ტონალპოუალი

ტონალპოუალი (ნაუატ. tōnalpōhualli — დღეების თვლა) — აცტეკების რიტუალური კალენდარი და 260-დღიანი პერიოდი, რომელსაც ხშირად წმინდა წელიწადს უწოდებენ, გამოიყენებოდა კოლუმბამდელ მესოამერიკაში.

ეს რიტუალური კალენდარი ჩაიწერა „დღეების წიგნში“, „ტონალამატლში“, რომელიც წარმოადგენდა მესოემარიკულ კოდექსს ტყავზე ან ქერქის ქაღალდზე, რომლის საფუძველზეც მღვდელი „ტონალპოუკე“ ადგენდა ჰოროსკოპს და ითვლიდა კეთილმოსურნე და არაკეთლმოსურნე დღეებს. მისი სტრუქტურა მაიას კალენდრის ანალოგიური იყო და, სავარაუდოდ, მათგანვეა გადმოღებული.

სტრუქტურა

წმინდა წელიწადი ტონალპოუალის მიხედვით შედგება ოცი 13-დღიანი „კვირისგან“, რომლებსაც ე.წ. „ტრესენებს“ უწოდებენ (trecena, ესპ. trece — ცამეტი). ყოველ ტრესენას თავისი მფარველი ჰყავდა ღვთაებებიდან.

წელიწადის ყოველ დღეს ენიშნებოდა რიცხვების კომბინაცია 1-დან 13-მდე და დღეების 20 ნიშნიდან ერთ-ერთი (იხ. ქვემოთ), ამგვარად ყოველ დღეს თავისი უნიკალური აღნიშვნა ჰქონდა. სულ ასეთი 260 კომბინაცია არსებობს, რაც საბოლოოდ 260-დღიან წმინდა წელიწადს იძლევა. ახალი დღის დაწყებისთანავე თარიღს ემატებოდა ერთიანი და ახალი ნიშანი. ამგვარად, პირველი კვირა იწყებოდა დღე 1-ლ ნიანგში, შემდეგ მოდიოდა მე-2 ქარი, მე-3 სახლი, მე-4 ხვლიკი და ასე შემდეგ დღე მე-13 ლერწმამდე. ამის შემდეგ რიცხვები მეორდებოდა, ხოლო ნიშნები რიგის მიხედვით ეწყობოდა: მეორე კვირა იწყებოდა 1-ლ იაგუარში და მთავრდებოდა მე-13 ქალაში და ა.შ. მხოლოდ 260 დღის შემდეგ (13×20) ყველა რიცხვი და სიმბოლო ემთხვეოდა და მეორდებოდა კომბინაცია 1-ლი ნიანგი.

თვლიდნენ, რომ ყოველ სიმბოლოს მართავდა ღმერთი ან ქალღმერთი, პარალელურად ისინი დაკავშირებული იყო ჰორიზონტის მხარეებთან (საათის ისრის საწინააღმდეგოდ, აღმოსავლეთის მხრიდან, საიდანაც მზე ამოდის).

ტონალპოუალის წარმომავლობა უცნობია, თუმცა ამ თემაზე არსებობს რამდენიმე თეორია, მაგალითად, რომ ის წარმოადგენდა ვენერიანულ ციკლს და შეესაბამებოდა ადამიანის ფეხმძიმობის პერიოდს. სხვა მხრივ, ზოგიერთი მეცნიერი თვლის, რომ ტონალპოუალს არ აქვს კავშირი ბუნების მოვლენებთან, მაგრამ მთლიანად დაფუძნებულია ურთიერთკავშირზე რიცხვებისა 13 და 20, რომლებსაც მესოამერიკაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდათ.

სხვა აცტეკური კალენდარი „ჰიუპოუალი“ წარმოადგენს მზის კალენდარს, რომელშიც წელიწადი შედგება 18 თვისგან, თითოში 20 დღით, ბოლოს კი 5 ცარიელი დღე ემატება. ჰიუპოუალიმ მიიღო დასახელება ტოლანპოუალიში თავისი პირველი დღის ნიშნის მიხედვით. მაგალითად, ერნან კორტესი შეხვდა მონტესუმა II-ს 1-ლი ლერწმის წლის მე-8 ქარის დღეს (ანუ 1519 წლის 8 ნოემბერს), მაშინდელი ციკლის მე-13 წელს.

ჰიუპოუალი და ტონალპოუალი ემთხვეოდა ყოველ 52 წელს. აცტეკებს სწამდათ, რომ ყოველი ასეთი ციკლის ბოლოს სამყაროს ემუქრება განადგურების საფრთხე, ამიტომაც ახალი ციკლის დაწყებას დიდი დღესასწაულებით ხვდებოდნენ.

დღეების ნიშნები

კალენდარი ტონალპოუალი ითვლის დღეების 20 ნიშანს. მათი გამოსახვის რამდენიმე ვარიანტი არსებობს. ქვემოთ მოცემულია ნიშნები მალიაბეკიანოს კოდექსიდან.

