აფხაზეთის სსრ

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
ნავიგაციაზე გადასვლა ძიებაზე გადასვლა

საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა აფხაზეთი
ССР Абхазия
ССР Аҧсны

რესპუბლიკა

Flag of Georgia (1918-1921).svg
31 მარტი, 192119 თებერვალი, 1931 Flag of Abkhazian ASSR.svg
Flag of Abkhazian SSR.svg Emblem of the SSR of Abkhazia (1928-1931).svg
დროშა გერბი
დევიზი
Пролетарии всех стран, соединяйтесь!
Апролетарца аτ̆ѵлақуа ӡег̆ѵ рҿѵ iqoy, щҿeiдѵщкѵл!
ჰიმნი
ინტერნაციონალი
Map of SSR Abkhazia (1921-1931)-ka.svg
აფხაზეთის სსრ-ის ტერიტორია (1921-1931)
დედაქალაქი სოხუმი
უდიდესი ქალაქები სოხუმი, გაგრა
რელიგია ათეიზმი
ფართობი 8600 კმ²
მოსახლეობა 201 016 (1926)

საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა აფხაზეთი, სსრ აფხაზეთი, ასევე აფხაზეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, აფხაზეთის სსრ (აფხ. Советтә Социалисттә Республика Аҧсны, ССР Аҧсны; რუს. Социалистическая Советская Республика Абхазия, ССР Абхазия) — ყოფილი საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა (31 მარტი, 1921 — 19 თებერვალი, 1931); აქედან, 1921 წლის 31 მარტიდან 16 დეკემბრამდე წარმოადგენდა დამოუკიდებელ საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკას, ხოლო 1921 წლის 16 დეკემბრიდან აფხაზეთის სსრ-ის ამიერკავკასიის სფსრ-ში შესვლის მიზნით გახდა საქართველოს სსრ-ის ნაწილი ფედერალურ საწყისებზე. 1922 წლის 13 დეკემბიდან აფხაზეთის სსრ ამიერკავკასიის სფსრ-ში შევიდა, როგორც საქართველოს სსრ-ის სუბიექტი[1]. 1931 წლის 19 თებერვლიდან აფხზეთის სსრ-ის სტატუსი შეიცვალა ავტონომიური რესპუბლიკის სტატუსით[2][3].

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საბჭოთა ხელისუფლების დამყარება აფხაზეთში. სოხუმი, 1921

1921 წლის 4 მარტს აფხაზეთში დამყარდა საბჭოთა ხელისუფლება და 6 მარტს შეიქმნა აფხაზეთის რევკომი. 26 მარტს აფხაზეთის რევკომმა მიმართა ლენინსა და სტალინს და მოითხოვა აფხაზეთის სსრ-ს შექმნა და მისი შეერთება რუსეთის ფედერაციისთვის. 31 მარტს გამოცხადდა აფხაზეთის სსრ[კ 1]. 21 მაისს საქართველოს სსრ-ის რევკომი აფხაზეთის სსრ-ის დამოუკიდებლობის შესახებ აქვეყნებს დეკლარაციას, რომელზეც ახდენს აფხაზეთის სსრ-ის დამოუკიდებლობის აღიარებას[4]. 16 დეკემბერს აფხაზეთის სსრ-ის რევკომმა მხარი დაუჭირა ამიერკავკასიის ფედერაციის შექმნის სურვილს და რეგიონში ეკონომიკური ვითარების გაუმჯობესებისათვის, გამოხატა მზაობა გაწევრიანებულიყო ამიერკავკასიის სფსრ-ში[5], რის გამოც საქართველოსა და აფხაზეთის სსრ-ებს შორის გაფორმდა სამოკავშირეო ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც აფხაზეთი, ფაქტობრივად, შევიდა საქართველოს შემადგენლობაში. აფხაზეთის სსრ-ს მიეცა საქართველოს სსრ-ს წარმომადგენლობით ორგანოში დეპუტატთა 1/3-ის არჩევის უფლება, აფხაზეთის სსრ-მ შეინარჩუნა საკუთარი კომისარიატები, გარდა საგარეო საქმეთა კომისარიატისა[კ 2].

