დიდი ოყარი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
დიდი ოყარი
Ardea alba4.jpg
მეცნიერული კლასიფიკაცია
სამეფო:  ცხოველები
ტიპი:  ქორდიანები
კლასი:  ფრინველები
რიგი:  ვარხვისნაირნი
ოჯახი:  ყანჩისებრნი
გვარი:  ყანჩა
სახეობა:  დიდი ოყარი
ლათინური სახელი
Ardea alba (Linnaeus, 1758)
სინონიმები
  • Casmerodius albus
  • Egretta alba
დაცვის სტატუსი
Status iucn3.1 LC ka.svgსაჭიროებს ზრუნვას
ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ
IUCN 3.1 Least Concern : 106003728
გავრცელება
Ardea alba map.svg
  ბუდობის არეალი
  მთელი წლის განმავლობაში
  გამოზამთრება

დიდი ოყარი[1] (ლათ. Ardea alba) — დიდი ზომის ფრინველი ყანჩისებრთა ოჯახისა. გავრცელებულია დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნახევარსფეროს ზომიერ და ტროპიკულ სარტყლებში. ადრე შედიოდა ოყარის გვარში.

აღწერა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შეჯვარების პერიოდში

საკმაოდ მსხვილი ფრინველია, სიმაღლე 94–104 სმ-ს, ხოლო ფრთის შლილი 131–145 სმ-ს შეადგენს.[2] მასა 912–1140 გრამს აღწევს.[3] როგორც წესი, მამალი დედალზე დიდი ზომისაა. შეფერილია მთლიანად თეთრად. ნისკარტი გრძელი, სწორი, ფერად ყვითელია. ფეხები და თითები გრძელია, მუქი რუხი ფერისა. კისერიც გრძელია, ლათინური S-ის ფორმის. მეექვსე კისრის მალა გაწელილია და ისეთნაირადაა აგებული, რომ ფრინველს შეუძლია გაშალოს და შეკუმშოს კისერი.[4] კუდი მოკლე და სოლისებური ფორმისაა. შემოდგომის ბუმბულცვენის შემდეგ მამალსა და დედალს სხეულის ზედა მხარეზე მხრებიდან ეზრდება გვერდებზე და კუდის უკან გაშვერილი თეთრი ბუმბული. გამრავლების პერიოდში ეს ბუმბული იბღუნძება და ბრტყელი ხდება, კუდის უკან ნემსისებური გაგრძელებები აქვს.[5] ნისკარტი ამ პერიოდში იღებს ნარინჯისფერ-ყვითელ ელფერს იღებს მუქი დაბოლოებით. ლაგამი მწვანე ფერისაა. რაღაცნაირი ქოჩორი, რომელიც სხვა ყანჩებს ჩვეულებრივ ახასიათებს, დიდ ოყარს არ გააჩნია. სქესობრივი დიმორფიზმი არ გამოიხატება.

გავრცელება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დიდი ოყარი გავრცელებულია ევროპის, აზიის, ჩრდილოეთ და სამხრეთ ამერიკის, აფრიკის, ავსტრალიისა და ახალი ზელანდიის თბილ ზომიერ და ტროპიკულ სარტყლებში. ბინადრობს სხვადასხვა წყალსატევთან, როგორც ზღვის სანაპიროს სიახლოვეს, ისე კონტინენტის შიდა ადგილებში: დაჭაობებულ ბარში, მდინარის ჭალებსა და ნაპირებზე, მტკნარ და მლაშე ტბებზე, ესტუარებსა და მანგროს ტყეებში. ამის გარდა მისი ნახვა შეიძლება სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებში, ღია მინდვრებზე, ბრინჯის ნარგავებში, სადრენაჟო თხრილების გასწვრივ. ნადირობს წყალმარჩხ ადგილებში და ხმელეთზე.

დიდი ოყარი საქართველოში გავრცელებულია როგორც მობუდარი ფრინველი. გვხვდება ჯავახეთში, კოლხეთის დაბლობსა და სამეგრელოში.[1]

ცხოვრების ნირი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გადაადგილდებიან ნელა და დიდებულად, იგრძელებს კისერს და საკვების ძიებაში ჩასცქერიან წინ მდებარე ტერიტორიას. ნადირობენ მარტო ან ჯგუფურად, დღის ნათელ და შებინდულ დროს, დაღამებისას უერთდებიან სხვა ყანჩებისა და ეძებენ თავშესაფარს. საკვებს ხშირად ართმევს სხვა მცირე ზომის ყანჩებს, ჩხუბი მოსდის თავისივე სახეობის სხვა ფრინველებთანაც. ზოგჯერ აგრესიულია, მაშინაც კი, როცა გარშემო საკვები საკმარისადაა. ფრენს ნარნარით, მისი სიჩქარე 28–51 კმ/სთ მერყეობს.[6][7] გამრავლების პერიოდში საკვებს ახლომახლო ეძებს, მაგრამ მისი ნაკლებობის შემთხვევაში 6–20 კმ-ითაც კი გადაადგილდება.[5] როგორც ყანჩის სხვა სახეობები, ფრენისას დიდი ოყარიც უკან სწევს თავს და კისერს S-ის ფორმას აძლევს.

