ლიბერალიზმი და პროგრესივიზმი ისლამში

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
Oxygen480-mimetypes-signature.svg ამ სტატიას ამჟამად აქტიურად არედაქტირებს Mariam Jgamadze.

გთხოვთ, ნუ შეიტანთ მასში ცვლილებებს, სანამ ეს განცხადება არ გაქრება. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლოა, მოხდეს რედაქტირების კონფლიქტი.
ეს შეტყობინება სტატიაში მხოლოდ ერთი კვირის განმავლობაში შეიძლება დარჩეს.


თარგის ჩასმის თარიღი: ნოემბერი 16, 2020.


მიმდინარეობს სტატიის აქტიური დამუშავება.


მომხმარებლის სახელის და თარიღის ავტომატურად მისათითებლად, გამოიყენეთ თარგი {{subst:მუშავდება}}


ლიბერალიზმი და პროგრესივიზმი ისლამში მოიცავს ისეთ მუსლიმებს, რომლებმაც შექმნეს მნიშვნელოვანი ლიბერალური აზრი ისლამური გაგებისა და პრაქტიკის შესახებ.[1] მათ ნამუშევრებს ზოგჯერ ახასიათებენ, როგორც „პროგრესულ ისლამს“ (არაბ. الإسلام التقدمي al-Islām at-taqaddumī); ზოგიერთი მკვლევარი, როგორიცაა, მაგალითად, ომიდ საფი, პროგრესულ ისლამსა და ლიბერალურ ისლამს ორ განსხვავებულ მიმდინარეობად მიიჩნევს.[2]

ლიბერალურ იდეებს საკამათოდ თვლის ზოგიერთი ტრადიციული მუსლიმანი, რომლებიც აკრიტიკებენ ლიბერალურ იდეებს ზედმეტად დასავლური ან რაციონალისტური მოტივით.[3]

ლიბერალური/ პროგრესული ისლამის მეთოდოლოგია ეყრდნობა ტრადიციული ისლამური წმინდა წიგნის ყურანის და სხვა ტექსტების (როგორიცაა, მაგალითად, ჰადისი), ახსნებს, პროცესს, რომელსაც ეწოდება იხტიჰადი (იხილეთ ქვემოთ).[4]თარგი:Page needed ეს შეიძლება შეიცვალოს ყველაზე უმნიშვნელოდან ყველაზე ლიბერალურამდე, სადაც ყურანის ერთადერთ მნიშვნელობად მიჩნეულია გამოცხადება, მისი სიტყვებით გამოხატვა, როგორც წინასწარმეტყველი მუჰამედი გამოხატავდა კონკრეტულ დროსა და კონტექსტში.

ლიბერალი მუსლიმანები თვლიან, რომ უბრუნდებიან ყურანის ადრეული უმაჰის ეთიკური და პლურალისტური მიზნების საწყისებს.[5] ისინი გამოეყვნენ ისლამური კანონების ზოგიერთ ტრადიციულ და ნაკლებად ლიბერალურ ახსნას, რომელსაც ისინი მიიჩნევენ კულტურაზე დაფუძნებულს და უნივერსალურად გამოუყენებელს. რეფორმის მოძრაობა იყენებს მონოთეიზმს (თაჰიდი) „როგორც ადამიანური საზოგადოების ორგანიზებულ პრინციპს და რელიგიური ცოდნის, ისტორიის, მეტაფიზიკის, ესთეტიკისა და ეთიკის, აგრეთვე სოციალური, ეკონომიკური და მსოფლიო წესრიგის საფუძველს“.[6]

ლიბერალური ისლამი აფასებს ისლამური წმინდა წერილების ხელახალ ინტერპრეტაციებს, რათა შეინარჩუნოს მათი აქტუალობა XXI საუკუნეში.[7]

ისლამური ფილოსოფიის საფუძველი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია: Islamic philosophy, List of Muslim philosophers, Islamic ethics და Political aspects of Islam.

ისლამის აღზევებამ, რაც დაკავშირებულია ყურანთან და მუჰამედთან, ხმელთაშუა ზღვის რეგიონში მნიშვნელოვნად შეცვალა ძალაუფლებათა ბალანსი და ხედვები ძალაუფლების წარმოშობის შესახებ. ადრეული ისლამური ფილოსოფია ხაზს უსვამდა მეცნიერებასა და რელიგიას შორის მტკიცე კავშირს და იხტიჰადის ჭეშმარიტების დადგენას — რომ სინამდვილეში ყველა ფილოსოფია იყო „პოლიტიკური“, რადგან მას რეალურად გავლენა ჰქონდა მმართველობაზე. ამ მოსაზრებას ეჭვქვეშ აყენებდნენ „რაციონალისტი“ მუტაზილიტი ფილოსოფოსები, რომლებიც უფრო ელინისტური ხედვით გამოირჩეოდნენ, თვლიდნენ, რომ ადამიანური ლოგიკა ღვთაებრივ ჭეშმარიტებაზე მაღლა იდგა, როგორც ეს ცნობილია თანამედროვე მკვლევრებისთვის, ისევე, როგორც ისლამის პირველი სპეკულაციური თეოლოგებისათვის; მათ მხარს უჭერდა საერო არისტოკრატია, რომელიც ცდილობდა მოქმედების თავისუფლებას სახალიფოსგან დამოუკიდებლად. გვიანი ანტიკური პერიოდისთვის, ისლამის ტრადიციონალისტურმა აშარიტულმა შეხედულებამ გაიმარჯვა. აშარიტების აზრით, გონება უნდა დაექვემდებაროს ყურანსა და სუნას.[8]

იბნ რუშდი, ცნობილი როგორც (ლათენიზებული) ავეროესი, იყო შუა საუკუნეების ანდალუსიელი პოლიმათი. მას აღწერდნენ როგორც „საერო აზროვნების მამას (დამფუძნებელს) დასავლეთ ევროპაში“.[9][10] ის ცნობილი იყო კომენტატორის მეტსახელით არისტოტელეს შემოქმედებაზე მისი ძვირფასი კომენტარების გამო. მისი მთავარი ნაშრომია „განადგურების განადგურება“, რომელშიც მან დაიცვა ფილოსოფია ალ-ღაზალის „ფილოსოფოსთა განადგურებისგან“. მისი სხვა ნაშრომებია ფასლ ალ-მაკალი და ქითაბ ალ-ქაშაფი.[9][10] იბნ რუშდიმ ფასლ ალ-მაკალში (გადამწყვეტ ტრაქტატში) წარმოადგინა არგუმენტი, რომელშიც დასაბუთებულია ოფიციალური აშარის თეოლოგიისგან მეცნიერებისა და ფილოსოფიის ემანსიპაცია და რომ არ არსებობს თანდაყოლილი წინააღმდეგობა ფილოსოფიასა და რელიგიას შორის; ამგვარად, ავეროიზმი ითვლება თანამედროვე სეკულარიზმის წინამორბედად.[11][12][13] იბნ რუშდი იზიარებს ქალთა თანასწორობის პრინციპს. მისივე თქმით, ისინი უნდა იყვნენ განათლებულები და უნდა ჰქონდეთ ნება იმსახურონ სამხედრო სამსახურში; მათ შორის საუკეთესოები შეიძლება გახდნენ მომავალი ფილოსოფოსები და მმართველები.[14][15] იბნ რუშდის შემოქმედებაზე დაფუძნებულ მე-13 საუკუნის ფილოსოფიურ მოძრაობას ლათინურ ქრისტიანულ და ებრაულ ტრადიციაში ეწოდება ავეროიზმი. გვიან მე-20 საუკუნეში იბნ რუშდი გახდა სიმბოლური ფიგურა ისლამური აზროვნებისა და ისლამური საზოგადოების აღორძინების დებატებში. ისლამურ საზოგადოებაში ავეროისტული აზროვნების ასეთი აღორძინების გამოჩენილი დამცველი იყო მუჰამედ აბედ ალ-ჯაბრი მისი ნაშრომით "Critique de la Raison Arabe" (1982).[16]