1922 წლის 12 თებერვალს[6]ჩატარდა აფხაზეთის საბჭოების პირველი ყრილობა[კ 3]. მესამე დღეს სხდომაზე სიტყვით გამოვიდა ნესტორ ლაკობა, რომელმაც დამაჯერებლად ახსნა თუ რატომ იყო აუცილებელი აფხაზეთის სსრ დათანხმებულიყო საქართველოს შემოთავაზებას — გამხდარიყო საქართველოს სსრ-ს შემადგენელი ნაწილი ამიერკავკასიის სფსრ-ში შესასვლელად[7][8]. 14 მარტს №17 ბრძანების საფუძველზე აფხაზეთის სსრ-ის განსაკუთრებული დანიშნულების ნაწილები (გდნ) ფორმირდა — აფხაზეთში საქართველოს სსრ-ის განსაკუთრებული დანიშნულების ნაწილების ცალკეულ ბატალიონად[9]. 1922 წლის მარტში შექმნილ ამიერკავკასიის სფსრ-ში აფხაზეთი შევიდა, როგორც საქართველოს სსრ-ს ნაწილი. საბჭოთა კავშირის 1924 წლის კონსტიტუციაში აფხაზეთი მოხსენიებულ იქნა, როგორც ავტონომიური რესპუბლიკა. 1925 წელს მიღებულ იქნა აფხაზეთის სსრ კონსტიტუცია, რომელშიც აფხაზეთი დამოუკიდებელ სახელმწიფოდაა აღიარებული. ეს კონსტიტუცია ძალაში არ შესულა. 1926 წლის 5 ივლისს მიღებულ იქნა საქართველოს სსრ-ს კონსტიტუცია, რომელშიც დაფიქსირებულ იქნა, რომ აფხაზეთის სსრ სამოკავშირეო ხელშეკრულების ძალით შედის საქართველოს სსრ-ში და შესაბამისად ამიერკავკასიის სფსრ-ში. კონსტიტუცია დამტკიცდა 1927 წლის 23 აპრილს.

1931 წლის 19 თებერვალს საქართველოსა და აფხაზეთის საბჭოების VI ყრილობის გადაწყვეტილებით აფხაზეთის სსრ-მ მიიღო ავტონომიის სტატუსი და დარჩა საქართველოს სსრ-ს შემადგენლობაში, როგორც აფხაზეთის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა[კ 4].

1990 წლის მოვლენები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1990 წლის 28 აპრილს მოწვეულ იქნა აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს X სესია, რომელზეც უნდა განხილულიყო აფხაზეთის ასსრ-ის სტატუსის შეცვლის საკითხი. დეპუტატების უმრავლესობამ მონაწილეობა არ მიიღო აღნიშნულ განხილვაში და ქვორუმი არ შედგა. 23 აგვისტოს აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის თავჯდომარის ვ. კობახიასა და პრეზიდიუმის მდივნის ოფიციალური განცხადებით დაიდო პირობა რომ სესიაზე არ განიხილებოდა საკითხი საქართველოდან აფხაზეთის ასსრ-ის გამოსვლის შესახებ. ამ ცრუ განცხადებების პარალელურად დეპუტატებზე წინასწარ ახდენდნენ ზეწოლას, ცალკეულ შემთხვევებში კი საქმე დანაშაულებამდეც მივიდა. ასე მაგალითად, 24 აგვისტოს დილის 6 საათზე, მოტყუების გზით, პრეზიდიუმში მანდატის ჩაბარების საბაბით, უცნობმა პირებმა საცხოვრებელი ადგილიდან წაიყვანეს დეპუტატი კ. ფიტოზოვი და თავისუფლება აღუკვეთეს. ფსიქოლოგიური ზემოქმედების შემდეგ კი ის 25 აგვისტოს მიიყვანეს სხდომათა დარბაზში, გაატარეს რეგისტრაციაში და დასვეს დარბაზში. ასევე ზეწოლით მიიყვანეს დეპუტატები ნ. კუზნეცოვა და ა. აგრბა. გამოძიებისას დადგინდა დეპუტატებისადმი იძულების ფაქტები, მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობის იგნორირება. სესიის ჩატარების პროცედურების კანონების სხვა სერიოზული დარღვევები მოწმობდნენ სესიაზე დეპუტატთა ქვორუმის არსებობის ფიქტიურობას.

