ჩოსონის დინასტია

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
Under construction icon-red.svg ამ სტატიას ამჟამად აქტიურად არედაქტირებს Nina1009.

გთხოვთ, ნუ შეიტანთ მასში ცვლილებებს, სანამ ეს განცხადება არ გაქრება. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლოა, მოხდეს რედაქტირების კონფლიქტი.
ამ შეტყობინების განთავსების თარიღია 2017 წლის 22 იანვარი და იგი მხოლოდ ერთი კვირა შეიძლება დარჩეს სტატიაში.


მომხმარებლის სახელის და თარიღის ავტომატურად მისათითებლად, გამოიყენეთ თარგი {{subst:L}}

ჩოსონი (დინასტია)
ჰანგული ჰანჯა
조선국 朝鮮國
დროშა
სამეფო სიმბოლო

ჩოსონის სამეფო (კორ. 대조선국? სიტყვასიტყვით „დიდი ჩოსონის სახელმწიფო“, ასევე ცნობილი, როგორც ჯოსეონი ან ჩოსუნი) — კორეის სამეფო, რომლის დამაარსებელია ი სონგე, მისი არსებობა დაახლოებით ხუთი საუკუნის განმავლობაში გაგრძელდა, 1392 წლის ივლისიდან 1897 წლის ოქტომბრამდდე. მას კორეის იმპერია ოფიცილურად 1897 წელს ეწოდა.[1] იგი დაარსდა კორეს დამხობის შემდეგ, რომელიც დღესდღეობით კესონგის დედაქალაქია. დასაწყისში კორეა გადაკეთდა და დედაქალაქი გადატანილ იქნა დღევანდელ სეულში. სმეფოს ჩრდილოეთი საზღვრები გაფართოვდა ბუნებრივ საზღვრებზე იალუსა და თუემნის მდინარეებზე, რომელიც ჯურჩენის დაქვემდებარების ქვეშ იყო. ჩოსონის დინასტია იყო უკანასკნელი დინასტია კორეაში, ამავე დროს ყველაზე ხანგრძლივი კონფუციანური დინასტია.

მმართველობის პერიოდში ჩოსონის დინასტიამ ხელი შეუწყო ჩინური კონფუციანიზმის იდეალებისა და სწავლების დანერგვასა და განმტკიცებას კორეის საზოგადოებაში. ნეო-კონფუციანიზმი დამტკიცდა, როგორც დინასტიის ახალი სახელმწიფო იდეოლოგია. შესაბამისად ბუდიზმი ზნედაცემული და იშვიათად დამკვიდრებული რელიგია იყო და ხშირად იდევნებოდა დინასტიის მიერ. ჩოსონმა დაამტკიცა მისი ეფექტური მმართველობა, მან შეძლო კორეის ტრადიციული კულტურის, პროფესიული საქმიანობის, მეცნიერების, ლიტრატურისა და ტექნოლოგიის ახალი განვითარებისა და სიმაღლეების ჩვენება. მიუხედავად ამისა დინასტია დასუსტდა გვიან XVI და ადრე XVII საუკუნეებში, კორეაში იაპონიის შემოსევების დროს (1592–1598), ასევე პირველი და მეორე მანჯურიის შემოსევების დროს 1636 წელს, როდესაც თითქმის შეარღვია კორეის ნახევარკუნძულის საზღვრები, რომელიც უფრო და უფრო აახლოებდა იზოლაციონისტურ პოლიტიკასთან, რის გამოც ქვეყანა ცნობილი გახდა, როგორც „განცალკევებული სამეფო“. მანჯურიის შემოსევების შემდეგ, ჩოსონის დინასტიაში დაახლოებით 200 წლიანმა მშვიდობამ დაისადგურა.

მიუხედავად სამეფოს სიძლიერისა, რომელიც იზოლაციის მიუხედავად მაინც შემორჩა, მაან ისევ დაიწყო, XVIII საუკუნეში კი დასასრულს მიუახლოვდა, შიდა დაპირისპირებების, ძალაუფლებისთვის ბრძოლის, საერთაშორისო ზეწოლისა და სამეფოში აჯანყებების გამო. საბოლოოდ კი XIX საუკუნეში ჩოსონის დინასტიამ არსებობა შეწყვიტა.

