გაჩიანი

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება

გაჩიანი — ქალაქი და მხარე ისტორიულ ქვემო ქართლში. ქალაქის ზუსტი ადგილმდებარეობა დაუდგენელია. გაჩიანის მხარე ანუ სამშვილდის საერისთავო ქართლის სამეფოს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი განაპირა საერისთავო იყო.

ლეონტი მროველის (XI ს.) მიხედვით, ქართველთა ლეგენდარულმა მამამთავარმა ქართლოსმა თავის ერთ-ერთ ძეს, გაჩიოს მისცა ქალაქი სამშვილდე და ქვემო ქართლის ნაწილი მდინარე ვერიდან მოყოლებული აბოცის მთამდე.

ქალაქის ადგილმდებარეობა[რედაქტირება]

ვიკიციტატა
„ხოლო გაჩიოსს მისცა ორბის ციხე და სკჳრეთის მდინარითგან ვიდრე თავადმდე აბოცისა. და ამან გაჩიოს აღაშენა ქალაქი გაჩიანი, რომელსა მაშინ ერქუა სანადირო ქალაქი.“
ვიკიციტატა
„გარდაბოსს მისცა ხუნანი და უჩინა საზღვარი: აღმოსავლით მდინარე ბერდუჯისი, დასავლით ქალაქი გაჩიანი, და სამჴრით მთა პირველ ჴსენებული, და ჩრდილოთ მტკუარი.“
ვიკიციტატა
„და მსახურებდა იგი მეფესა ასურასტანისასა. და მოიყვანა ცოლი სპარსი, ასული ბარდაველის ერის-თვისა. და ესხნეს მის თანა ორნი ასულნი, და არა ეშუა ძე. მაშინ მოიყვანა სპარსეთით შვილი ნებროთისი, ნათესავითგან ცოლისა მისისა, დედის დის-წული, და დაიჭირა იგი შვილად, რომელსა ერქუა სახელი მირვან. და მისცა ასული თჳსი ცოლად, ქალაქი გაჩიანი და საერისთაო სამშჳლდისა და ერთი ასული მისცა ძესა ქუჯისსა, მამის დის-წულსა თჳსსა.“

ძველი ისტორიკოსების აზრი[რედაქტირება]

  • ვახუშტის (XVIII ს.) მიაჩნდა, რომ იგი მდინარეების მაშავერ-ქციის მარჯვენა ნაპირზე მდებარეობდა.
ვიკიციტატა
„ხოლო კვალად შულავრის დასავლით არს მამხუტის-ხევი, და ამის დასავლით ტალავრის-ხევი. ხევის ბოლოს ჭაპალა და ციხე მისი. და ამას ჰსწერენ გაჩიანად. არამედ არა არს ესე დასავლით ხუნანისა, არამედ სამხრით, და არს წილი გარდაბანისა და არა გაჩიოსი. ხოლო არქევანი პირველ იყო გაჩიანი, და სანადირო ქალაქი, მერმე ქაოზიანი, და აწ ესე დაბა რომელი დასავლითცა არს ხუნანისა და საზღვარიცა მათი. არამედ ჭაპალის ჩდილოთ ქციის კბოდე-ზედ, არს არქევანი. ამას ეწოდა ქაოზიანი, სადა არს დიდ-დიდნი ნაშენებნი. ესე არს გაჩიანი[1].“
  • X საუკუნის სომეხი ისტორიკოსი უხტანესი ქალაქ გაჩიანს ვრაცდაშთში ("ქართველთა ველში") ათავსებდა და იგი ცურტავის მერმინდელ სახელად მიაჩნდა.
ვიკიციტატა
„იმავე ლეონტი მროველის სიტყვით გაჩიანი ვითომც ახალი სახელი უნდა ყოფილიყო, მხოლოდ წინათ, «მაშინ ერქუა სანადირო ქალაქია»-ო (ც˜ა მფ˜თა, *104, გვ. 6). დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსის სიტყვებითგანა ჩანს მაინც, რომ გაჩიანი მტკვრის პირასა ყოფილა; იგი მოგვითხრობს: «ჩამოიარიან თურქთა სომხითი... ჩამოდგიან გაჩიანთა პირსა მტკუარისასა»-ო (ც˜ა მფ˜სა დ˜თსი, *529, გვ. 296); მაგრამ თუ გაჩიანი მართლაც ამ ქვეყნის დასავლეთი საზღვარი იყო, როგორც ნათქვამი აქვს ლეონტი მროველს, მაშინ მტკვარზე შეიძლება იგი მხოლოდ ხაშურსა და ტასის-კარს შუა ყოფილიყო სადმე. მაგრამ ამას ცოტა არ იყოს ეწინააღმდეგება დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსის ცნობა, რომლის სიტყვებითგანაც ისე გამოდის, რომ გაჩიანი აღმოსავლით მდებარეობს, სადღაც სომხითსა, ბარდავსა და ივრის პირს შუა. ერთი სიტყვით, ჯერ-ჯერობით ჩვენ ისეთი ცნობები არ მოგვეპოვება, რომ დანამდვილებით გამოგვერკვია, თუ სად მდებარეობდა ქ. გაჩიანი. ყურადღების ღირსია, რომ გაჩიანის მდებარეობა, როგორც ეტყობა, არც ვახუშტსა სცოდნია (გგრ˜ფა, 65)[2].“