25 აგვისტოს აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს XI მოწვევის X სესიაზე, სსრკ-ის მოქმედი კონსტიტუციისა და 1990 წლის 3 აპრილის კანონის უხეში დარღვევით, ყველანაირი რეფერენდუმის გარეშე გამოცხადდა „აფხაზეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა“, როგორც სუვერენული სახელმწიფო[10]. ხელმომწერები იყვნენ აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის თავმჯდომარე ვ. კობახია და აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის მდივანი ი. კვიცინია.

31 აგვისტოს აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს X სესიამ ქვორუმით მიიღო დადგენილება, რომლის თანახმად აფხაზეთის ასსრის უმაღლესი საბჭოს 1990 წლის 25 აგვისტოს დადგენილება „აფხაზეთის სახელმწიფობრიობის დაცვის სამართლებრივი გარანტიების შესახებ“ გაუქმდა, როგორც ანტიკონსტიტუციური, უკანონო და იურიდიული ძალის არმქონე. არ იქნა მიღებული აგრეთვე გამოცხადებული დეკლარაცია აფხაზეთის სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტის შესახებ, აფხაზეთის მოსახლეობის მიერ, როგორც უმრავლესობის ძირეული ინტერესების საწინააღმდეგო. მიღებული დადგენილება გადაეგზავნა სსრ კავშირის პრეზიდენტს მიხეილ გორბაჩოვს, საქართველოსა და რსფსრ-ის უზენაეს საბჭოებს.

ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აფხაზეთის ტერიტორია საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებისთანავე წარმოდგენილი იყო შემდეგ ერთეულებად:

  • გაგრის მაზრა;
  • გუდაუთის მაზრა;
  • გუმისთის მაზრა;
  • კოდორის მაზრა;
  • სამურზაყანოს მაზრა.

დემოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1926 წლის აღწერით აფხაზეთის სსრ-ში ცხოვრობდა 201016 ადამიანი, აქედან 71954 ქართველი, 51458 აფხაზი, 25677 სომეხი, 14045 ბერძენი და 12533 რუსი.[11]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • სონღულაშვილი ა. „აფხაზეთის პოლიტიკური სტატუსი საქართველოს შემადგენლობაში (1921-31 წწ)“ „ახალი და უახლესი ისტორიის საკითხები“ N12 გვ. 66-79 — თბილისი, „უნივერსალი“, 2014 ISSN 1512-3154
  • Революционные комитетты Абхазии, Сухуми 1961