ჩოსონის დინასტიამ ძალიან მნიშვნელოვნი მემკვიდრობა დაუტოვა თანამედროვე კორეას. თანამედროვე კორეის კულტურის, ეტიკეტის ნორმების უმეტესობა, ასევე სოციალური დამოკიდებულება საზოგადო პრობლემბზე, თანამედროვე კორეული ენა და დიალექტი სწორედ ჩოსონის კულტურიდან და ტრადიციებიდან მოდის.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ადრეული ჩოსონის პერიოდი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მეფე თაეჯოს პორტრეტი

დაფუძნება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გვიან XIV საუკუნეში დაახლოებით 500 წლის კორე, რომელიც 918 წელს დაარსდა თანდათან სუსტდებოდა, მისი საფუძვლები იშლებოდა მონღოლეთის იმპერიასთან მრავალწლიანი ომებისა და დე-ფაქტო ოკუპაციის გამო. მინგის დინასტიის გამოჩენის შემდეგ, კორეს სამეფო კარი ორ ურთიერთსაწინააღმდეგო ფრაქციებად დაიყო: ჯგუფი, რომელსაც ხელმძღვანელობდა გენერალი ი (მინგის დინასტიის მხარდამჭერი) და ბანაკი, რომლის ლიდერიც იყო გენერალი ჩო (იუანის მხარდამჭერი).

კორემ განაცხადა, რომ იყო უძველესი სამეფოს კოგურიოს შთამომავალი (რომლსაც შემდგომში ეწოდა კორე). ისტორიაში კორეის საგარეო პოლიტიკის მიზანი იყო მანჯურიის, როგორც კორეის ნაწილის აღდგენა. მინგის დინასტიის მაცნე ეახლა კორეს 1399 წელს, ამ დროს სამეფოს უკვე 14 წელი მართავდა იმპერტორი უ, მან მოითხოვა, რომ ყოფილი კოგურიოს ჩრდილოეთის ტერიტორია გადაეცათ კორესთვის, გენერალმა ჩომ გამოიყენა მოლაპარაკებების დრო, რათა ლიაოდონგის ნახევარკუნძულზე განეხორციელებინა შეტევა.

ი შეირჩა შეტევის წინამძღოლად. თუმცა, ის აჯანყდა და დაბრუნდა უკან გეგიონგში, მან მოაწყო სახელმწიფო გადატრიალება, რათა ტახტიდან ჩამოეგდო მეფე უ, თავისი შვილის ჩანგის სასარგებლოდ (1388). მოგვიანებით მან მოკლა მეფე უ და თავისი შვილი, მისი წარუმატებელი რეფორმების გამო და ძალის გამოყენებით თავად ავიდა სამეფო ტახტზე, სამეფო სახელით ი (ის გახდა კორეს მმართველი გონგიანგი). 1392 წელს, ი-მ თავიდან მოიშორა ჯონგ მონგ-ჯუ, კორეს დინასტიაში ძალზედ პატივცემული ლიდერი და ტახტიდან ჩამოაგდო გონგიანგი და სანამ ის ტახტზე ავიდოდა გააგდო ვონჯუში. საბოლოოდ კორეს დიანსტიამ 500 წლიანი მმართველობის შემდეგ არსებობა შეწყვიტა.

მმართველობის დასაწყისში ი სეონგიემ, ამჟამად ჯოსეონის იმპერმატორმა თაეჯომ მიზნად დაისახა გამოეყენებინა სახელი კორე ქვეყნისთვის, რომელსაც იგი მართავდა. მან შეცვალა სამეფო ხაზი, ამგვარად მან შეინარჩუნა და გააგრძელა 500 წლიანი კორეს ტრადიცია. მიუეხედავად ამისა, მძაფრად დასუსტებული, მაგრამ ჯერ კიდევ გავლენიანი გვონმუნის თავადები, რომლებიც განაგრძობდნენ კორეს ერთგულებას, ჩამოაქვეითა ვანგის კლანი. არაერთი მუქარის შემდგომ, რეფორმირებულ სასამართლოში კონსესუსი იყო ის, რომ საჭირო იყო ახალი დინასტიური წოდება გამოსახული ყოფილიყო. დიდი განხილვის შემდეგ იმპერატორმა თაეჯომ განაცხადა, რომ ახალი დინასტიის სახელი იქნებოდა „ჩოსონი“, კორეის ძველი სახელმწიფოს კოჩოსონის (განსაკუთრებული გიჯა ჩოსონი)[2] საპატივცემულოდ, რომელიც, როგორც ამტკიცებენ დაარსდა ძვ.წ 2333 წელს. მან აგრეთვე დედაქალაქი ჰანიანგიდან კეცონგში გადაიტანა.

