ოთარ ჭილაძე

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ოთარ ჭილაძე
დაბ. თარიღი 20 მარტი, 1933
დაბ. ადგილი სიღნაღი
გარდ. თარიღი 1 ოქტომბერი, 2009 (76 წლის)
გარდ. ადგილი თბილისი
საქმიანობა მწერალი
ეროვნება ქართველი
მოქალაქეობა საქართველო
პერიოდი 1952 – 2009
ჟანრი რომანი, პოეზია, დრამატურგია
თემატიკა წარსული და თანამედროვეობა
მიმდინარეობა მაგიური რეალიზმი
დებიუტი ლექსები ალმანახში „პირველი სხივი” 1952
Magnum opus გზაზე ერთი კაცი მიდიოდა“ (რომანი, 1973)
ყოველმან ჩემმან მპოვნელმან“ (რომანი, 1976)
ჯილდოები
საქართველოს ღირსების ორდენი



ოფიციალური საიტი

ოთარ ჭილაძე (დ. 20 მარტი, 1933, სიღნაღი — გ. 1 ოქტომბერი, 2009, თბილისი) — ქართველი მწერალი, პროზაიკოსი, პოეტი, დრამატურგი. 1998 წელს, ჭილაძე ნომინირებული იყო ნობელის პრემიაზე ლიტერატურის დარგში, მსოფლიოს მხოლოდ ხუთ სხვა მწერალთან ერთად.

ბიოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ადრეული წლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოთარ ივანეს ძე ჭილაძე დაიბადა 1933 წლის 20 მარტს ქ. სიღნაღში, დედის მშობლების სახლში. მამის მხრიდან ოდიშის დიდი ფეოდალების შთამომავალია, მისი გვარი მოხსენებული ჰყავს თითქმის ყველა მისიონერსა და მოგზაურს, რომლებსაც მეჩვიდმეტე-მეთვრამეტე საუკუნეებში მოუწიათ საქართველოში ჩამოსვლა. მამამისი – ივანე ჭილაძე – პედაგოგი იყო ეკონომიური და იურიდიული განათლებით. დედა – თამარ მათეშვილი – საკმაოდ შეძლებული, მაგრამ ოციან წლებში ერთბაშად გაკოტრებული კომერსანტის ოჯახიდან იყო, რომელმაც, უმცროსი დებისგან განსხვავებით, მაინც მოასწრო კეთილშობილ ქალთა გიმნაზიის დამთავრება თბილისში. სულ სამი შვილი ეყოლათ, თამაზი, ოთარი და თინათინი. თინათინი ქართული ენციკლოპედიის თანამშრომელი იყო. ძმა – თამაზ ჭილაძე მწერალია.

პირველი ნაშრომები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოთარ ჭილაძემ სწავლა ბათუმში დაიწყო, შოთა რუსთაველის სახელობის სკოლაში, მაგრამ ომის გამო, ორი წელი სიღნაღში მოუწია სწავლის გაგრძელება. დამთავრებით კი თბილისის ვაჟთა მეშვიდე სკოლა დაამთავრა 1951 წელს. იმავე წელს შევიდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიურ ფაკულტეტზე ჟურნალისტიკის განხრით, რომელიც 1956 წელს დაამთავრა.

პირველი ლექსები გამოაქვეყნა ალმანახში „პირველი სხივი” 1952 წელს, პირველი პოეტური კრებული „მატარებლები და მგზავრები“ — 1959. მას შემდეგ მისი მრავალი წიგნი გამოქვეყნდა.

მწერალთა კავშირში 1959 წელს მიიღეს, პირველი პოეტური კრებულის გამოცემამდე.

მუშაობდა ჟურნალ „ცისკარში“ (1958–64). მსახურობდა ჟურნალ “მნათობში”, პოეზიის განყოფილების გამგედ, მაგრამ ახალი და მისთვის არასასურველი რედაქტორის მოსვლისთანავე, უსიტყვოდ მიატოვა იქაურობა.

