სი თავსართები

ერთეულთა საერთაშორისო სისტემის თავსართები, SI თავსართები, სი თავსართები, ათჯერადი თავსართები — ერთეულთა საერთაშორისო სისტემაში დამკვიდრებული ერთეულთა წილობითი და ჯერადი თავსართები. გამოიყენება გრძელ ფიზიკურ მნიშვნელობათა ერთეულების შემოკლებული აღნიშვნისთვის, მათი 10 რიცხვის ხარისხში აყვანით. ათჯერადი თავსართები ემსახურება ნოლების რაოდენობის შეკვეცას როცხობრივ ნიშნებში.

ისტორია

1795 წელს სამეცნიერო სივრცეში დამკვიდრდა: დეკა-, ჰექტო-, კილო-, დეცი-, სანტი-, მილი-, ხოლო 1873 წელს ერთეულთა CGS სისტემის მიერ — მეგა- და მიკრო- ერთეულთა თავსართები. ზემოხსენებული რვა თავსართი, პირველ და მეორე ზომა-წონის გენერალურ კონფერენციაზე მიღებულ იქნა, ერთეულთა საერთაშორისო სისტემის თავსართები. 1960 წელს ზომა-წონის მეთერთმეტე გენერალურ კონფერენციაზე ოფიციალურად იქნა მიღებული გიგა-, ტერა-, ნანო- და პიკო-; 1975 წელს მეთორმეტე კონფერენციაზე — ატო- და ფემტო-; 1975 წელს მეთხუთმეტე კონფერენციაზე — პეტა- და ექსა-; 1991 წელს მეცხრამეტე კონფერენციაზე — იოქტო-, ზეპტო-, ზეტა- და იოტა-; ხოლო 2022 წელს ოცდამეშვიდე კონფერენციაზე — ქუექტო-, რონტო-, რონა- და ქუეტა- ერთეულთა თავსართები.

წილობით ერთეულთა თავსართები

წილობითი ერთეულები — ერთეულები, რომლებიც ფიზიკურ სიდიდეთა დადგენილი ერთეულების გარკვეულ ნაწილს (წილს) შეადგენენ. საზომთა მეტრული სისტემის დადგენისას მეტრული სისტემის ამოსავალი ერთეულებიდან წილობითი ერთეულების წარმოქმნის ორი პრინციპი იყო მიღებული: ა) წილობითი ერთეულების სახელწოდებათა წარმოქმნა თავსართების (დეცი, სანტი, მილი) მეშვეობით და ბ) ათობითობა წილობითი ერთეულების ამოსავალ ერთეულებთან თანაფარდობისას. მაგალითად, 1 მმ (მილიმეტრი) = 10⁻³ მ (მეტრს).

ერთეულთა საერთაშორისო სისტემაში წილობითი ერთეულების წარმოსაქმნელად მიღებულ იქნა შემდეგი თავსართები:

10n	თავსართი		აღნიშვნა		შემოღების წელი
	ქართ.	საერთ.	ქართ.	საერთ.
10−1	დეცი	deci	დ	d	1795
10−2	სანტი	centi	ს	c	1795
10−3	მილი	milli	მ	m	1795
10−6	მიკრო	micro	მკ	µ	1873
10−9	ნანო	nano	ნ	n	1960
10−12	პიკო	pico	პ	p	1960
10−15	ფემტო	femto	ფ	f	1964
10−18	ატო	atto	ა	a	1964
10−21	ზეპტო	zepto	${\color {orange}{\text{ზ}}}$	z	1991
10−24	იოქტო	yocto	${\color {orange}{\text{ი}}}$	y	1991
10−27	რონტო	ronto	${\color {orange}{\text{რ}}}$	r	2022
10−30	ქვექტო	quecto	${\color {orange}{\text{ქ}}}$	q	2022

ჯერად ერთეულთა თავსართები

ჯერადი ერთეულები — ერთეულები, რომლებიც მთელრიცხვჯერ მეტია ფიზიკური სიდიდეების სისტემის ან სისტემის გარეშე ერთეულებზე. ერთეულთა საერთაშორისო სისტემაში ჯერადი ერთეულები მიიღება ათობითობის პრინციპით, ხოლო მათი დასახელება ამოსავალი ერთეულის სახელწოდებისგან თავსართების მეშვეობით. მაგალითად, 1 კმ (კილომეტრი) = 10³ მ (მეტრი).

ერთეულთა საერთაშორისო სისტემაში ჯერადობითი ერთეულების წარმოსაქმნელად მიღებულ იქნა შემდეგი თავსართები:

10n	თავსართი		აღნიშვნა		შემოღების წელი
	ქართ.	საერთ.	ქართ.	საერთ.
101	დეკა	deca	დკ	da	1795
102	ჰექტო	hecto	ჰ	h	1795
103	კილო	kilo	კ	k	1795
106	მეგა	mega	მეგ	M	1873
109	გიგა	giga	გ	G	1960
1012	ტერა	tera	ტ	T	1960
1015	პეტა	peta	${\color {orange}{\text{პა}}}$	P	1975
1018	ექსა	exa	${\color {orange}{\text{ე}}}$	E	1975
1021	ზეტა	zetta	${\color {orange}{\text{ზა}}}$	Z	1991
1024	იოტა	yotta	${\color {orange}{\text{ია}}}$	Y	1991
1027	რონა	ronna	${\color {orange}{\text{რა}}}$	R	2022
1030	ქვეტა	quetta	${\color {orange}{\text{ქა}}}$	Q	2022