1831 წელს ეგვიპტელი ეგვიპტოლოგი და რენესანსის ხანის ინტელექტუალი რიფა ალ-თაჰტავი იყო საშტატო მასშტაბის მხარდაჭერის ნაწილი ეგვიპტური განათლებისა და ინფრასტრუქტურის მოდერნიზაციისთვის. მათ ეგვიპტელ აუიტორიას გააცნეს ისეთი განმანათლებლური იდეები, როგორებიცაა საერო ხელისუფლება და პოლიტიკური უფლებები და თავისუფლება; მისი იდეები იმის შესახებ, თუ როგორი უნდა იყოს თანამედროვე ცივილიზებული საზოგადოება და რას წარმოადგენს ცივილიზებული ან „კარგი ეგვიპტელის" შექმნა; ასევე მისი იდეები საზოგადოებრივი ინტერესებისა და საზოგადოებრივი სიკეთის შესახებ.[17] თაჰტავის შემოქმედება იყო ეგვიპტური რენესანსის (nahda) პირველი წარმატებული მცდელობა, რომელიც მიმდინარეობდა 1860-1940 წლებში.[18]

თაჰტავი ითვლება ისლამური მოდერნიზმის ერთ-ერთ ადრეულ მიმდევრად. მუსლიმანი მოდერნისტები ცდილობდნენ ისლამური პრინციპების ევროპულ სოციალურ თეორიებთან ინტეგრირებას. 1826 წელს ალ-თაჰტავი მეჰმედ ალიმ პარიზში გაგზავნა საგანმანათლებლო მისიით, საიდანაც 1831 წელს დაბრუნდა. თაჰტავი დაინიშნა ენების სკოლის დირექტორად. სკოლაში ის თარგმნიდა ევროპულ წიგნებს არაბულ ენაზე. თაჰტავი მონაწილეობდა სამხედრო სახელმძღვანლოების, გეოგრაფიისა და ევროპის ისტორიის თარგმნაში.[19] საერთო ჯამში ალ-თაჰტავი ხელმძღვანელობდა 20000-ზე მეტი უცხოური ნაშრომის არაბულ ენაზე თარგმნას. ზოგიერთ წიგნში მან თავსი კომენტარებით კეთილგანწყობა გამოხატა საფრანგეთის საზოგადოებისადმი.[20] თაჰტავიმ ხაზი გაუსვა იმას, რომ ისლამის პრინციპები შეთავსებადია ევროპული თანამედროვეობის პრინციპებთან.

თავის ნაშრომში „ოქროს მოპოვება ან პარიზის მიმოხილვა“ თაჰტავი განიხილავს მოქალაქეობის პატრიოტულ პასუხისმგებლობას. თაჰტავი იყენებს რომაულ ცივილიზაციას იმის მაგალითად, თუ რა შეიძლება გახდებს ისლამური ცივილიზაცია. ერთი მხრივ ყველა რომაელი ექვემდებარება ერთ კეისარს, მაგრამ ისინი იყოფიან აღმოსავლეთად და დასავლეთად. განხეთქილების შემდეგ ორი ერი ხედავს, რომ „მისი ყველა ომი მარცხით დასრულდა და მან სრულყოფილი არსებობიდან არარსებობისკენ დაიხია.” თაჰტავის ესმის, რომ თუ ეგვიპტე გაერთიანებას ვერ შეძლებს, ის შეიძლება გარე დამპყრობლების მსხვერპლი გახდეს. თაჰტავი ხაზს უსვამს იმ მოქალაქეების მნიშვნელობას, რომლებიც ასრულებენ თავიანთი ქვეყნის პატრიოტულ მოვალეობას. თაჰტავის აზრით, ქვეყნის დაცვის ერთ-ერთი გზა არის იმ ცვლილებების მიღება, რომლებიც გავრცელებულია თანამედროვე საზოგადოებაში.[21]

ეგვიპტელმა ისლამურმა იურისტმა და რელიგიურმა მკვლევარმა მუჰამად აბდომ, რომელსაც ისლამური მოდერნიზმის ფუძემდებლად ან ზოგჯერ ნეო-მუთაზილიზმის,[22] წარმომადგენლად მოიხსენებენ, დაარღვია მუსლიმური რიტუალის, დოგმატისა და ოჯახური კავშირების სიმკაცრე.[23] აბდო ამტკიცებდა, რომ მუსლიმებს არ შეეძლოთ დაყრდნობოდნენ შუასაუკუნეების სსასულიერო პირების მიერ მოწოდებული ტექსტების ინტერპრეტაციებს და სჭრიდებოდათ გონებისა და ლოგიკის გამოყენება, რათა ფეხი აეწყოთ დროის ცვლილებისთვის. ის ამბობდა, რომ ისლამში ადამიანი არ იყო შექმნილი იმისთვის, რომ ის ლაგამს ემართა, ადამიანს ჰქონდა ჭკუა და ამრიგად, შეეძლო ცოდნის გამოყენება. აბდოს თანახმად, მასწავლებლის როლი იყო, რომ ადამიანი სწავლისკენ მიემართა. მას სჯეროდა, რომ ისლამი ადამიანებს უბიძგებდა განშორებოდნენ მათი წინაპრების სამყაროს და რომ ისლამი გმობდა ტრადიციის მონურ მიბაძვას. ის ამბობდა, რომ რელიგიასთან დაკავშირებული ორი უდიდესი საკუთრება, რომლითაც ადამიანი დაჯილდოვდა, იყო ნების დამოუკიდებლობა და ფიქრისა და აზრის დამოუკიდებლობა. მას სწორედ ამ იარაღების დახმარებით შეეძლო ბედნიერების მიღწევა. მას სჯეროდა, რომ ევროპაში დასავლური ცივილიზაციის განვითარება ეყრდნობოდა სწორედ ამ ორ პრინციპს. მისი აზრით, ევროპელები იმოქმედებდნენ მას შემდეგ, რაც მათი დიდი ნაწილი შეძლებდა გამოეყენებინა თავისი აზრი და თავისი გონებით მოეძებნა ფაქტები.[24] თავის ნამუშევრებში ის ასახავს ღმერთს, როგორც კაცობრიობის აღმზრდელს მთელი ცხოვრების განმავლობაში. მისი აზრით, ისლამი ერთადერთი რელიგიაა, რომელიც მსჯელობით მტკიცდება. ის იყო პოლიგამიის წინააღმდეგი და ფიქრობდა, რომ ეს არქაული ჩვეულება იყო. მას სჯეროდა ისლამის ის ფორმა, რომელიც გაათავისუფლებდა ადამიანს მონობისგან, უზრუნველყოფდა ადამიანის თანაბარ უფლებებს, მოსპობდა ეგზეგიზზე რელიგიური მეცნიერების მონოპოლიას და გააუქმებდა რასობრივ დისკრიმინაციასა და რელიგიურ ძალდატანებას.[25]