ყმაწვილთა საკითხავად სამი ლექსი აქვს დაწერილი: “ზოოპარკი”, “პედრო” და “ფრანგული ზღაპრის ფრაგმენტი”. რაც შეეხება “საქმიან მოგზაურობებს საზღვარგარეთ”, ასეთი რამ არ ახსოვს. თუმცა, ერთხელ დიდი ხნის წინად, მართლაც იყო მცდელობა, ისიც ჩაერთოთ “საქმიან მოგზაურობაში”, ანუ ისიც შეიყვანეს სამკაციან დელეგაციაში, ფინელ მწერლებთან შესახვედრად, მაგრამ ადგილობრივმა ცენტრალურმა კომიტეტმა ვერ გაბედა პასუხისმგებლობის აღება საკუთარ თავზე, რის მერეც, საკმაოდ დიდი ხნით, საერთოდ აეკრძალა იმას ყველანაირი მოგზაურობა საზღვარგარეთ.

ოჯახი და კარიერა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დაოჯახდა უნივერსიტეტის დამთავრებამდე. მეულე – ნანა თოფაძე. ჰყავს ორი შვილი – ზაზა და თაკო – და ოთხი შვილიშვილი – ნანა, ანა, ოთარი და ნათელა.

იყო შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო პრემიის რესპუბლიკური კომიტეტის პ/მგ მდივანი (1964–73), ჟურნალ „საბჭოთა ხელოვნების“ მთავარი რედაქტორი (1973–81), საქართველოს მწერალთა კავშირის გამგეობის მდივანი (1981–87). 1991 წლიდან პროფესორია და დრამატურგიის კურსი მიჰყავდა საქართველოს თეატრისა და კინოს სახელმწიფო ინსტიტუტში, 1997 წლიდან ჟურნალ „მნათობის“ მთავარი რედაქტორი.

…საბჭოეთის ერთ-ერთი უერთგულესი და უფხიზლესი ცერბერის თვალსაზრისით, “რესპუბლიკის მასშტაბით”, ის იყო ქვეყნისთვის ყველაზე არასანდო ელემენტი, რაც ოფიციალურადაც განაცხადა კიდეც გაზეთში, ოღონდ, უკვე გადამდგარმა. ხოლო, ახალ ხელისუფლებას, მისი რანგის მწერალი, ალბათ არ ემეტება “დიდი საზოგადოებრივი საქმეებისთვის”. სამხედრო სამსახური უნივერსიტეტში მოიხადა: ორჯერ გაიწვიეს ერთთვიან შეკრებაზე გორში, სადაც თითბრის მათლაფიდან ჭამდა და ხვლიკებით სავსე კარავში ეძინა.

მეგობრები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რაც შეეხება მეგობრებს, ბავშვობიდან ეთაყვანებოდა ამ ინსტიტუტს, შეიძლება ითქვას, დღე არ უცხოვრია უმეგობროდ; ერთგული, გულითადი, უშეღავათო მეგობრობა იცოდა და მეგობრებიც ყოველთვის მრავლად ჰყავდა. მაგრამ დრო თავისას მოითხოვს და მიაქვს კიდეც – ბევრი, ღმერთმა გაანათლოს, ცოცხალი აღარ არის, ბევრი, ღმერთმა ხელი მოუმართოს, ცხოვრებამ აცდუნა, “სხვა გზას” დაადგა. მაგრამ, საბედნიეროდ, არიან უცვლელნიც და მარადიულნიც, როგორიც, ვთქვათ, მისი უფროსი ძმა თამაზია.

ცხოვრებისეული კრედო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

„რაც არ უნდა პათეკიტურად ჟღერდეს, ჩემი ცხოვრებისეული კრედო სამშობლო და სიმართლეა! სხვა იდეალების დევნა, ჯერჯერობით, თუ უნებლიე დანაშაული არ არის, აშკარად ფუფუნებაა ჩვენთვის. ფუფუნება, რა თქმა უნდა, კარგია, მაგრამ ჯერ ღირსი უნდა გახდე ფუფუნებისა, ანუ, უნდა დაიმსახურო, ისევ და ისევ, სამშობლოსა და სიმართლის სამსახურით“, — აცხადებდა მწერალი.

“ტკივილიანი მოგონებები” იმდენად ბევრი აქვს, ვერ გამოარჩევს რომელიმეს.

მისი სცენარის მიხედვით გადაღებულია მხატვრული ფილმი „ლონდრე“ (1965).

ოთარ ჭილაძე გარდაიცვალა 2009 წელს. დასაფლავებულია მთაწმინდის პანთეონში.