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კომენტარები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. ვიკიციტატა
    „1921 г. марта 31. — Извещение по радио ревкома Абхазии об образовании Абхазской советской Социалистической Республики
    Москва — Ленину, Сталину, Чичерину
    Баку — Председателю Ревкома Азербайджана Нариманову
    Тифлис — Председателю Ревкома Грузии Махарадзе
    Темир-Хан-Шура — Председателю Ревкома Дагестана Джелалу Корхмасову
    Владикавказ — Председателю Ревкома Горской Республики Кирову
    Эриван — Председателю Ревкома Армении Бегзадяну
    Всем советским республикам
    Всем, всем, всем!
    Волею трудящйхся родилась новая Социалистическая Советская Республика — Абхазия. Первый съезд Советов крестянских и рабочих депутатов Абхазии окончательно решит судьбу народа. Советская Республика маленького народа служит наглядным примером великой освабадительной роли Красной Армии и является новой пощечиной, которую нанесла Великая Октябрская революция угнетателям малых народов — империалистам всех стран и их лакеям — социал-предателям. От имени трудящйхся молодой советской Абхазии шлем горячий привет Великой Рабочей-Крестянской строне — советской России и всем советским республикам. Мы расчитываем на братскую поддержку всех советских республик и выражаем уверенность, что Социалистическая советская Республика Абхазии в союзе с ними будет с честю отстаивать великие завоевования российской рабоче-крестанской революции и помогать делу Социальной революции во всем мире. Да здраствует братский союз рабоче-крестянских советских республик. Да здравствует великая борьба трудящихся за коммунизм. Да здравствует Коммунистический Интернационал. Да здравствует всемирная пролетарская революция.
    Ревком ССР Абхазии Эшба, Лакоба, Акиртава“
    (ЦГАА, ф. 38, д. 74,л. 52)
  2. ვიკიციტატა
    „1921 г. декабря 16. — Союзный договор между Социалистической Советской Республикой Грузии и Социалистической Советской Республикой Абхазии
    Правительство Социалистической Советской Республики Грузии, с одной стороны, и Правительство Социалистической Советской Республики Абхазии, с другой, исходя из глубокой общности национальных уз, связывающих трудящиеся массы Грузии и Абхазии, и принимая во внимание, что только полное объединение всех сил обеих братских республик может обеспечить как интересы их, так и интересы великой пролетарской революции, решили заключить настоящий договор, для чего назначили своими уполномоченными: Правительство Социалистической Советской Республики Грузии Сергея Ивановича Кавтарадзе и Правительство Социалистической Советской Республики Абхазии Николая Николаевича Акир-тава и Самсона Алексеевича Картозия. Означенные уполномоченные по взаимном предъявлении своих полномочий, признанных составленными в надлежащей форме, согласились о нижеследующем:
    1. Социалистическая Советская Республика Грузин и Социалистическая Советская Республика Абхазии вступают между собою в военный, политический и финансово-экономический союз.
    2. Для осуществления указанной в предыдущем пункте цели оба правительства объявляют объединенными следующие Комиссариаты: а) военный, б) финансовый, в) народного хозяйства, г) почт и телеграфов, д) Чрезвычайную Комиссию, е) Рабоче-крестьянскую инспекцию, ж) Народный комиссариат юстиции и з) Морского транспорта.
    Примечание:
    1. Иностранные дела остаются целиком в ведении Социалистической Советской Республики Грузии.
    2. Железные дороги переходят непосредственно в ведение Управления Закавказских железных дорог. Внешняя торговля в ведение объединенного Внешторга республик Грузии, Азербайджана и Армении.
    3. Порядок и форма управления объединенных комиссариатов устанавливаются особым соглашением обоих правительств.
    4. Во все краевые объединения, в частности Федерации Закавказских республик, Абхазия входит через Грузию, которая представляет ей одну третью часть своих мест.
    5. Настоящий договор вступает в силу с момента его подписания.
    Полномочный представитель Социалистической Советской Республики Грузии Кавтарадзе.
    Полномочные представители Социалистической Советской Республики Абхазии Н. Акиртава, С. Картозия.“
    (Газета «Голос Трудовой Абхазии», 1921 г., № 134.)
  3. ვიკიციტატა
    „1922 г. Февраля 10. — из протокола пленума Абхазского областного комитета КП(б) Грузии о порядке дня съезда Советов Абхазии
    Слушали: О порядке дня Всеабхазского съезда Советов.
    Постановили: Утвердить следующий порядок дня съезда Советов Абхазии:
    1) Международное и внутреннее положение ССР Абхазии — доклад т. Сванидзе.
    2) Федерация Закавказских республик — т. Лакоба.
    3) Доклад о 9 Всероссийском съезде Советов — т. Акир-тава.
    4) Отчет Ревкома ССР Абхазии — т. Эшба.
    5) Земельный вопрос — т. Жвания.
    6) Продналог — т. Стокис.
    7) Доклады с мест.
    8) О Помголе — доклад т. Кухалейшвили.
    9) Выборы ЦИК.
    10) Выборы на съезд Советов ССР Грузии.“
    (Архив Абхазского обкома КП Грузии, ф. 1, oп. 1, д. 2, лл. 330-331)
  4. ვიკიციტატა
    „აფხაზეთის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკის საქართველოს სოციალისტურ საბჭოთა რესპუბლიკაში ავტონომიური რესპუბლიკის სახით შესვლის შესახებ

