ტონალპოუალი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : აცტეკების კალენდარი.
ტონალპოუალი
გვ. 11 მალიაბეკიანოს კოდექსიდან, ტონალპოუალის დღეების ოთხი სიმბოლო ესპანურენოვანი აღწერებით: (სე = 1) კაჟის ქვა [ტეკტაპლი], (ომე = 2) წვიმა [კიაჰუიტლი], (იეი = 3) ყვავილი [ჰოჩიტლი], (ნაუი = 4) ნიანგი [სიპაქტლი]. საყურადღენოა, რომ წვიმის სიმბოლო ჰგავს ტლალოკს, აცტეკების წვიმისა და ნაყოფიერების ღმერთს.

ტონალპოუალი (ნაუატ. tōnalpōhualli — დღეების თვლა) — აცტეკების რიტუალური კალენდარი და 260-დღიანი პერიოდი, რომელსაც ხშირად წმინდა წელიწადს უწოდებენ, გამოიყენებოდა კოლუმბამდელ მესოამერიკაში.

ეს რიტუალური კალენდარი ჩაიწერა „დღეების წიგნში“, „ტონალამატლში“, რომელიც წარმოადგენდა მესოემარიკულ კოდექსს ტყავზე ან ქერქის ქაღალდზე, რომლის საფუძველზეც მღვდელი „ტონალპოუკე“ ადგენდა ჰოროსკოპს და ითვლიდა კეთილმოსურნე და არაკეთლმოსურნე დღეებს. მისი სტრუქტურა მაიას კალენდრის ანალოგიური იყო და, სავარაუდოდ, მათგანვეა გადმოღებული.

სტრუქტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

წმინდა წელიწადი ტონალპოუალის მიხედვით შედგება ოცი 13-დღიანი „კვირისგან“, რომლებსაც ე.წ. „ტრესენებს“ უწოდებენ (trecena, ესპ. trece — ცამეტი). ყოველ ტრესენას თავისი მფარველი ჰყავდა ღვთაებებიდან.

მზის ქვის რეპლიკა, ასევე შეცდომით უწოდებენ "აცტეკების კალენდარს".

წელიწადის ყოველ დღეს ენიშნებოდა რიცხვების კომბინაცია 1-დან 13-მდე და დღეების 20 ნიშნიდან ერთ-ერთი (იხ. ქვემოთ), ამგვარად ყოველ დღეს თავისი უნიკალური აღნიშვნა ჰქონდა. სულ ასეთი 260 კომბინაცია არსებობს, რაც საბოლოოდ 260-დღიან წმინდა წელიწადს იძლევა. ახალი დღის დაწყებისთანავე თარიღს ემატებოდა ერთიანი და ახალი ნიშანი. ამგვარად, პირველი კვირა იწყებოდა დღე 1-ლ ნიანგში, შემდეგ მოდიოდა მე-2 ქარი, მე-3 სახლი, მე-4 ხვლიკი და ასე შემდეგ დღე მე-13 ლერწმამდე. ამის შემდეგ რიცხვები მეორდებოდა, ხოლო ნიშნები რიგის მიხედვით ეწყობოდა: მეორე კვირა იწყებოდა 1-ლ იაგუარში და მთავრდებოდა მე-13 ქალაში და ა.შ. მხოლოდ 260 დღის შემდეგ (13×20) ყველა რიცხვი და სიმბოლო ემთხვეოდა და მეორდებოდა კომბინაცია 1-ლი ნიანგი.

თვლიდნენ, რომ ყოველ სიმბოლოს მართავდა ღმერთი ან ქალღმერთი, პარალელურად ისინი დაკავშირებული იყო ჰორიზონტის მხარეებთან (საათის ისრის საწინააღმდეგოდ, აღმოსავლეთის მხრიდან, საიდანაც მზე ამოდის).

ტონალპოუალის წარმომავლობა უცნობია, თუმცა ამ თემაზე არსებობს რამდენიმე თეორია, მაგალითად, რომ ის წარმოადგენდა ვენერიანულ ციკლს და შეესაბამებოდა ადამიანის ფეხმძიმობის პერიოდს. სხვა მხრივ, ზოგიერთი მეცნიერი თვლის, რომ ტონალპოუალს არ აქვს კავშირი ბუნების მოვლენებთან, მაგრამ მთლიანად დაფუძნებულია ურთიერთკავშირზე რიცხვებისა 13 და 20, რომლებსაც მესოამერიკაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდათ.

სხვა აცტეკური კალენდარი „ჰიუპოუალი“ წარმოადგენს მზის კალენდარს, რომელშიც წელიწადი შედგება 18 თვისგან, თითოში 20 დღით, ბოლოს კი 5 ცარიელი დღე ემატება. ჰიუპოუალიმ მიიღო დასახელება ტოლანპოუალიში თავისი პირველი დღის ნიშნის მიხედვით. მაგალითად, ერნან კორტესი შეხვდა მონტესუმა II-ს 1-ლი ლერწმის წლის მე-8 ქარის დღეს (ანუ 1519 წლის 8 ნოემბერს), მაშინდელი ციკლის მე-13 წელს.