შემოქმედება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

პირველი ლექსი გამოაქვეყნა ალმანახში “პირველი სხივი” (1952), ლექსების პირველი კრებული “მატარებლები და მგზავრები” გამოვიდა 1959. გამოცემული აქვს ლექსებისა და პოემების კრებულები: “თიხის ფირფიტები” (1963), “რკინის საწოლი” (1965), “სინათლის წელიწადი” (1967), “ბავშვი უკრავდა სტუმრების თხოვნით” (1968), “ცხრა პოემა” (1969), “გულის მეორე მხარე” (1974), “გახსოვდეს სიცოცხლე” (1984; 1992), “ლექსები, პოემები” (1991). ჭილაძის რომანებია: “გზაზე ერთი კაცი მიდიოდა” (1973), “ყოველმან ჩემმან მპოვნელმან” (1976), “რკინის თეატრი” (1981), “მარტის მამალი” (1987), “აველუმი” (1995). იგი ავტორია ორი პიესისა – “წათეს წითელი წაღები” (დაიწერა 1969, გამოქვეყნდა 1986), “ლაბირინთი” (1990). ჭილაძის შემოქმედებისათვის უცხოა პათეტიკა. მას ახასიათებს ფილოსოფიური განსჯა, ადამიანის სულის სიღრმეების წვდომა, უბერებელ პრობლემათა დღევანდელი ფეთქვის შეგრძნება.

თბილისი ჭილაძის პოეტური ხედვის, მსოფლშეგრძნების განმაპირობებელია, რადგან იგი მთლიანად ურბანისტული სულის მწერალია. იგი უფრო ღამის თბილისის მოყვარულია, რადგან მისთვის ლექსი არის ფიქრის, განსჯის, თვითჩაღრმავების საშუალება და ამას სიმყუდროვე, სჭირდება. ჭილაძის რომანებში დრო თავისი სამივე განზომილებით შემოდის და მოქმედებს – წარსული, აწმყო, მომავალი. იგი მთელია და განუყოფელი. ასეთნაირად არის გააზრებული ადამიანის თუ მთლიანად ერის ბედი. მისი პროზის სამყაროში მთავარი მაინც სიმბოლურ–მეტაფორულ მხატვრულ ქსოვილში შეფარული ეპოქის სულია, რომელიც მედიატორის როლს ასრულებს ადამიანის თავისუფლებისაკენ მისწრაფებასა და მის დამთრგუნველ ბოროტ ძალას შორის მუდმივ ბრძოლაში.

რომანები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ექვსივე რომანში დროსივრცული მოდელი გადასვლის, ცვლილების მომენტს ასახავს. ძველი ვანის დაღუპვით მარადისობაში პირველად იჭრება დრო, ისტორია კი – მითში. მთავრდება ვანის “ბავშვობის ხანა”, მისი განვითარების ერთი ციკლი და იწყება მეორე (“გზაზე ერთი კაცი მიდიოდა”). ფეოდალური საქართველოს უკანასკნელ დღეებსა და რუსეთის იმპერიული ძალაუფლების ისტორიულ-პოლიტიკური ეპოქის დადგომას ასახავს “ყოველმან ჩემმან მპოვნელმან”. სოვეტური” მმართველობის ადრეული პერიოდის, დამოუკიდებელი საქართველოს უკანასკნელი დღეების დაძაბული რიტმი იგრძნობა “რკინის თეატრში”. ახალი, ომისშემდგომი თაობის ცნობიერების გამოფხიზლებაა ნაჩვენები “მარტის მამალში”. ეს ის თაობაა, რომელმაც 1956 წლის მარტის გამოსვლებით ბიძგი მისცა “ერად ყოფნის ძალისხმევის” (მერაბ მამარდაშვილი) კიდევ ერთ ამოფრქვევას. “აველუმი” ცხრა აპრილის მოვლენების ამსხაველი ტილოა – ეროვნული ცნობიერების კიდევ ერთი გამოღვიძების, კიდევ ერთი მოუთმენლობისა და კიდევ ერთი კრიზისის სურათი. ეს ისტორიული პარადიგმა, უფრო ზუსტად – ერთი და იმავე პარადიგმის საბედისწერო გადაუჭრელობა, კომუნისტური პოლიტიკური ეპოქისთვის “გოდორში” გამოტანილი განაჩენით გვირგვინდება. დროის საიდუმლოს გვამცნობს მამლის ყივილი გაუთავებელ ღამეში, დარიაჩანგის ბაღში შემოღწეული ახალდაბადებული კუსას ჩხავილი, მაკაბელების საათის გუგუნი, კაკუნის ხმა “აველუმშია”.[1]

