-ე მეფე
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმანი
32-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არჩილი
34-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირდატ
35-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ვახტანგი
36-ე მეფე

არტაგ I-ის ძე და მისი ტახტის მემკვიდრე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქართლის ცხოვრება
ვიკიციტატა
„მოკუდა არტაგ და დაჯდა მის წილ ძე მისი, ბარტომ.“
ვახუშტი ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„გამეფდა ბარტომ ძე მისი“
თეიმურაზ ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„მეშჳდე მეფე ბარტომ პირველი ძე არტაგ პირველისა.“
კირილ თუმანოვი

ერთი უცხოური წყარო იბერიის მეფეს ფარსმანს ასახელებსო (ზემოთ იხ. კირილ თუმანოვის ინგლისური ტექსტი). თუმცა არაა გამორიცხული რომ ის ფარსმანი რომელიმე საერისთავოს ლიდერი ყოფილიყოს. ქართული წყაროები ერთხმად იძახიან რომ არტაგ მეფის ძეც და ტახტის მემკვიდრეც ბარტომი იყო.

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • ქსე, ტ. 2, გვ. 508, თბ., 1977

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. მოკუდა არტაგ და დაჯდა მის წილ ძე მისი, ბარტომ. (ლ. მროველი „ქართლის ცხოვრება“).
  2. მეშჳდე მეფე ბარტომ პირველი ძე არტაგ პირველისა. (თ. ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა“).
  3. გამეფდა ბარტომ ძე მისი. (ვ. ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“).
  4. ს. გორგაძე, „მეფე ადერკი და, ეგრეთ წოდებული ორ-მეფობა ძველ ივერიაში“, წერილები საქართველოს ისტორიიდან, ძველი საქართველო I, ე. თაყაიშვილის რედაქტორობით, 1909, ნაწ. II გვ. 45
  5. Cyril Tumanoff, «Chronology of the early kings of Iberia», Traditio, Vol. 25, page 11, (1969)
  6. მოქცევაჲ ქართლისაჲ
  7. მეფეთა ცხოვრება
  8. ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა
  9. ვახუშტი ბატონიშვილი საქართველოს ისტორია გამოცემული დ. ბაქრაძის მიერ, თბ., 1885 წ.
წინამორბედი:
არტაგ I
იბერიის მეფე
დაახ. ძვ. წ. II საუკუნის I ნახ.
შემდეგი:
მირიან II