    სრულიად საქართველოს მუშებისა, გლეხებისა და წითელარმიელების დეპუტატების საბჭოთა VI ყრილობის 1931 წლის 19 თებერვლის დადგენილება

    სრულიად საქართველოს მუშებისა, გლეხებისა და წითელარმიელების დეპუტატების საბჭოთა VI ყრილობა:

    ა) იმ მიზნით, რათა წარმატებით შესრულებულ იქნეს სსრკ-ის მშრომელთა წინაშე მდგარი ამოცანები ფართოდ გაშლილი სოციალისტური მშენებლობისა — სახალხო მეურნეობის ერთიანი გეგმის საფუძველზე — საჭიროდ სთვლის საქართველოს სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკისა და აფხაზეთის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკის კიდევ უფრო მჭიდრო პოლიტიკურ და მეურნეობრივ გაერთიანებას, რამაც უნდა უზრუნველჰყოს ამ უკანასკნელი რესპუბლიკის შემდგომი სამეურნეო და კულტურული ზრდა ორივე რესპუბლიკის მუშათა და მშრომელ გლეხთა ერთად მშვიდობიანი ცხოვრებისა და ძმური თანამშრომლობის პირობებში, და ბ) იმისდა შესაბამისად, რომ აფხაზეთის მშრომელთა, აფხაზეთის მუშებისა, გლეხებისა და წითელარმიელების დეპუტატების საბჭოთა VI ყრილობაზე თავისუფლად გამოთქმული ნება-სურვილით გადასწყვიტეს აფხაზეთის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკის საქართველოს სოციალისტურ საბჭოთა რესპუბლიკაში ავტონომიური რესპუბლიკის სახით შესვლა, ადგენს:

    1. საქართველოს სსრ-ის ძირითადი კანონის (კონსტიტუციის) მე-9 მუხლის თანახმად აფხაზეთის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკა შევიდეს საქართველოს სოციალისტურ საბჭოთა რესპუბლიკაში ავტონომიური რესპუბლიკის სახით და მასზე გავრცელებულ იქნეს აღნიშნული ძირითადი კანონის IV თავის მოქმედება.

    2. საქართველოს სსრ-სა და აფხაზეთის სსრ-ს შორის ქალაქ ტფილისში 1921 წლის დეკემბრის 16-ს დადებული ხელშეკრულება ძალადაკარგულად ჩაითვალოს.

    სრულიად საქართველოს საბჭოთა VI ყრილობის თავჯდომარე — ფ. მახარაძე, მდივანი — ს. თოდრია“
    (საქართველოს სსრ კანონთა და განკარგულებათა კრებული, 1931 წ., №9, მუხლი 91)

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. История Советской Конституции в документах, 1917—1956. М., 1957. С. 339.
  2. (რუსული)საქართველოს სსრ-ის კონსტიტუცია 1927 წ. თავი IV: О შეთანხმებულ სსრ აფხ. [1] დაარქივებული 2015-04-10 საიტზე Wayback Machine.
  3. სსრკ-ის კონსტიტუცია 1924 წ. გაერთიანების შეთანხმება. თავი IV. სქოლიო. ავტონომიური რესპუბლიკები - აჭარა და აფხაზეთი - და ავტ. ოლქები სამხრეთ ოსეთი, მთიანი ყარაბაღი და ნახჭევანი ჰგზავნიან თითო წარმომადგენელს ერთა საბჭოში.
  4. ЦГАА, ф. 38, д. 74, л. 176
  5. Партархив Грузинского филиала ИМЛ, ф. 14, оп. 1, д. 23,л. 76
  6. Газета «Голос трудовой Абхазии», 14 февраля 1922 г., № 36 (172).
  7. Газета «Голос Трудовой Абхазии», 17 февраля, 1922 г., № 39 (175).
  8. საქართველოს კონსტიტუციური აქტების კრებული (1921-1978) გვ. 73 — თბილისი, 1983
  9. Газета «Голос Трудовой Абхазии», 16 марта, 1922 г., № 61 (197).
  10. Декларация о государственном суверенитете Абхазской Советской Социалистической Республики
  11. თოთაძე ა. „აფხაზეთის მოსახლეობა“ გვ. 89 — თბილისი, 1995