თულიუმი

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
თულიუმი / Thulium (Tm) Tm-TableImage.png
ელემენტის რიგითი ნომერი 69
მარტივი ნივთიერების გამოსახულება
Thulium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg
რბილი, ჭედადი მოვერცხლისფრო ფერის ლითონი, მიეკუთვნება იშვიათმიწა ელემენტებს
ატომის თვისებები
ატომური მასა
(მოლური მასა)
168,93421 მ. ა. ე. (/მოლი)
ატომის რადიუსი 177 პმ
იონიზაციის ენერგია
(პირველი ელექტრონი)
1): 589,0 (6,10) 2): 3): კჯ/მოლი (ევ)
ელექტრონული კონფიგურაცია [Xe] 4f13 6s2
ქიმიური თვისებები
კოვალენტური რადიუსი 156 პმ
იონური რადიუსი (+3e) 87 პმ
ელექტროუარყოფითობა
(პოლინგის თანახმად)
1,25
ელექტროდული პოტენციალი Tm←Tm3+ -2,32 ვ
Tm←Tm2+ -2,3
ჟანგვის ხარისხი 3, 2
მარტივი ნივთიერებების თერმოდინამიკური თვისებები
ნივთიერების სიმკვრივე 9,321 /სმ³
ხვედრითი თბოტევადობა 27,0[1] /(·მოლი)
თბოგამტარობა (16,9) ვტ/(·კ)
დნობის ტემპერატურა 1 818
დნობის სითბო კჯ/მოლი
დუღილის ტემპერატურა 2 220
აორთქლების სითბო 232 კჯ/მოლი
მოლური მოცულობა 18,1 სმ³/მოლი
მარტივი ნივთიერების კრისტალური მესერი
მესრის სტრუქტურა ჰექსაგონალური
მესრის პერიოდი 3,540 Å
შეფარდება 1,570n/
დებაის ტემპერატურა



თულიუმის ატომის სქემა


Tm 69
168,93421
[Xe] 4f13 6s2
თულიუმი

თულიუმი (ლათ. Thulium) — დიმიტრი მენდელეევის პერიოდული სისტემის მეექვსე პერიოდის მესამე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის ქიმიური ელემენტი. აღინიშნება სიმბოლოთი Tm, ატომური ნომერით — 69, მიეკუთვნება ლანთანოიდების ჯგუფს. მარტივი ნივთიერება თულიუმი (CAS-ნომერი 7440-30-4) წარმოადგენს ადვილად დასამუშავებელი მოვერცხლისფრო-თეთრი ფერის ლითონი.

ისტორია[რედაქტირება]

თულიუმი აღმოჩენილი იქნა შვედი ქიმიკოსის პ. ტ. კლევემ 1879 წელს ერბიუმის ოქსიდის Er2O3 მინარევების გამოკვლევებისას. ამავე მეთოდის კ. გ. მოსანდერმა აღმოაჩინა სხვა იშვიათმიწა ლითონები. კლევემ მინარევების გამოყოფისას მიიღო ორი ჟანგი - ყავისფერი ჰოლმიუმის ოქსიდი და მწვანე თულიუმის ოქსიდი. 1911 წელს თ. ი. რიჩარდსმა მიიღო ელემენტი სუფთა სახით და გზომა მისი ატომური მასა.

სახელწოდების წარმომავლობა[რედაქტირება]

უცნობი ელემენტის ოქსიდის გამოყოფისას პ. კლევემ მისცა მას სახელწოდება Thulium ჩრდილოეთ ევროპაში არსებული ლეგენდარული კუნძულის ტულეს (ძვ. ბერძნ. Θούλη, ლათ. Thule) პატივსაცემად, სკანდინავიის უძველესი სახელწოდება.

მიღება[რედაქტირება]

ლითონური თულიუმი მიიღება TmF3-ის მეტალოთერმული აღდგენით კალციუმის გამოყენებით: 2TmF3 + 3Ca = 3CaF2 + 2Tm

ბუნებაში[რედაქტირება]

თულიუმი წარმოადგენს იშვიათ ელემენტს, მისი შემცველობა დედამიწის ქერქში არის მასის 2,7 ×10−5%, ზღვის წყალში — 10−7 მგრ/ლ. სხვა იშვიათმიწა ელემენტებთან ერთად თულიუმი არის ისეთ მინერალებში როგორიცაა ქსენოტიმი, ევქსენიტი, მონაციტი, ლოპარიტი და სხვა.

<---== გამოყენება == --->

ღირებულება[რედაქტირება]

>99,9 % -ის სიწმინდის ლითონური თულიუმის ფასი შეადგენს მიახლოებით 2,2 ათასი დოლარი 1 კგ, 99,9 %-ის სიწმინდის თულიუმის ოქსიდის ფასია — 1,1 ათასი დოლარი 1 კგ-ზე[2].

იზოტოპები[რედაქტირება]

იზოტოპი თულიუმ-170 გამოიყენება სამედიცინო პორტატული რენტგენის დანადგარის დასამზადებლად, ასევე მეტალოდეფექტოსკოპიაში. შედარებით ეხლახან შემოთავაზებული იქნა როგორც საწვავი ენერგიის რადიოიზოტოპიურ წყაროებში.

ინფორმაციის მაგნიტური მატარებლები[რედაქტირება]

გამოიყენებიან ფეროძოწების წარმოებაში ინფორმაციის მატარებლებისათვის.

ლაზერული მასალები[რედაქტირება]

თულიუმის იონები გამოიყენებიან ინფრაწითელი გამოსხივების (ტალღების სიგრძე - 1,91 მკმ გენერაციისათვის. ამას გარდა ლითონური თულიუმის წყვილები გამოიყენებიან ლაზერული გამოსხივების აღსაგზნებლად (ტალღების გადაკეთებადი სიგრძით (სიხშირით).

თერმოელექტრული მასალები[რედაქტირება]

თულიუმის მონოტელურიდს აქვს ძალიან მაღალი თერმო-ე.მ.ძ (700 მკვ/К) და მის საფუძველზე დამზადებული თერმოელექტროგარდამქმნელების მარგი ქმედების კოეფიციენტიც ძალიან მაღალია (თულიუმზე ფასის დაწევის შემთხვევაში მისი გამოყენება თერმოელემენტების წარმოებაში მკვეთრად იმატებს). ამას გარდა თულიუმის ტელურიდი გამოიყენება ტყვიის ტელურიდის ნახევარგამტარობის თვისებების რეგულირებისათვის (მოდიფიკატორი).

ბირთვული ენერგეტიკა[რედაქტირება]

თულიუმის ბორატი გამოიყენება ატომურ ტექნიკაში (სპეციალური მინანქრები).

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:

სქოლიო[რედაქტირება]

  1. რედკოლ.:ზეფიროვი (მთ. რედ.) ქიმიური ენციკლოპედია: 5 ტომად. — მოსკოვი: დიდი რუსული ენციკლოპედია, 1999. — ტომი: 5.
  2. Цены на тулий и его соединения