მუჰამედ აბდომ თავის წიგნში "Al-Idtihad fi Al-Nasraniyya wa Al-Islam[26]" განაცხადა, რომ ისლამურ სამყაროში განსაკუთრებული რელიგიური ავტორიტეტი არავის ჰქონდა. იგი ამტკიცებდა, რომ the ხალიფას არ ჰქონდა რელიგიური ავტორიტეტი, რადგან ის არ იყო უცოდველი და არც ის ადამიანი, ვისაც ზეშთაგონება მიენიჭა; ასე რომ, აბდოს თანახმად, ხალიფა და სხვა მუსლიმები თანასწორები იყვნენ. აბდო ამტკიცებდა, რომ ხალიფას პატივს უნდა სცემდეს ისლამური საზოგადოება, მაგრამ არ უნდა მართოს ისინი; უმას ერთიანობა არის ზნეობრივი ერთიანობა, რომელიც ხელს არ უშლის მის ეროვნულ სახელმწიფოებად დაყოფას.[27]

მუჰამად აბდო ძალისხმევას არ იშურებდა, რომ სუნიტებსა და შიიტებს შორის ჰარმონია დაემყარებინა. ზოგადად რომ ვთქვათ, ის ქადაგებდა ძმობას ისლამის ყველა სააზროვნო სკოლას შორის.[28] აბდო მუდმივად მეგობრობის გაუმჯობესებისკენ მოუწოდებდა რელიგიურ თემებს. რადგან ქრისტიანობა სიდიდით მეორე რელიგია იყო ეგვიპტეში, მან განსაკუთრებული როლი ითამაშა მუსლიმებისა და ქრისტიანების დამეგობრებაში. მას ბევრი ქრისტიანი მეგობარი ჰყავდა და კოპტების დასაცავად ბევრჯერ გამოვიდა.[28]

ყურანის ეგვიპტელი ინტერპრეტატორი, მწერალი, აკადემიკოსი ნასრ ჰამიდ აბუ ზაიდი იყო ერთ-ერთი წამყვანი ლიბერალი თეოლოგი ისლამში. ის ცნობილია ჰუმანისტური ყურანის ჰერმენევტიკის პროექტით, რომელიც „ეჭვქვეშ აყენებს გაბატონებულ შეხედულებებს“ ყურანის შესახებ, რაც იწვევს „დაპირისპირებასა და კამათს."[29] მიუხედავად იმისა, რომ ის არ უარყოფდა ყურანის ღვთიურ წარმოშობას, ზაიდი ამტკიცებდა, რომ ეს იყო „კულტურული პროდუქტი“, რომელიც უნდა წაკითხულიყო VII საუკუნის არაბებული ენისა და კულტურის კონტექსტში,[30] და შესაძლებელი ყოფილიყო მისი სხვადასხვა ინტერპრეტაცია.[31] ის ასევე აკრიტიკებდა პოლიტიკური ძალაუფლებისთვის რელიგიის გამოყენებას.[32] 1995 წელს ეგვიპტურმა შარიათის სასამართლომ იგი განდგომილად გამოაცხადა, ამან გამოიწვია სიკვდილის საფრთხე და ის გაიქცა ეგვიპტიდან რამდენიმე კვირის შემდეგ.[32] (მოგვიანებით ის „ჩუმად“ დაბრუნდა ეგვიპტეში, სადაც გარდაიცვალა.[32])

მეცნიერ ნავიდ ქერმანის აზრით, აბუ ზაიდის შემოქმედებაში „სამი ძირითადი თემა“ გამოიყოფა:

  1. ისლამის დასაწყისიდან დღემდე ყურანის ერთიანი ტექსტის სხვადასხვა ინტერპრეტაციისა და ისტორიული პარამეტრების ძებნა;
  2. „ინტერპრეტაციული მრავალფეროვნების" (al-ta 'addud alta 'wili)[33] დემონსტრირება, რომელიც ისლამურ ტრადიციაში არსებობს;
  3. და იმის ჩვენება, თუ როგორ არის ეს მრავალფეროვნება „მზარდად უგულებელყოფილი“ ისლამის ისტორიის განმავლობაში.[31]

აბუ ზაიდმა თავი მუთაზილიტების მემკვიდრედ მიიჩნია, „განსაკუთრებით მათი იდეა შექმნილ ყურანზე და მათი სწრაფვა მეტაფორული ახსნისკენ.“[34]

აბუ ზაიდი მკაცრად ეწინააღმდეგებოდა „წინასწარმეტყველის მიერ ყველა დროისთვის გადმოცემული ყურანის ერთიანი, ზუსტი და სწორი ინტერპრეტაციის“ რწმენას.[35]

მისი აზრით, ყურანმა ისლამური არაბული კულტურა გახადა უპირველესად „ტექსტის კულტურა“ (hadarat al-nass), მაგრამ, იმის გამო, რომ ყურანის ენა არ არის თვითგანმარტებადი, ეს გულისხმობდა იმას, რომ ეს კულტურა ასევე იყო ახსნის კულტურა (hadarat al-ta'wil).[36] აბუ ზაიდმა ყურანის გაგებაში ხაზი გაუსვა „ინტელექტს“ (`aql) „ჰერმენევტიკული მიდგომის“ საწინააღმდეგოდ, რომელიც უპირატესობას ანიჭებს მოთხრობილ ტრადიციებს [ hadith ]" (naql). ყურანის გაგების მცდელობის გამოსახატად აბუ ზაიდმა გამოიყენა ტერმინი ta'wil (ინტერპრეტაცია) ხოლო ისლამურ მეცნიერებებში ლიტერატურა, რომელიც ხსნიდა ყურანს, მოიხსენიებოდა, როგორც tafsir (კომენტარები, განმარტება).[37]