პოემები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოთარ ჭილაძე ცხრა განსხვავებული პოემის ავტორია. მეოცე საუკუნის სამოციანი წლების დამდეგს ოთარ ჭილაძემ ახალგაზრდა მწერალთა და ხელოვანთა მოზრდილ ჯგუფთან ერთად იტალიის ქალაქებში იმოგზაურა და ხსენებული პოემა მაშინდელ შთაბეჭდილებებზე დაიწერა. იგი, ძველი რომის ანალების საფუძვლიანი მცოდნე, ყველაფერს თანამედროვეობასთან, საკუთარი სამშობლოს ბედთან აკავშირებს და ერთ მთლიანობად, დროის უწყვეტ კავშირად წარმოგვიდგენს. ეს იყო შემოქმედთა მრავალეროვანი ჯგუფის პირველი ასეთი გასვლა თავისუფალ სამყაროში და ოთარ ჭილაძის შთაგონებასაც სილაღე ეტყობა, რადგან დიდი ხნის ნატვრა აისრულა. ოთარ ჭილაძე რომ ხშირად იყენებდა ფოლკლორულ მოტივებს და მითოსური აზროვნება, არქეტიპების სახეცვლილად, ოსტატურად გამოყენება ემარჯვებოდა, ამის დანახვა არ გახლავთ ძნელი, მისივე შემოქმედება ცხადყოფს. ოთარ ჭილაძე არგონავტების მითზე პოემის დაწერას აპირებდა, მაგრამ ხანგრძლივი ცდის მერე დარწმუნდა, რომ ჩანაფიქრს ეპიური ტილო უფრო შეეფერებოდა და წლების ტიტანური შრომის შემდგომ იშვა მისი პირველი რომანი "გზაზე ერთი კაცი მიდიოდა", რომელმაც სხვადასხვა ენებზე თარგმნის მერე მსოფლიო სახელი მოუტანა.

ახალგაზრდა, ხელისუფლების მიერ "მუქთახორად" შერაცხილი, ჯერ კიდევ დაუპატიმრებელი იოსებ ბროდსკი, როდესაც ოთარ ჭილაძის ლექსს თარგმნიდა, ერთი დღით ჩამოფრინდა თბილისში, რათა ძმები ჭილაძეები გაეცნო. მას ძალიან უნდოდა ეთარგმნა ოთარ ჭილაძის პოემა "სინათლის წელიწადი", ბწკარედსაც ითხოვდა, მაგრამ, მიზეზთა გამო, ეს განზრახვა შეუსრულებელი დარჩა. ოთარ ჭილაძე განსაკუთრებულ პატივს მიაგებდა ბროდსკის დიდ, მრავალმხრივ ტალანტს; ასე რომ არ ყოფილიყო, თავისი ტრაგიკული ჟღერადობის თავისუფალ ლექსს არ წარუმძღვარებდა ნობელიანტის ორ ნაღვლიან სტრიქონს უძვირფასეს ადამიანთან განშორებაზე.

გოდორი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ემზარ კვიტაიშვილის აზრით, ოთარ ჭილაძე კომპოზიციის დიდოსტატია და ეს ადრე გამოვლინდა მის ლირიკულ შედევრებში. ამ სანაქებო უნარმა არც რომანებში უმტყუნა და ეს ყველაზე სრულყოფილად გამოჩნდა მის ბოლო, მეექვსე, მონოლითურად შეკრულ რომანში "გოდორი", სადაც არნახული ძალითა და პირდაპირობით არის ნაჩვენები ერის დაცემის აპოკალიფსური, შემაძრწუნებელი სურათები.

ოთარ ჭილაძე - მხატვარი გოგი თოთიბაძე (1959 წ.)