დასახელება ნაუატლზე	ღვთაება	თარგმანი	ჰორიზონტის მხარე
Cipactli	ტონალტეკუტლი	ნიანგი	აღმოსავლეთი
Ehēcatl	კეცალკოატლი	ქარი	ჩრდილოეთი
Calli	ტეპეიოლოტლი	სახლი	დასავლეთი
Cuetzpalin	უეუეკოიოტლი	ხვლიკი	სამხრეთი
Cōhuātl	ჩალჩიუტლიკუე	გველი	აღმოსავლეთი
Miquiztli	ტეკისტეკატლი	ქალა სიკვდილი	ჩრდილოეთი
Mazātl	ტლალოკი	ირემი	დასავლეთი
Tōchtli	მაიაუელი	კურდღელი	სამხრეთი
Ātl	ჰიუტეკუტლი	წყალი	აღმოსავლეთი
Itzcuintli	მიკტლანტეკუტლი	ძაღლი	ჩრდილოეთი
Ozomahtli	ჰოჩიპილი	მაიმუნი	დასავლეთი

დასახელება ნაუატლზე	ღვთაება	თარგმანი	ჰორიზონტის მხარე
Malīnalli	პატეკატლი	ბუნება	სამხრეთი
Ācatl	ტესკატლიპოკა	ლერწამი	აღმოსავლეთი
Ocēlōtl	ტლასოლტეოტლი	ოცელოტი იაგუარი	ჩრდილოეთი
Cuāuhtli	ჰიპე-ტოტეკი	არწივი	დასავლეთი
Cōzcacuāuhtli	იცპაპალოტლი	სვავი	სამხრეთი
Ollīn	ჰოლოტლი	მოძრაობა მიწისძვრა	აღმოსავლეთი
Tecpatl	ჩალჩიუტოტოლინი	კაჟი კაჟის დანა	ჩრდილოეთი
Quiyahuitl	ჩანტიკო	წვიმა	დასავლეთი
Xōchitl	ჰოჩიკეცალი	ყვავილი	სამხრეთი

ქარისა და წვიმის ნიშნები შეესაბამება ქარის ღმერთ ეჰეკატლისა და წვიმის ღმერთ ტლალოკის გამოსახულებებს.

ტრესენები

ყოველ ტრესენას 260-დღიანი ციკლიდან შეესაბამება თავისი ღვთაება:

ტრესენა	ღვთაება
1 ნიანგი — 13 ლერწამი	ომეტეოტლი
1 იაგუარი — 13 ქალა	კეცალკოატლი
1 ირემი — 13 წვიმა	ტეპეიოლოტლი
1 ყვავილი — 13 ბალახი	უეუეკოიოტლი
1 ლერწამი — 13 გველი	ჩალჩიუტლიკუე
1 ქალა — 13 კაჟი	ტონატიუ
1 წვიმა — 13 მაიმუნი	ტლალოკი
1 ბალახი — 13 ხვლიკი	მაიაუელი
1 გველი — 13 მიწისძვრა	ჰიუტეკუტლი
1 კაჟი — 13 ძაღლი	მიკტლანტეკუტლი

ტრესენა	ღვთაება
1 მაიმუნი — 13 სახლი	პატეკატლი
1 ხვლიკი — 13 სვავი	იცტლაკოლიუკი
1 მოძრაობა — 13 წყალი	ტლასოლტეოტლი
1 ძაღლი — 13 ქარი	ჰიპე-ტოტეკი
1 სახლი — 13 არწივი	იცპაპალოტლი
1 სვავი — 13 კურდღელი	ჰოლოტლი
1 წყალი — 13 ნიანგი	ჩალჩიუტოტოლინი
1 ქარი — 13 იაგუარი	ჩანტიკო
1 არწივი — 13 ირემი	ჰოჩიკეცალი
1 კურდღელი — 13 ყვავილი	ჰიუტეკუტლი

დღის ნიშნების გალერეა

კალენდარზე სიმბოლოები დალაგებულია საათის ისრის საწინააღმდეგოდ.

ყვავილი, წვიმა, კაჟი, მოძრაობა (მიწისძვრა)
სვავი, არწივი, იაგუარი (ოცელოტი)
ლერწამი, ბალახი, მაიმუნი, ძაღლი
წყალი, კურდღელი, ირემი
ქალა (სიკვდილი), გველი, ხვლიკი
სახლი, ქარი, ნიანგი

პირველწყაროები

მღვდელი ხუანი, ანტონიო პერესი, პედრო დე ლოს რიოსი.. ტელერიანო-რემენსის კოდექსი. www.kuprienko.info. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-12-05. ციტირების თარიღი: 2012-11-11.
ფერნანდო დე ალვა იჰტლილჰოჩიტლი.. ჩიჩიმეკების ისტორია. www.kuprienko.info. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-08-23. ციტირების თარიღი: 2010-03-23.

წყაროები

Caso, Alfonso, Los Calendarios Prehispánicos. México: Universidad Nacional Autónoma de México, 1967 წ.
Piña Garza, Eduardo, Aritmética del tonalpohualli y del xiuhpohualli დაარქივებული 2013-11-06 საიტზე Wayback Machine. . Estudios de cultura Náhuatl, ISSN 0071-1675, № 30, 1999 წ., გვ. 257—266.
León-Portilla, Miguel, Mitos de los orígenes en Mesoamérica. Arqueología Mexicana, № 56, გვ. 20-27.

რესურსები ინტერნეტში

აცტეკების კალენდარი
ტონალამატლი 1576 წლის ობენის კოდექსში
ტონალამატლის ელემენტების ახსნა ილუსტრაციებით დაარქივებული 2008-09-26 საიტზე Wayback Machine.