აბუ ზაიდისთვის ახსნა სცილდება განმარტებასა და კომენტარს „მის გარეშე“ ყურანს მნიშვნელობა არ ექნებოდა:

[ყურანის] ტექსტი თავიდანვე შეიცვალა - ეს იყო მაშინ, როდესაც წინასწარმეტყველმა ის გამოცხადებისას წამრმოთქვა მისი ღვთაებრივი ფორმით (nass ilahi) და გახდა ისეთი ტექსტი, რისი გაგებაც ადამიანურ ენაზეც შესაძლებელი იყო (nass insani), ამიტომ ის შეიცვალა გამოცხადებიდან ინტერპრეტაციამდე (li-annahu tahawwala min al-tanzil ila al-ta'wil). წინასწარმეტყველის მიერ ტექსტის გაგება იყო იმ მოძრაობის ერთ-ერთი პირველი ეტაპი, რამაც ტექსტის ადამიანურ ინტელექტთან კავშირი გამოიწვია.[37][38]

აკადემიური მოღვაწეობის დასაწყისიდან აბუ ზაიდმა განავითარა ყურანის და შემდგომი ისლამური ტექსტების განახლებული ჰერმენევტიკული ხედვა (ტექსტის ინტერპრეტაციის თეორია და მეთოდოლოგია) რომელიც ამტიცებს, რომ ეს ტექსტები უნდა განხილულიყო მათი დროის ისტორიულ და კულტურულ ჭრილში. მრავალი მუსლიმი მკვლევრის შეცდომა იყო „ყურანის მხოლოდ ტექსტად დანახვა, რამაც კონსერვატორები და ლიბერალები ციტირების ბრძოლამდე მიიყვანა. ორივე ჯგუფი ხედავდა გასაგებ ლექსებს (რომლებიც მათ მხარეს იყო) და ორაზროვან ლექსებს (რომლებსაც ეწინააღმდეგებოდა მათი ხედვა)“. მაგრამ ამ ტიპის დაპირისპირებამ კონსერვატორებსაც და ლიბერალებსაც ხელი შეუწყო ავტორიტეტული ჰერმენევტიკის შექმნაში. ყურანის მხოლოდ ტექსტად აღქმა იყო მუსლუმანური საზოგადოების ელიტის ხედვა, მაგრამ, ამავე დროს, ყურანმა, როგორც „ზეპირმა მსჯელობამ“, უმნიშვნელოვანესი როლი ითამაშა მასების გაგებაში.

აბუ ზაიდი მოუწოდებდა „ჰუმანისტური ჰერმენევტიკის" საშუალებით სხვა წმინდა წიგნის წაკითხვასკენ, რომელიც ყურანს განიხილავდა, როგორც ცოცხალ ფენომენს, მჭერმეტყველებას. ამრიგად, ყურანი შეიძლება იყოს „დიალოგისა და დებადების შედეგი, მიუხედავად კამათისა, აღიარებისა და უარყოფისა“. ისლამის ამ ლიბერალურ ინტერპრეტაციას მუსლუმანურ საზოგადოებაში უნდა გაეხსნა სივრცე რელიგიისა და სოციალური ცვლილებების ახალი პერსპექტივებისთვის. მისმა ანალიზმა ყურანში აღმოაჩინა რამდენიმე „დაჟინებული მოთხოვნა სამართლიანობისკენ“. ერთი მაგალითია, როდესაც მუჰამედმა კურაიშების მდიდარი ხალხისთვის ქადაგების დროს ყურადღება ვერ მიაქცია ღარიბ ბრმას იბნ უმ მაქთუმს, რომელიც წინასწარეტყველთან რჩევის საკითხავად მივიდა. ყურანი მკაცრად აკრიტიკებს მუჰამედის დამოკიდებულებას. (ყურანი 80:10).[39]

აბუ ზაიდი ასევე ამტკიცებდა, რომ ყურანთან დაკავშირებული დისკურსი პატრიარქალურ საზოგადოებაში ჩამოყალიბდა და ამიტომ ბუნებრივია, რომ ადრესატები იყვნენ მამაკაცები, რომლებმაც მიიღეს დაქორწინების, განქორწინების და ქალ ნათესავებზე დაქორწინების უფლება. „შესაძლებელია წარმოვიდგინოთ, რომ მუსლიმ ქალებს ჰქონდათ იგივე უფლებები“, ასე რომ, ყურანს ჰქონდა „ქალთა უფლებების გაუმჯობესების ტენდენცია“. თანამედროვე ‘ულამის’ კლასიკური პოზიცია ამ საკითხთან დაკავშირებით გასაგებიცაა, რადგან „მათ ჯერ კიდევ სჯერათ ოჯახში მამაკაცის უპირატესობის“ .

კლასიკური და თანამედროვე ისლამური დისკურსისამდი აბუ ზაიდის კრიტიკულმა მიდგომამ თეოლოგიის, ფილოსოფიის, სამართლის, პოლიტიკისა და ჰუმანიზმის სფეროებში ხელი შეუწყო თანამედროვე ისლამურ აზროვნებას. ამას შეეძლო მუსლიმთათვის მათ ტრადიციებსა და სიტყვის თავისუფლების, თანასწორობის (უმცირესობის უფლებები, ქალთა უფლებები, სოციალური სამართლიანობა), ადამიანის უფლებების, დემოკრატიისა და გლობალიზაციის თანამედროვე სამყაროს შორის კარგი ურთიერთობის დამყარება.[40]

იხტიჰადი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია: Ijtihad.

იხტიჰადი (lit. ფიზიკური ან გონებრივი ძალისხმევა, დახარული კონკრეტულ საქმიანობაზე)[41] არის ისლამური იურიდიული ტერმინი, რომელიც გულისხმობს დამოუკიდებელ მსჯელობას[42] ან იურიდიული საკითხების გადაწყვეტაში იურისტის გონებრივი უნარების სრულფასოვნად გამოყენებას.[41] მას უპირისპირდება თაკლიდი (იმიტაცია, იურიდიულ პრეცედენტთან შესაბამისობა).[42][43] კლასიკური სუნიტური თეორიის თანახმად, იხტიჰადი მოითხოვს არაბული ენის, თეოლოგიის, გამოცხადების ტექსტებისა და იურისპუდენციის საფუძვლების ცოდნას (usul al-fiqh),[42] და არ გამოიყენება იქ, სადაც ავთენტური და ავტორიტეტული ტექსტები (ყურანი და ჰადისი) საკითხის მიმართ განხილულია ერთმნიშვნელოვნად, ან სადაც არსებობს სამეცნიერო შეთანხმება (იჯმა).[41] იხტიჰადი ითვლება რელიგიურ მოვალობად მათთვის, ვისაც მისი შესრულების უფლებამოსილება აქვს.[42] ისლამის წამომადგენელ მეცნიერს, რომელსაც იხტიჰადის შესრულების კვალიფიკაცია აქვს, მაჯთაჰიდი ეწოდება.[41]

მე-18 საუკუნიდან ზოგიერთმა მუსლიმმა რეფორმატორმა დაიწყო თაკლიდის მიტოვებისკენ მოწოდება და ხაზგასმა იხტიჰადისა, რომელიც მათ ისლამის ფესვებთან დაბრუნებად დაინახეს.[41] მუსლუმანურ სამყაროში იხტიჰადის გარშემო საჯარო დებატები დღემდე გრძელდება.[41] იხტიჰადის ადვოკატირება განსაკუთრებით ასოცირდება ისლამური მოდერნიზმის მიმდევრებთან. დასავლეთში თანამედროვე მუსლიმებს შორის გაჩნდა იხტიჰადის ახალი ხედვები, რომლებიც ხაზს უსვამდნენ თვითმყოფად მორალურ ღირებულებებს და არა ტრადიციულ იურიდიულ მეთოდოლოგიას.[41]

Specific issues[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Feminism[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია: Islamic feminism და Hermeneutics of feminism in Islam.