რომანის ექსპოზიციურ ნაწილში გამოჩენილი რომის პაპის ელჩი ლუდოვიკო ბოლონიელი იმ იმედით ჩამოდის საქართველოში, რომ ეს ქრისტიანული, ოდესღაც რაინდული ქვეყანა ევროპას ოსმალთა ურდოების მოგერიებაში დაეხმარება, მაგრამ ორასი წლის მანძილზე მონღოლთა ტყვეობაში მყოფი ერთ დროს ძლიერი სახელმწიფო მისიონერს დედამიწის ზურგიდან გამქრალი, გაუჩინარებული დახვდება. რომანის ფინალში გაპარტახების იგივე გულისმომკვლელი სურათია დახატული - ლუდოვიკო ბოლონიელის პირველი ვიზიტიდან ექვსასი წელია გასული ("მაგიური რეალიზმი" დამაჯერებელს ხდის ასეთ უცნაურობას). უცნაურად ჩაცმულ-დახურულ საპატიო ელჩს ("ფართოფარფლებიანი, ფარშევანგის ფრთებით გაწყობილი ქუდი", "ძოწისფერი მოსასხამი") კვლავ "უკაცრიელი მინდვრები" დახვდება, სიჩუმეში წაბლის ხეზე შემომჯდარ კაჭკაჭის სევდიანი, ნაწყვეტ-ნაწყვეტი ჩხავილი ისმის. განსაკუთრებით ძლიერი, შთამბეჭდავია ლუდოვიკო ბოლონიელის ლექსად წარმოთქმული, შექსპირის ტრაგედიების შესადარი მონოლოგი. იგი ჯადოსნური კვერთხის დაქნევასავით კრავს რომანს და ბოლო სტრიქონებში მცირე, მოჭიატე იმედსაც გვიტოვებს, რომ ასე თვალდახელშუა გამქრალი ქვეყანა არყოფნის უფსკრულს თავს დააღწევს, ძველ იერს დაიბრუნებს: "... ერთ დღეს, როგორც წყლიდან მიწა, ან რძიდან ყველი, პირველყოფილი ბრწყინვალებით ამოიზრდება..." აშკარაა, ამ მეტაფორულად ნათქვამში თავად მწერლის ყველაზე სანუკვარი ოცნება, ნატვრა იკითხება: ამაზე ზრუნვას შეალია ერთ-ერთმა "ბედნიერმა ტანჯულმა", შთაგონებით განათებული, დრამატიზმით აღსავსე თავისი გმირული, სამაგალითო ცხოვრება.

გამოხმაურება უცხოეთში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

უცხოეთის ქვეყნებში არც ერთ ქართველ მწერალს არ ჰქონია იმდენი და ისეთი გამოხმაურება, რამდენიც ოთარ ჭილაძის რომანებს ჰქონდა. საფრანგეთი, ინგლისი, გერმანია, დანია, ჩეხეთი, სლოვაკეთი, რუსეთი, უკრაინა, სომხეთი - ნაწილია იმ ქვეყნებისა, სადაც ოთარ ჭილაძის შემოქმედებამ დიდი რეზონანსი მოიპოვა. "რკინის თეატრმა" საფრანგეთში გამოსვლისთანავე საყოველთაო მოწონება დაიმსახურა, ხოლო დანიის გაზეთ "ვიკენდავისენში" დაიწერა, რომ ამ რომანის შემდეგ "საქართველო უბრუნდება მსოფლიო ლიტერატურის რუკას". გამოჩენილმა რუსმა კრიტიკოსმა სტანისლავ რასსადინმა ზედიზედ გამოქვეყნებული რომანების ტრაგიკული ტონალობის გამო ოთარ ჭილაძეს "ქართველი ესქილე" უწოდა, "გოდორის" წაკითხვის შემდეგ კი განაცხადა - ეროვნული გამოფხიზლების წარმომჩენი ასეთი სიძლიერის რომანი, სამწუხაროდ, ჯერ კიდევ არ მოგვეპოვებაო. ეს უმაღლესი შეფასებაა. გამომცემლობა "აზბუკამ" 2000 წელს სანკტ-პეტერბურგში გამოსცა მისი პირველი რომანი გზაზე ერთი კაცი მიდიოდა. წიგნის ანოტაციაში ლაპარაკია ოთარ ჭილაძის პროზის რთულ, ძნელად ასახსნელ ფენომენზე, კერძოდ, ნათქვამია: "ამ პროზის პოლიფონიურობა გვაჯადოებს, ხოლო მისი კუთვნილება მარადისობისადმი სიმშვიდითა და იმედით გვასაჩუქრებს".