გამრავლების პერიოდში ისაკუთრებს მიწის გარკვეულ ნაკვეთს და საგულდაგულოდ იცავს მას. სეზონის ბოლოს წყვილები ხშირად იშლებიან და იფანტებიან. პოპულაციის ნაწილი მკვიდრია, ნაწილი — გადამფრენი, ზოგიერთი იზამთრებს არეალის ფარგლებში, როდესაც სხვები უფრო დიდ მანძილზე გადადიან.

გამრავლება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დიდი ოყარი ბარტყებთან ერთად

დიდი ოყარი სქესობრივ სიმწიფეს 2 წლის ასაკში აღწევენ. სეზონურად მონოგამი ფრინველია, რაც იმას ნიშნავს, რომ დედალ-მამალი მხოლოდ ერთ სეზონზე არიან ერთად, თუმცა არის უფრო მყარი წყვილების შემთხვევებიც.[8] ბუდობს დიდ კოლონიებში, ხშირად ერთიანდება სხვა სახეობის ყანჩებში, როგორიცაა დიდი ცისფერი ყანჩა და თოვლის ყანჩა. ერთი წლის განმავლობაში იძლევა შთამომავლობის მხოლოდ ერთ თაობას. ზომიერ განედებში მრავლდება გაზაფხულსა და ზაფხულში, როდესაც საკვების დიდი ნაირსახეობაა, ტროპიკებში შეჯვარება ნებისმიერ დროს შეიძლება მოხდეს.[5]

არშიყობა (თავის მოწონება) საკმაოდ რთული პროცესია, რომლის დროსაც კანის შიშველი ადგილები თავისებური ფერისა ხდება, ხოლო საქორწინო ბუმბული იძენს დიდ მნიშვნელობას. ლაგამი (კანის ნაკვეთი თვალთან ახლოს) ყვითლიდან მწვანე ხდება. ნისკარტი ნარინჯისფერ ელფერს იღებს და ბოლოში მუქდება. კვერცხის დების შემდეგ ლაგამი თავის ძველ ფერს უბრუნდება, ნისკარტი კი მთელი გამრავლების პერიოდის განმავლობაში ინარჩუნებს განსხვავებულ ფერს.[4]

მამალი პირველი ჩადის კოლონიაში და მომავალი ბუდობის ადგილს არჩევს. რიგითობაში მნიშვნელობა აქვს ფრინველის ასაკს — უფრო ასაკოვანი მამლები პირველები ირჩევენ ადგილს, როგორც წესი, კოლონიის ცენტრის სიახლოვეს. ხშირად იცვლიან კოლონიისა და ბუდობის ადგილმდებარეობას, ამიტომ მამლები იმტკიცებენ ადგილს და იწყებენ დედლის თავისმოსაწონებელ, რიტუალურ ცეკვას. დაინტერესებული დედლები ახლომახლო ტოტებზე ჯდებიან და აკვირდებიან, შეიძლება ჩაერთონ ცეკვასა და მომავალი ბუდის გარშემო ტრიალში. ზოგჯერ დედალი შეიძლება განიდევნოს სხვა დედლის მიერ. მეწყვილეები ფრთხილად ირჩევენ ერთმანეთს. ბუდის შენებას შეწყვილებისთანავე იწყებენ.[4]

დიდი ოყარის ბუდე ერთ ადგილზე შეგროვილ ჯოხებისა და ტოტების გროვას წააგავს. იგი რამდენიმე წლის მანძილზე ინახება, თუმცა კოლონია შეიძლება სხვა ადგილზე გადავიდეს ან წყვილმა სხვა ხე აირჩიოს. მასალებს აგროვებენ ყველა შესაძლო ხერხით, მეზობლად მდებარე ბუდეებიდან მოპარვითაც კი. ჩვეულებრივ მათ მამალი აგროვებს, რა დროსაც დედალი მიზიდულ მასალებს ბუდეში ათავსებს (აშენებს მას).