თარგი:Feminism sidebar A combination of Islam and feminism has been advocated as "a feminist discourse and practice articulated within an Islamic paradigm" by Margot Badran in 2002.[44] Islamic feminists ground their arguments in Islam and its teachings,[45] seek the full equality of women and men in the personal and public sphere, and can include non-Muslims in the discourse and debate. Islamic feminism is defined by Islamic scholars as being more radical than secular feminism,[46] and as being anchored within the discourse of Islam with the Quran as its central text.[47]

During recent times, the concept of Islamic feminism has grown further with Islamic groups looking to garner support from many aspects of society. In addition, educated Muslim women are striving to articulate their role in society.[48] Examples of Islamic feminist groups are the Revolutionary Association of the Women of Afghanistan, founded by Meena Keshwar Kamal,[49] Muslim Women’s Quest for Equality from India,[50][51] and Sisters in Islam from Malaysia, founded by Zainah Anwar and Amina Wadud among other five women.[52][53][54][55]

In 2014, the Selangor Islamic Religious Council (MAIS) issued a fatwa declaring that Sisters In Islam, as well as any other organisation promoting religious liberalism and pluralism, deviate from the teachings of Islam. According to the edict, publications that are deemed to promote liberal and pluralistic religious thinking are to be declared unlawful and confiscated, while social media is also to be monitored and restricted.[56] As fatwas are legally binding in Malaysia,[56] SIS is challenging it on constitutional grounds.[57]

Human rights[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თარგი:Further

Moderate Islamic political thought contends that the nurturing of the Muslim identity and the propagation of values such as democracy and human rights are not mutually exclusive, but rather should be promoted together.[58]

Most liberal Muslims believe that Islam promotes the notion of absolute equality of all humanity, and that it is one of its central concepts. Therefore, a breach of human rights has become a source of great concern to most liberal Muslims.[59] Liberal Muslims differ with their culturally conservative counterparts in that they believe that all humanity is represented under the umbrella of human rights. Many Muslim majority countries have signed international human rights treaties, but the impact of these largely remains to be seen in local legal systems.

Muslim liberals often reject traditional interpretations of Islamic law, which allows Ma malakat aymanukum and slavery. They say that slavery opposed Islamic principles which they believe to be based on justice and equality and some say that verses relating to slavery or "Ma malakat aymanukum" now can not be applied due to the fact that the world has changed, while others say that those verses are totally misinterpreted and twisted to legitimize slavery.[60][61] In the 20th century, South Asian scholars Ghulam Ahmed Pervez and Amir Ali argued that the expression ma malakat aymanukum should be properly read in the past tense. When some called for reinstatement of slavery in Pakistan upon its independence from the British colonial rule, Pervez argued that the past tense of this expression means that the Quran had imposed "an unqualified ban" on slavery.[62]

Liberal Muslims have argued against death penalty for apostasy based on the Quranic verse that "There shall be no compulsion in religion."[63]

LGBT rights[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თარგი:LGBT rights

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია: LGBT in Islam#LGBT-related movements within Islam, Al-Fatiha Foundation და Gay Muslims.

In January 2013, the Muslim Alliance for Sexual and Gender Diversity (MASGD) was launched.[64] The organization was formed by members of the Queer Muslim Working Group, with the support of the National Gay and Lesbian Task Force. Several initial MASGD members previously had been involved with the Al-Fatiha Foundation, including Faisal Alam and Imam Daayiee Abdullah.[65]

The Safra Project for women is based in the UK. It supports and works on issues relating to prejudice LGBTQ Muslim women. It was founded in October 2001 by Muslim LBT women. The Safra Project’s “ethos is one of inclusiveness and diversity.”[66]

In Australia, Nur Wahrsage has been an advocate for LGBTI Muslims and founded Marhaba, a support group for queer Muslims in Melbourne, Australia. In May 2016, Wahrsage revealed that he is homosexual in an interview on SBS2’s The Feed, being the first openly gay Imam in Australia.[67]

In Canada, Salaam was founded as the first gay Muslim organization in Canada and the second in the world. Salaam was found in 1993 by El-Farouk Khaki, who organized the Salaam/Al-Fateha International Conference in 2003.[68]

In May 2009, the Toronto Unity Mosque / el-Tawhid Juma Circle was founded by Laury Silvers, a University of Toronto religious studies scholar, alongside Muslim gay-rights activists El-Farouk Khaki and Troy Jackson. Unity Mosque/ETJC is a gender-equal, LGBT+ affirming, mosque.[69][70][71][72]

In November 2012, a prayer room was set up in Paris, France by gay Islamic scholar and founder of the group 'Homosexual Muslims of France' Ludovic-Mohamed Zahed. It was described by the press as the first gay-friendly mosque in Europe. The reaction from the rest of the Muslim community in France has been mixed, the opening has been condemned by the Grand Mosque of Paris.[73]

Examples of Muslim LGBT media works are the 2006 Channel 4's documentary Gay Muslims,[74] the film production company Unity Productions Foundation,[75] the 2007 and 2015 documentary films A Jihad for Love and A Sinner in Mecca, both produced by Parvez Sharma,[76][77][78] and the Jordanian LGBT publication My.Kali.[79][80]

Secularism[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია: Islam and secularism.

The definition and application of secularism, especially the place of religion in society, varies among Muslim countries as it does among western countries.[81] As the concept of secularism varies among secularists in the Muslim world, reactions of Muslim intellectuals to the pressure of secularization also varies. On the one hand, secularism is condemned by some Muslim intellectuals who do not feel that religious influence should be removed from the public sphere.[82] On the other hand, secularism is claimed by others to be compatible with Islam. For example, the quest for secularism has inspired some Muslim scholars who argue that secular government is the best way to observe sharia; "enforcing [sharia] through coercive power of the state negates its religious nature, because Muslims would be observing the law of the state and not freely performing their religious obligation as Muslims" says Abdullahi Ahmed An-Na'im, a professor of law at Emory University and author of Islam and the secular state : negotiating the future of Shariʻa.[83] Moreover, some scholars თარგი:Which argue that secular states have existed in the Muslim world since the Middle Ages.[84]

Sayyid supremacism and caste system in Islam[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია: Caste system among South Asian Muslims და Kafa'ah#The Hadhrami Controversy.