დავა პრინცებს შორის[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სამეფო დარბაზი გიეონგბოკგუნგში

როდესაც ახალი დინასტია განოქვეყნდა და ოფიციალურად დაიწყო არსებობა თაეჯომ წამოაყენა საკითხი იმის შესახებ თუ რომელი პრინცი იქნებოდა ტახტის მემკვიდრე. მიუხედავად იმისა, რომ ი ბანგვონმა, თაეჯოს მეხუთე ვაჟმა და დედოფალი სინეუის შვილმა დიდი წვლილი შეიტანა მამის ძალაუფლების გაძლიერებაში, პრემიერ მინისტრის ჯონგ დო-ჯეონისა და ნამ ეუნის გავლენით თაეჯომ მერვე შვილი (მეორე შვილი დედოფალი სინდეოკის) დიდებული პრინცი უიანი (ი ბანგსეოკი) დაასახელა ტახტის მემკვიდრედ 1392 წელს. ეს კონფლიქტი დიდწილად წარმოიშვა იმიტომ, რომ ჯონ დოჯეონმა, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა იდეოლოგიურ, ინსტიტუციურ და სამართლებრივ საფუძვლებს ჩოსონის დინასტიაში, დაინახა ჩოსონი სამეფო მინისტრების მიერ დანიშნული მეფის მმართველობის ქვეშ, როდესაც ი ბანგვონს სურდა დაემყარებინა აბსოლიტური მონარქიული მმართველობა. თაეჯოს მხარდაჭერით ჯონგ დოჯეონმა შეინარჩუნა სამეფო ოჯახის ძალაუფლება, მაგრამ აკრძალა პრინცების პოლიტიკური ჩართულობა ქვეყნის მმართველობაში და ცდილობდა გაენადგურებინა პრინცების პირადი არმიები. ორივე მხარეს კარგად ესმოდა ერთმანეთის მიმართ შუღლის შესახებ და ემზადებოდნენ პირველებს მიეყენებინათ დარტყმა.

დედოფალი სინდეოკის მოულოდნელი გარდაცვალების შემდგომ, როდესაც თაეჯო ჯერ კიდევ გლოვობდა მეორე ცოლს, ი ვანგვონმა პირველმა მიაყენა დარტყმა მოწინააღმდეგეს და დაარბია სასახლე. 1398 წელს მან მოკლა ჯონდ დოჯეონი და მისი მომხრეები, ასევე დედოფალი სინდეოკის მეორე ვაჟი (თავისი ნახევარძმა), რომელიც იყო ტახტის მემკვიდრე. ეს შემთხვევა ცნობილი გახდა, როგორც პირველი ბრძოლა პრინცებს შორის.

ფსიქიკურად დაუძლურებული თაეჯო მეორე ცოლის სიკვდილის გამო, გაოცებული დატოვა იმ ფაქტმა, რომ მისმა შვილებმა ტახტის გამო ერთმანეთი დახოცეს. მან დაუყოვნებლივ დატოვა ტახტი და იმპერატორად დასვა მისი მემკვიდრე და მეორე ვაჟი ი ბანგვა, შემდგომში იმპერატორი ჯეონჯონგი. მეფე ჯეონგჯონგის ერთ-ერთი პირველი მოქმედება, როგორც მონარქის იყო დედაქალაქ კესონგის აღდგენა, სადაც მისი თქმით უფრო კომფორტულად იგრძნობდა თავს. მიუხედავად ამისა ი ბანგვონმა შეინარჩუნა ნამდვილი ძალაუფლება და მალევე დაუპირისპირდა თავის უკმაყოფილო უფროს ძმას. ასევე ი ბანგანი მიისწრაფოდა ძალაუფლების ხელში ჩაგდებისკენ. 1400 წელს ი ბანგვონის ფრაქციასა და ი ბანგგანის ბანაკს შორის დაძაბულობა გადაიზარდა საერთო კონნფლიქტში, რომელიც ცნობილი გახდა, როგორც მეორე ბრძოლა პრინცებს შორის. შემდეგი ბრძოლის შემდეგ, დამარცხებული ი ბანგანი გადაასახლეს დოსანში, როდესაც მისი მომხრეები სიკვდდილით დასაჯეს. საფუძვლიანად შეშინებულმა მეფე ჯეონგჯონგმა დაუყოვნებლივ დაასახელა ი ბაგნვონი ტახტის სავარაუდო მემკვიდრედ, თავად კი უარი თქვა ტახტზე. იმავე წელს ი ბანგვონმა დაიკავა ჩოსონის ტახტი, როგორც მეფე თაეჯონგმა და ის გახდა ჩოსონის მესამე მმართველი.