ქვესახეობის, Ardea alba melanorhynchos-ის კვერცხები, ტულუზის მუზეუმი

დედალი დებს 3–6 მოცისფრო-მწვანე კვერცხს 2–3 დღის ინტერვალით. მისი ზომა დაახლოებით 57 მმ-ია. კრუხობს ორივე მშობელი. ინკუბაცია 23–26 დღე-ღამე გრძელდება, რის შემდეგაც იჩიკებიან მთლიანად შიშველი და უმწეო ბარტყები. ბარტყებს შორის სასტიკი შეჯიბრი იწყება მშობლის მიერ მოტანილი საკვების მიღებისათვის, ზომით დიდები ძალის გამოყენებით ღებულობენ უპირატესობას, მათ შეიძლება დაკორტნონ კიდევაც მცირე ზომის დედმამიშვილები და მონოპოლია გამოაცხადონ საკვებზე. თუკი წელი კარგია საკვების მხრივ, მთელ შთამომავლობას შეუძლია დაფრთიანება, თუმცა უფრო ხშირად ორი, შესაძლოა მხოლოდ ერთი ბარტყი გადარჩეს — დანარჩენი იღუპება. 42–49 დღეში მთლიანად იმოსება ბუმბულით. 7 კვირის ასაკში კარგად ფრენას იწყებენ, თუმცა 10–11 კვირამდე მშობლებზე არიან დამოკიდებული.[4][5][8]

კვება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დიდი ოყარი იკვებება ბაყაყებით, გველებით, თევზით, მდინარის კიბოებით, მცირე ზომის მღრღნელებით, ჭრიჭინებით, კუტკალიებითა და სხვა მწერებით. რამდენადაც სხვა სახეობის ფრინველებსაც აქვთ კვების იგივე რაციონი, მათ ერთმანეთში უწევთ კონკურენცია ნადავლის ძიებისას. საკვების არჩევისას მცირედ მომთხოვნები არიან, ითვლებიან ჰეტეროტროფებად. კვლევების შედეგად აღნიშნულია, რომ ერთ ადგილას დგომისას დიდ ოყარს შეუძლია უფრო მეტი საშუალო ზომის ნადავლი მოიპოვოს, ვიდრე ნელა გადაადგილებისას.[6][9][10]

მტაცებლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დიდი ოყარი ნადავლით

ზრდასრულ ოყარს ბუნებრივი მტრები იშვიათად მოეპოვება. ზოგჯერ ისინი ნიანგების მსხვერპლი ხდებიან. ახალგაზრდა ფრინველებს ცხოვრების პირველ წელს არწივები (მთის არწივი, ბეგობის არწივი) და თეთრკუდა ფსოვები მტრობენ. დიდი ოყარის კვერცხებზე ყვავები, ამერიკული სვავები და ენოტები ნადირობენ.

სიცოცხლის ხანგრძლივობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ველურ ბუნებაში დიდი ოყარის სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა დაახლოებით 15 წელს შეადგენს, ტყვეობაში — 22 წლამდე.[11] სიკვდილიანობა ამ ფრინველებში მაღალია, განსაკუთრებით ბუდეში ყოფნის დროს ან დაფრთიანებიდან რამდენიმე თვის განმავლობაში. მისი სიკვდილიანობა სიცოცხლის პირველ წელს 76%-ია, ხოლო მომდევნო წლებში — 26%.[4]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. 1.0 1.1 ჟორდანია რ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, გვ. 619, თბ., 1984 წელი.
  2. McCrimmon, D. A., Jr., J. C. Ogden, and G. T. Bancroft. 2001. Great Egret (Ardea alba). In The Birds of North America, No. 570 (A. Poole and F. Gill, eds.). The Birds of North America, Inc., Philadelphia, PA
  3. Gough, G., J. Sauer, M. Iliff. 1998. «Patuxent Bird Identification Infocenter» (On-line). Accessed 11/20/2003 at http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/Infocenter/infocenter.html
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 Pratt Helen. 1993. Herons and Egrets of Audubon Canyon Ranch. California. Audubon Canyon Ranch
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 Martinez-Vilalta, Albert and Anna Motis. 1992. «Family Ardeidae (Herons).» Pp. 376—429. In Handbook of the Birds of the World, Volume 1. Barcelona, Spain. Lynx Editions
  6. 6.0 6.1 Illinois Department of Natural Resources, 1998. «Illinois Natural History Survey» (On-line). Accessed 11/20/2003 at http://www.inhs.uiuc.edu/chf/pub/ifwis/birds/great-egret.html
  7. Drummond, H. 2001. A revaluation of the role of food in broodmate aggression. Animal Behaviour, 61: 517—526
  8. 8.0 8.1 Elphick, Chris, John Dunning, and David Allen Sibley. 2001. The Sibley Guide to Bird Life and Behavior. New York. Alfred A. Knopf
  9. Connecticut Department of Environmental Protection, 2000. «Wildlife in Connecticut» (On-line). Accessed 11/20/2003 at Архивированная копия. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 2006-12-06. წაკითხვის თარიღი: 2007-01-02.
  10. Hill, K. 2001. «Smithsonian Marine Station at Fort Pierce» (On-line). Accessed 11/20/2003 at http://www.sms.si.edu/IRLSpec/Ardea_alba.htm
  11. Burger, J., M. Gochfeld. 1997. Risk, mercury levels, and birds: relating adverse laboratory effects to field biomonitoring. Environmental Research, 75: 160—172