Sayyids have special privileges in Islam, notably of tax exemptions and a share in Khums.[85] Discrimination also exists in regards of intermarriage between persons of Arab and non-Arab lineages with the following ruling being relevant according to Hanafi school:

The Jurists have stated that among Arabs, a non-Quraishi male is not a match (Kuf) for a Quraishi woman, nor can any person of non-Arab descent be a match for a woman of Arab descent. For example, the Sayyids, whether Siddique or Farooque, Uthmaani or Alawi, or belonging to some other branch can never be matched by any person not sharing their lineage, no matter his profession and family status. The Sayyids are suitable matches for one another, since they share descent from the Quraishi tribe. Thus, marriages between themselves are correct and permitted without any condition as appearing in Durrul Mukhtar:

“And Kafaah in lineage. Thus the Quraysh are suitable matches for one another as are the (other) Arabs suitable matches for one another.”

The ruling relevant to non-Arabs is as follows: ‘An Ajmi (non-Arab) cannot be a match for a woman of Arab descent, no matter that he be an Aalim (religious scholar) or even a Sultan (ruling authority). (Raddul Muhtar p.209 v.4)[86]

South Asian Muslims have a complex system of castes heavily influenced by Hindu caste system but scholars have opined that Islamic influence had an independent contribution to it.[87]

Movements[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თარგი:For Over the course of the 19th and 20th centuries, in accordance with their increasingly modern societies and outlooks, liberal Muslims have tended to reinterpret many aspects of the application of their religion in their life in an attempt to reconnect. This is particularly true of Muslims who now find themselves living in non-Muslim countries.[88]

At least one observer (Max Rodenbeck) has noted several challenges to "reform"—i.e. accommodation with the enlightenment, reason and science, the separation of religion and politics—that the other two Abrahamic faiths did not have to grapple with:

whereas Christian and Jewish reform evolved over centuries, in relatively organic and self-generated—albeit often bloody—fashion, the challenge to Islam of such concepts as empirical reasoning, the nation-state, the theory of evolution, and individualism arrived all in a heap and all too often at the point of a gun.[89]

In addition, traditional sharia law has been shaped in all its complexity by serving for centuries as "the backbone" of legal systems of Muslim states, while millions of Muslim now live in non-Muslim states. Islam also lacks a "widely recognized religious hierarchy to explain doctrinal changes or to enforce them" because it has no [central] church.[89]

Islamic Modernism[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია: Islamic Modernism.

Islamic Modernism, also sometimes referred to as Modernist Salafism,[90][91][92] is a movement that has been described as "the first Muslim ideological response"[a] attempting to reconcile Islamic faith with modern Western values such as nationalism, democracy, civil rights, rationality, equality, and progress.[94] It featured a "critical reexamination of the classical conceptions and methods of jurisprudence" and a new approach to Islamic theology and Quranic exegesis (Tafsir).[93]

It was the first of several Islamic movements – including secularism, Islamism and Salafism – that emerged in the middle of the 19th century in reaction to the rapid changes of the time, especially the perceived onslaught of Western Civilization and colonialism on the Muslim world.[94] Founders include Muhammad Abduh, a Sheikh of Al-Azhar University for a brief period before his death in 1905, Jamal ad-Din al-Afghani, and Muhammad Rashid Rida (d. 1935).

The early Islamic Modernists (al-Afghani and Muhammad Abdu) used the term "salafiyya"[95] to refer to their attempt at renovation of Islamic thought,[96] and this "salafiyya movement" is often known in the West as "Islamic modernism," although it is very different from what is currently called the Salafi movement, which generally signifies "ideologies such as wahhabism".[b] Since its inception, Modernism has suffered from co-option of its original reformism by both secularist rulers and by "the official ulama" whose "task it is to legitimise" rulers' actions in religious terms.[97]

Modernism differs from secularism in that it insists on the importance of religious faith in public life, and from Salafism or Islamism in that it embraces contemporary European institutions, social processes, and values.[94]

Quranism[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია: Quranism.

Quranists believe Muhammad himself was a Quranist and the founder of Quranism, and that his followers distorted the faith and split into schisms and factions such as Sunni, Shia, and Khawarij. Quranists reject the hadith and follow the Quran only. The extent to which Quranists reject the authenticity of the Sunnah varies,[98] but the more established groups have thoroughly criticised the authenticity of the hadith and refused it for many reasons, the most prevalent being the Quranist claim that hadith is not mentioned in the Quran as a source of Islamic theology and practice, was not recorded in written form until more than two centuries after the death of the Muhammed, and contain perceived internal errors and contradictions.[98][99]

Tolu-e-Islam[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია: Tolu-e-Islam.

The movement was initiated by Muhammad Iqbal, and later spearheaded by Ghulam Ahmed Pervez. Ghulam Ahmed Pervez did not reject all hadiths; however, he only accepted hadiths which "are in accordance with the Quran or do not stain the character of the Prophet or his companions".[100] The organization publishes and distributes books, pamphlets, and recordings of Pervez's teachings.[100]

Tolu-e-Islam does not belong to any political party, nor does it belong to any religious group or sect.

See also[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Notes[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