სამეფო ძალაუფლების გამყარება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თეჯონგის მმართველობის დასაწყისში, ყოფილმა დიდებულმა მეფემ თაეჯომ უარი თქვა გადაეცა სამეფო ტახტი, რაც ყველა მეფის ლეგიტიმური უფლებაა. თეჯონგმა დაიწყო პოლიტიკის სტიმულირება, ამით მას სჯეროდა, რომ დაამტკიცებდა თავის კვალიფიკაციას, რათა სახელმწიფო ემართა სწორად. ერთ-ერთი მისი პირველი მოქმედება, როგორც მეფის იყო ის, რომ მან გააუქმა მაღალი საზოგადოების და არისტოკრატიის უპირატესობები, რათა შეენარჩუნებინა რიგითი მებრძოლების არმიები. მან ეფექტურად და სწორად გააუქმა თავისუფალი ძალები, რათა ჩაეხშო ფართომაშტაბიანი აჯანყებები, ამის შედეგად კი მკვეთრად გაიზარდა მამაკაცთა რიცხვი ეროვნულ სამხედრო არმიაში. შემდეგ თეჯონგმა, როგორც მეფემ შეცვალა მოქმედი საკანონმდებლო აქტი მიწის საკუთრების გადასახადების შესახებ, ასევე სახელმწიფოს სუბიექტების ჩანაწერები. დამალული მიწის აღმოჩენის შემდეგ ეროვნული შემოსავალი ორჯერ გაიზარდა.

1399 წელს თეჯონგმა ითამაშა მნიშვნელოვანი როლი დოპიეონგის ასამბლეის დანგრევაში, რომელიც იყო ძველი მთავრობის საბჭო, მათ ჰქონდათ სასამართლოზე მონოპოლია გორიეოს დინასტიის დასუსტების წლებში ჩოსონის (의정부, 議政府) სახელმწიფო საბჭოს სასარგებლოდ, რომელიც იყო ცენტრალური ადმინისტრაციის ახალი განყოფილება, ის იხილავდა მეფის ბრძანებებსა და მის გადაწყვეტილებებს. საგნობრივი დოკუმენტაციისა და საგადასახადო კანონმდებლობის მიღების შემდეგ მეფე თეჯონგმა გამოსცა ახალი კანონმდებლობა, რომლის თანხმად სახელმწიფო საბჭოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილელები მხოლოდ მაშინ ამოქმედდებოდა, როცა მას მეფე დაამტკიცებდა. ამან დაასრულა სასამართლო მინისტრების და მრჩეველების დებატებისა და მოლაპარაკებების შედეგად გადაწყვეტილების მიღება, რითაც სამეფო ძალაუფლება ახალ სიმაღლეებზე აიყვანა. ცოტა ხნის შემდეგ თეჯონგმა დადგა ოფისი, ცნობილი სინმუნის ოფისის სახელწოდებით, სადაც მეფეს შეეძლო მოესმინა შემთხვევები, თუ მოსახლეობა იგრძნობდა უსამართლო მოქცევასა და ზეწოლას მთავრობის ოფიციალური პირებისგან ან არისტოკრატებისგაან.

მიუხედავად ამისა თეჯონგმა ჯეონგ დოჯეონის რეფორმების უმეტესი ნაწილი ხელუხლებლად დატოვა. ამასთანავე თეჯონგმა სისრულეში მოიყვანა (მოკლა) ან გადაასახლა ბევრი მისი მხარდაჭერი, რომლებიც დაეხმარნენ მას ასულიყო ტახტზე, ეს გააკეთა იმ მიზნით, რომ გაეძლიერებინა სამეფო ძალაუფლება. იმისათვის, რომ შეეზღუდა ჩარევა მის კანონებში, მან მოკლა თავისი დედოფლის ოთხივე ძმა და მისი შვილის სეჯონგის ბაბუა (დედოფლის მამა). თეჯონგი რჩება საკამათო ფიგურად, რომელმაც დახოცა მისი ბევრი კონკურენტი და ნათესავი, რათა მოეპოვებინა ძალაუფლება, ამის გარდა ის მართავდა ეფექტურად და შეძლო მოსახლეობის ცხოვრების გაუმჯობესება, ეროვნული თავდაცვის გაეძლიერება და დატოვა მყარი საფუძველი მისი მემკვიდრის სეჯონგის მმართველობისთვის.

სეჯონგ დიდი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჰუნმინ ჯეონგ-ეუმ ეონჰეს გვერდი, ჰუნმინჯეონგეუმინ ნაწილობრივი თარგმანი, კორეული ანბანის საჯაროდ გამოქვეყნებული ორიგინალი.

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • Ebrey, Patricia Buckley; Walthall, Ann; Palais, James B. (2006), East Asia: A Cultural, Social, and Political History, Boston and New York: Houghton Mifflin Press, ISBN 0-618-13384-4.
  • Kennedy, George A. (1943), „Amin“, Arthur W. Hummel (ed.), Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912), Washington: United States Government Printing Office, pp. 8–9.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. „조선“. 한국민족문화대백과.
  2. Kang, Jae-eun (2006). The Land of Scholars: Two Thousand Years of Korean Confucianism. Homa & Sekey Books, გვ. 177.  "Yi Seong-gye issued a royal edict to proclaim the name of the new dynasty to "Joseon" and issued amnesty to all criminals who opposed the transition in dynasty. The statement by Taizu about "only the name of Joseon is beautiful and old" naturally refers to Gija Joseon."