ჰიუპოუალი და ტონალპოუალი ემთხვეოდა ყოველ 52 წელს. აცტეკებს სწამდათ, რომ ყოველი ასეთი ციკლის ბოლოს სამყაროს ემუქრება განადგურების საფრთხე, ამიტომაც ახალი ციკლის დაწყებას დიდი დღესასწაულებით ხვდებოდნენ.

დღეების ნიშნები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კალენდარი ტონალპოუალი ითვლის დღეების 20 ნიშანს. მათი გამოსახვის რამდენიმე ვარიანტი არსებობს. ქვემოთ მოცემულია ნიშნები მალიაბეკიანოს კოდექსიდან.

სიმბოლო დასახელება ნაუატლზე ღვთაება თარგმანი ჰორიზონტის მხარე
Cipactli.jpg Cipactli ტონალტეკუტლი ნიანგი აღმოსავლეთი
Ehecatl2.jpg Ehēcatl კეცალკოატლი ქარი ჩრდილოეთი
Calli.jpg Calli ტეპეიოლოტლი სახლი დასავლეთი
Cuetzpalin.jpg Cuetzpalin უეუეკოიოტლი ხვლიკი სამხრეთი
Coatl.jpg Cōhuātl ჩალჩიუტლიკუე გველი აღმოსავლეთი
Miquiztli.jpg Miquiztli ტეკისტეკატლი ქალა
სიკვდილი
ჩრდილოეთი
Mazatl.jpg Mazātl ტლალოკი ირემი დასავლეთი
Tochtli.jpg Tōchtli მაიაუელი კურდღელი სამხრეთი
Atl3.jpg Ātl ჰიუტეკუტლი წყალი აღმოსავლეთი
Itzcuintli.jpg Itzcuintli მიკტლანტეკუტლი ძაღლი ჩრდილოეთი
Ozomatli.jpg Ozomahtli ჰოჩიპილი მაიმუნი დასავლეთი
სიმბოლო დასახელება ნაუატლზე ღვთაება თარგმანი ჰორიზონტის მხარე
Malinalli.jpg Malīnalli პატეკატლი ბუნება სამხრეთი
Acatl.jpg Ācatl ტესკატლიპოკა ლერწამი აღმოსავლეთი
Ocelotl.jpg Ocēlōtl ტლასოლტეოტლი ოცელოტი
იაგუარი
ჩრდილოეთი
Cuauhtli.jpg Cuāuhtli ჰიპე-ტოტეკი არწივი დასავლეთი
Cozcacuauhtli.jpg Cōzcacuāuhtli იცპაპალოტლი სვავი სამხრეთი
Olin (Aztec glyph from the Codex Magliabechiano).jpg Ollīn ჰოლოტლი მოძრაობა
მიწისძვრა
აღმოსავლეთი
Tecpatl.jpg Tecpatl ჩალჩიუტოტოლინი კაჟი
კაჟის დანა
ჩრდილოეთი
Quiahuitl.jpg Quiyahuitl ჩანტიკო წვიმა დასავლეთი
Xochitl.jpg Xōchitl ჰოჩიკეცალი ყვავილი სამხრეთი

ქარისა და წვიმის ნიშნები შეესაბამება ქარის ღმერთ ეჰეკატლისა და წვიმის ღმერთ ტლალოკის გამოსახულებებს.

ტრესენები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ყოველ ტრესენას 260-დღიანი ციკლიდან შეესაბამება თავისი ღვთაება:

ტრესენა ღვთაება
1 ნიანგი — 13 ლერწამი ომეტეოტლი
1 იაგუარი — 13 ქალა კეცალკოატლი
1 ირემი — 13 წვიმა ტეპეიოლოტლი
1 ყვავილი — 13 ბალახი უეუეკოიოტლი
1 ლერწამი — 13 გველი ჩალჩიუტლიკუე
1 ქალა — 13 კაჟი ტონატიუ
1 წვიმა — 13 მაიმუნი ტლალოკი
1 ბალახი — 13 ხვლიკი მაიაუელი
1 გველი — 13 მიწისძვრა ჰიუტეკუტლი
1 კაჟი — 13 ძაღლი მიკტლანტეკუტლი
ტრესენა ღვთაება
1 მაიმუნი — 13 სახლი პატეკატლი
1 ხვლიკი — 13 სვავი იცტლაკოლიუკი
1 მოძრაობა — 13 წყალი ტლასოლტეოტლი
1 ძაღლი — 13 ქარი ჰიპე-ტოტეკი
1 სახლი — 13 არწივი იცპაპალოტლი
1 სვავი — 13 კურდღელი ჰოლოტლი
1 წყალი — 13 ნიანგი ჩალჩიუტოტოლინი
1 ქარი — 13 იაგუარი ჩანტიკო
1 არწივი — 13 ირემი ჰოჩიკეცალი
1 კურდღელი — 13 ყვავილი ჰიუტეკუტლი

დღის ნიშნების გალერეა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კალენდარზე სიმბოლოები დალაგებულია საათის ისრის საწინააღმდეგოდ.

პირველწყაროები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

წყაროები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]