References[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. (2003) Progressive Muslims: on justice, gender and pluralism. Oxford: Oneworld Publications. ISBN 9781851683161. OCLC 52380025. 
  2. Safi, Omid. What is Progressive Islam?. Averroes Foundation. დაარქივებულია ორიგინალიდან — July 9, 2006.
  3. Liberalism - Oxford Islamic Studies Online. ციტირების თარიღი: 2019-07-11
  4. Aslan, Reza [2005] (2011). No god but God: the origins, evolution, and future of Islam, Updated, New York: Random House. ISBN 9780812982442. OCLC 720168240. 
  5. Sajid, Abdul Jalil. (December 10, 2001) 'Islam against Religious Extremism and Fanaticism': speech delivered by Imam Abdul Jalil Sajid at a meeting on International NGO Rights and Humanity. Muslim Council of Britain. დაარქივებულია ორიგინალიდან — June 7, 2008.
  6. Tawhid. Oxford Islamic Studies Online. ციტირების თარიღი: 22 March 2015.
  7. Zubaidah Rahim, Lily (2006). "Discursive Contest between Liberal and Literal Islam in Southeast Asia". Policy and Society 25 (4): 77–98. .
  8. Aslan, Reza (2005). No god but God. Random House Inc., გვ. 153. ISBN 978-1-58836-445-6. „By the ninth and tenth centuries...“ 
  9. 9.0 9.1 John Carter Brown Library Exhibitions – Islamic encounters. ციტირების თარიღი: October 30, 2012.
  10. 10.0 10.1 Ahmed, K. S. "Arabic Medicine: Contributions and Influence". The Proceedings of the 17th Annual History of Medicine Days, March 7th and 8th, 2008 Health Sciences Centre, Calgary, AB.. ციტირების თარიღი: October 30, 2012.
  11. Sarrió, Diego R. (2015). "The Philosopher as the Heir of the Prophets: Averroes's Islamic Rationalism". Al-Qanṭara 36 (1): 45–68. . ISSN 1988-2955. p.48
  12. Abdel Wahab El Messeri. Episode 21: Ibn Rushd, Everything you wanted to know about Islam but was afraid to Ask, Philosophia Islamica.
  13. Fauzi M. Najjar (Spring, 1996). The debate on Islam and secularism in Egypt Archived 2010-04-04 საიტზე Wayback Machine. , Arab Studies Quarterly (ASQ).
  14. Averroes (2005). Averroes On Plato's Republic. Cornell University Press, გვ. xix. ISBN 0-8014-8975-X. 
  15. Fakhry, Majid (2001). Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence. Oneworld Publications, გვ. 110. ISBN 1-85168-269-4. 
  16. Nicola Missaglia, "Mohamed Abed Al-Jabri's new Averroism"
  17. Vatikiotis, P. J. (1976). The Modern History of Egypt, Repr.. ISBN 978-0297772620.  p. 115-16
  18. Vatikiotis, P. J. (1976). The Modern History of Egypt, Repr.. ISBN 978-0297772620.  p. 116
  19. Gelvin, 133-134
  20. Cleveland, William L. (2008)"History of the Modern Middle East" (4th ed.) pg.93.
  21. Galvin 160-161
  22. Ahmed H. Al-Rahim (January 2006). "Islam and Liberty", Journal of Democracy 17 (1), p. 166-169.
  23. Kerr, Malcolm H. (2010). „'Abduh Muhammad“. Hoiberg, Dale H.. Encyclopædia Britannica. I: A-ak Bayes (15th რედ.). Chicago, IL: Encyclopædia Britannica Inc.. pp. 20–21. ISBN 978-1-59339-837-8. https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/20.
  24. Gelvin, J. L. (2008). The Modern Middle East (2nd ed., pp. 161-162). New York: Oxford university Press.
  25. Kügelgen, Anke von. "ʿAbduh, Muḥammad." Encyclopaedia of Islam, v. 3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009
  26. ʿAbduh, Muhammad. "al-Idtihad fi al-Nasraniyya wa al-Islam." In al-A'mal al-Kamila li al-Imam Muhammad ʿAbduh. edited by Muhammad ʿAmara. Cairo: Dar al-Shuruk, 1993. 257-368.
  27. Hourani, Albert. Arabic Thought in the Liberal Age 1798-1939. Cambridge: Cambridge University Press, 1983. 156.
  28. 28.0 28.1 Benzine, Rachid. Les nouveaux penseurs de l'islam, p. 43-44.
  29. Naṣr Ḥāmid Abū Zayd. ციტირების თარიღი: 10 December 2015.
  30. Cook, Michael (2000) The Koran : A Very Short Introduction. Oxford University Press, გვ. 46. ISBN 0192853449. 
  31. 31.0 31.1 Kermani, "From revelation to interpretation", 2004: p.174
  32. 32.0 32.1 32.2 „Nasr Abu Zayd, Who Stirred Debate on Koran, Dies at 66“. REUTERS. 6 July 2010. ციტირების თარიღი: 10 December 2015.
  33. Mafhum al-nass: dirasa fi 'ulum al-Qur'an. Cairo, 1990. , p.11
  34. Shepard, William E.. Abu Zayd, Nasir Hamid. ციტირების თარიღი: 14 December 2015.
  35. Kermani, "From revelation to interpretation", 2004: p.173
  36. Kermani, "From revelation to interpretation", 2004: p.171
  37. 37.0 37.1 Kermani, "From revelation to interpretation", 2004: p.172
  38. Naqd al-hhitab al-dini, p. 93., translated by Kermani, Navid (2004). "From revelation to interpretation: Nasr Hamid Abu Zayd and the Literary study of the Qur'an", Modern Muslim Intellectuals and the Qur'an. Oxford University Press, გვ. 172. 
  39. (თარგი:Cite quran)
  40. (2009) "10. Reformers. Reformers in the Modern Period", Faith and Philosophy of Islam. Gyan Publishing House, გვ. 166–7. ISBN 978-81-7835-719-5. 
  41. 41.0 41.1 41.2 41.3 41.4 41.5 41.6 Rabb, Intisar A. (2009). „Ijtihād“. John L. Esposito. The Oxford Encyclopedia of the Islamic World. Oxford: Oxford University Press. http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0354.
  42. 42.0 42.1 42.2 42.3 John L. Esposito, რედ. (2014). „Ijtihad“. The Oxford Dictionary of Islam. Oxford: Oxford University Press. http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-2338.
  43. John L. Esposito, რედ. (2014). „Taqlid“. The Oxford Dictionary of Islam. Oxford: Oxford University Press. http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-2339.
  44. Al-Ahram Weekly | Culture | Islamic feminism: what's in a name? Archived March 20, 2015, საიტზე Wayback Machine.
  45. 'Islamic feminism means justice to women', The Milli Gazette, Vol.5 No.02, MG96 (16-31 January 04). milligazette.com. ციტირების თარიღი: 9 December 2015.
  46. "Islamic feminism: what's in a name?" Archived 2015-03-20 საიტზე Wayback Machine. by Margot Badran, Al-Ahram, January 17–23, 2002
  47. "Exploring Islamic Feminism" Archived 2005-04-16 საიტზე Wayback Machine. by Margot Badran, Center for Muslim-Christian Understanding, Georgetown University, November 30, 2000
  48. [1] Rob L. Wagner: "Saudi-Islamic Feminist Movement: A Struggle for Male Allies and the Right Female Voice", University for Peace (Peace and Conflict Monitor), March 29, 2011
  49. RAWA testimony to the Congressional Human Rights Caucus Briefing. U.S. Congressional Human Rights Caucus (December 18, 2001). დაარქივებულია ორიგინალიდან — June 28, 2007.