იქვე

ვიკიციტატა
„როგორც ლეონტი მროველის სიტყვებითგანა ჩანს, ქ. გაჩიანი მდ. ბერდუჯის დასავლეთით უნდა ყოფილიყო მტკვარსა და სომხითის მთებს შუა. იქნებ ქ. გაჩიანი ყოფილიყო ეხლანდელი ბორჩალოს მაზრის ხაჩინ-ჩაის ნაპირას..., სარჩევში იგი ანიშნულია 27º62-41º30(შეცდომაა! უნდა ეწეროს 62º27-41º30), მაგრამ 5-ვერსიან რუკაზე მდინარე არა ჩანს, არამედ მთაა ”Хачина керц”; ყურადღების ღირსია, რომ ეს ”ხაჩინი” მართლაც ბერდუჯის დასავლეთით მდებარეობს. ნახე ხაჩინის სამთავროც.“

თანამედროვეთა აზრი[რედაქტირება]

იმისათვის რომ წარმოვიდგინოთ თუ რას მოიცავდა თავდაპირველად გაჩიანის მხარე და შესაბამისად მისი ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი გაჩიანი, აუცილებელია დავაკვირდეთ მდინარე სკვირეთის იგევე მდინარე ვერეს ხეობას და შემდეგ მდინარე ხრამის ხეობას. დავინახავთ რომ მდინარე ვერე მდინარე ხრამს არსად არ ეხება და შესაბამისად მარტო მდინარე ხრამის ხეობა ვერ გამოდგება პირვანდელი გაჩიანის მხარის მოსანიშნად. იმისათვის რომ წარმოვიდგინოთ გაჩიანის მხარე ლეონტისეული გადმოცემით აუცილებელია გაჩიანის მხარეში ჩაირთოს ალგეთის ხეობის ზედაწელი. სწორედ ალგეთის ხეობის ზედაწელის ჩართვით გაჩიანის მხარეში, სრულფასოვნად შეიძლება წარმოვიდგინოთ შემდეგი სიტყვები: "სკჳრეთის მდინარითგან ვიდრე თავადმდე აბოცისა".

ალგეთის ხეობის ზედაწელში მდებარეობს ძველი ციხე სახელად ორბეთის ციხე. ზოგიერთი მეცნიერის აზრით ლეონტი მროველისეული ციხე ორბისა სწორედ ალგეთის ხეობაში არსებული ციხეა. ადრე სწორედ აქ გადადიოდა გზა თრიალეთის ქედზე. თუ ამ პოზიციიდან გადავხედავთ ვახუშტის სიტყვებს იბადება შეკითხვები: რა ერქვა ადრე სამშვილდის ქალაქს და სად არის სანადირო ქალაქი (გაჩიანი).

თუ გამოვალთ იქედან რომ გაჩიანის მხარე მოიცავდა ალგეთისა და ხრამის ხეობას მივალთ შემდეგ დასკვნამდე: ალგეთის ხეობაში იდგა ალგეთის ხეობის მთავარი ციხე — ციხე ორბისა ხოლო ხრამის ხეობაში — ქალაქი გაჩიანი ანუ სამშვილდე/სანადირო ქალაქი. არაა გამორიცხული რომ ტოპონიმ "სამშვილდესა" და "სანადიროს", მათი შინაარსობრივი მსგავსების გარდა ბევრი სხვა რამ აკავშირებდეთ.

ის რომ ქალაქი გაჩიანი სამშვილდის საერისთავოში ანუ ხრამის ხეობაში იმყოფებოდა და არა ალგეთის ხეობაში ამას თავად ლეონტი მროველიც ადასტურებს: "და მისცა ასული თჳსი ცოლად, ქალაქი გაჩიანი და საერისთაო სამშჳლდისა".

ლიტერატურა[რედაქტირება]

  • ბერძენიშვილი დ., ქსე, ტ. 3, გვ. 23, თბ., 1978

სქოლიო[რედაქტირება]

  1. ვახუშტი ბატონიშვილი, "გეორგრაფიული აღწერა საქართველოსი" გვ. 144
  2. ივანე ჯავახიშვილი, თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტ. 2, გვ. 33, თბილისი 1983