  50. Muslim women's group demands complete ban on Shariah courts | india-news. Hindustan Times. ციტირების თარიღი: 2016-09-07.
  51. SC admits Muslim woman's plea to declare triple talaq illegal. The Hindu (2016-08-26). ციტირების თარიღი: 2016-09-07.
  52. Polygamy not a God-given right to Muslims.
  53. Syariah court fails to protect and safeguard Muslim girls — Sisters in Islam. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-07-14.
  54. Archives.
  55. Sisters In Islam: News / Comments / Dress and Modesty in Islam.
  56. 56.0 56.1 Archived copy. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-11-03. ციტირების თარიღი: 2014-11-03.
  57. Sisters in Islam files for judicial review on fatwa - Nation - The Star Online.
  58. The Fundamentalist City?: Religiosity and the Remaking of Urban Space, Nezar Alsayyad (ed.), Chapter 7: "Hamas in Gaza Refugee camps: The Construction of Trapped Spaces for the Survival of Fundamentalism", Francesca Giovannini. Taylor & Francis, 2010. ISBN 978-0-415-77936-4."
  59. Hassan Mahmoud Khalil: "Islam's position on violence and violation of human rights", Dar Al-Shaeb, 1994.
  60. Writer and Islamic thinker "Gamal al-Banna": The Muslim Brotherhood is not fit to rule (2-2). Ahewar.org. ციტირების თარიღი: 2016-03-25.
  61. Writer and Islamic thinker "Gamal al-Banna": The Muslim Brotherhood is not fit to rule (1-2). Ahewar.org (2008-02-18). ციტირების თარიღი: 2016-03-25.
  62. Clarence-Smith, William (2006) Islam and the Abolition of Slavery. Oxford University Press, გვ. 198–200. ISBN 0195221516. 
  63. „Sudan death penalty reignites Islam apostasy debate“. BBC News. 15 May 2014. ციტირების თარიღი: 21 September 2020.
  64. Muslim Alliance for Sexual and Gender Diversity. Muslimalliance.org. ციტირების თარიღი: 2013-11-18.
  65. The Progressive Muslim Movement. OutSmart Magazine (October 1, 2013). ციტირების თარიღი: November 18, 2013.
  66. The Safra Project - rabble.ca. Rabble.ca. ციტირების თარიღი: 5 April 2017
  67. Power, Shannon (3 May 2016). „Being gay and muslim: 'death is your repentance'. Star Observer. ციტირების თარიღი: 5 May 2016.
  68. Catherine Patch, "Queer Muslims find peace; El-Farouk Khaki founded Salaam Offers a place to retain spirituality", Toronto Star, June 15, 2006
  69. El-tawhid juma circle. ციტირების თარიღი: 19 April 2017.
  70. Mastracci, Davide (April 4, 2017). „What It's Like To Pray At A Queer-Inclusive Mosque“. BuzzFeed. ციტირების თარიღი: 19 April 2017.
  71. Habib, Samra (3 June 2016). „Queer and going to the mosque: 'I've never felt more Muslim than I do now'. The Guardian. ციტირების თარიღი: 19 April 2017.
  72. Gillis, Wendy (August 25, 2013). „Islamic scholars experience diversity of Muslim practices at U of T summer program“. Toronto Star. ციტირების თარიღი: 19 April 2017.
  73. Banerji, Robin (30 November 2012). „Gay-friendly 'mosque' opens in Paris“. BBC News.
  74. Channel 4 in a Nutshell..
  75. About UPF - UPF (Unity Productions Foundation). UPF.tv. ციტირების თარიღი: 5 April 2017
  76. A JIHAD FOR LOVE:::A FIlm by Parvez Sharma. AJihadForLove.org. ციტირების თარიღი: 5 April 2017
  77. Press. ციტირების თარიღი: 7 May 2015.
  78. „In 'A Sinner in Mecca,' a Gay Director Ponders His Sexuality and Islamic Faith“. The New York Times. ციტირების თარიღი: 7 October 2015.
  79. "Jordan: a gay magazine gives an hope to Middle East", Ilgrandecolibri.com, retrieved 11 August 2012
  80. Gay Egypy. Gay Middle East. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 11 July 2011. ციტირების თარიღი: 20 January 2011.
  81. Asad, Talal. Formation of Secular: Christianity, Islam, Modernity. Stanford: Stanford University Press, 2003. 5-6.
  82. From the article on secularism in Oxford Islamic Studies Online. ციტირების თარიღი: 3 November 2014.
  83. Naʻīm, ʻAbd Allāh Aḥmad. Islam and the secular state : negotiating the future of Shariʻa. Cambridge:Harvard University Press, 2008. ISBN 9780674027763
  84. Ira M. Lapidus (October 1975). "The Separation of State and Religion in the Development of Early Islamic Society", International Journal of Middle East Studies 6 (4), pp. 363-385 [364-5]
  85. Kazuo, Morimoto (2012). Sayyids and Sharifs in Muslim Societies. Routledge, გვ. 131, 132. ISBN 978-0-415-51917-5. 
  86. Islam QA en (2019-07-01). ციტირების თარიღი: 2020-07-14
  87. Is Islamic caste system entirely a Hindu influence? en (2019-07-01). ციტირების თარიღი: 2020-07-14
  88. Being a Muslim in the U.S.ا Archived January 3, 2010, საიტზე Wayback Machine.
  89. 89.0 89.1 Rodenbeck, Max (3 December 2015). "How She Wants to Modify Muslims [Review of Heretic: Why Islam Needs a Reformation Now by Ayaan Hirsi Ali"]. New York Review of Books LXII (19): 36. http://www.nybooks.com/articles/archives/2015/dec/03/ayaan-hirsi-ali-wants-modify-muslims/. წაკითხვის თარიღი: 18 November 2015.
  90. Salafism Modernist Salafism from the 20th Century to the Present
  91. Tore Kjeilen. (2006-01-18) Salafism. I-cias.com. ციტირების თარიღი: 2016-09-04.
  92. Salafism Archived 2015-03-11 საიტზე Wayback Machine. Tony Blair Faith Foundation
  93. 93.0 93.1 Mansoor Moaddel (2005-05-16). Islamic Modernism, Nationalism, and Fundamentalism: Episode and Discourse. University of Chicago Press, გვ. 2. ISBN 9780226533339. 
  94. 94.0 94.1 94.2 Encyclopedia of Islam and the Muslim World, Thompson Gale (2004)
  95. Salafism, Modernist Salafism from the 20th Century to the Present oxfordbibliographies.com
  96. 96.0 96.1 Atzori, Daniel. The rise of global Salafism (August 31, 2012). ციტირების თარიღი: 6 January 2015.
  97. Ruthven, Malise [1984] (2006) Islam in the World. Oxford University Press, გვ. 318. ISBN 9780195305036. ციტირების თარიღი: 23 April 2015. 
  98. 98.0 98.1 Richard Stephen Voss, Identifying Assumptions in the Hadith/Sunnah Debate, 19.org, Accessed December 5, 2013
  99. Aisha Y. Musa, The Qur’anists, Florida International University, accessed May 22, 2013.
  100. 100.0 100.1 Bazm-e-Tolu-e-Islam. ციტირების თარიღი: 22 March 2015.

Further reading[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

External links[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თარგი:Islam topics თარგი:Liberalism
შეცდომა ციტირებაში ჯგუფი „lower-alpha“ არსებული ტეგებისათვის <ref> ვერ მოიძებნა შესაბამისი ტეგი <references group="lower-alpha"/>, ან გამოტოვებულია დამხურავი ტეგი </ref>; $2