ნობელის პრემია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1999 წელს ოთარ ჭილაძე ბრიტანელმა ქართველოლოგის დონალდ რეიფილდის წყალობით წარადგინეს ნობელის პრემიაზე, თუმცა ჟიურიმ გამარჯვებულად გერმანელი მწერალი – გიუნტერ გრასი გამოავლინა, „რადგან მან მხიარულ–შავ ფერებში გამოხატა მივიწყებული ისტორიის სახე“. ოთარ ჭილაძის მეგობარი ემზარ კვიტაიშვილი წერს, რომ ოთარი უთვალსაჩინოესი ნომინანტი იყო, ამ ჯილდოს მიღების ერთ-ერთი ყველაზე რეალური კანდიდატი, მაგრამ ცალმხრივობითა და მიკერძოებით ცნობილმა ნობელის კომიტეტმა საჭირო სამართლიანობა ვერ გამოიჩინა, რის გამოც მის კომპეტენტურობაში ეჭვი შეიტანეს, შვედეთის აკადემია თვით გამოჩენილმა ევროპელმა მწერლებმა და ჟურნალისტებმა მკაცრად გააკრიტიკეს, ვინაიდან ბოლო წლებში ასეთი შემთხვევები ძლიერ გახშირდა. სხვა, საქვეყნოდ ცნობილ ლიტერატორთა აზრიც შეგვეძლო მოგვეტანა იმის თაობაზე, რომ ოთარ ჭილაძე არის თანამედროვეობის ერთ-ერთი უდიდესი მწერალი, მაგრამ ამგვარი შეხედულების დასტურად ეს მცირე ამონარიდებიც საკმარისია. შოთა რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტმა ოთარ ჭილაძის გარდაცვალების წლისთავზე გამოსცა ალმანახ "კრიტიკის" მეხუთე, საგანგებო ნომერი (რედაქტორი - მანანა კვაჭანტირაძე), სადაც მწერლის უმდიდრესი შემოქმედება მრავალი კუთხით არის წარმოჩენილი და განხილული.

პუბლიცისტიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოთარ ჭილაძე მეგობრებთან ერთად

ოთარ ჭილაძე გამორჩეული პუბლიცისტია. მისი წიგნი "წინ მარადისობაა!", რომელიც 2009 წელს ზვიად კვარაცხელიას რედაქტორობით გამოსცა ინტელექტმა", მნიშვნელოვანი ნაშრომია. იგი იტევს "საუბრებს", "სიტყვებს", "მოკლე ავტობიოგრაფიას" და მკაცრი საზომებით აფასებს მის თანამედროვეობას. თავის დროზე ეს რთული და საშშიც კი იყო. ავტორი წერს: "ბოლო ორის საუკუნის მანძილზე, ცენზურრის განუწყვეტელი მეთვალყურეობის ქვეშ შექმნილი ქართველი ადამიანის გაუტეხელობის, მსი ამოუწურავი ენერგიისა და შინაგანი თავისუფლების სადიდებელია. თუკი წერა ძნელი იყო როდისმე, მაშინ იყო ძნელი. უფრო მეტიც, წერა მაშინ ომს ნიშნავდა და ყველა როდი ბრუნდებოდა ამ ომიდან ცოცხალი.."

ინტერესი გამოიწვია ოთარ ჭილაძის სხვადასხვა დროის ჩანაწერებმა სათაურით "ცა მიწიდან იწყება" (ინტელექტის გამომცემლობა, 2000 წელი, რედაქტორი თამაზ ჭილაძე). წიგნს წინ უძღვის თამაზისავე შესავალი წერილი "ბედნიერება უნდა მოითმინო", რომლის პირველი აბზაცი ასეა წარმოდგენილი: "ეს არის ოთარ ჭილაძის რვეულებიდან ამოკრეფილი ჩანაწერები და წარმოადგენს ძალზე მცირე ნაწილს იმ ზღვა მასალისას, რომელიც უამრავსა და უამრავ რვეულშია გაბნეული. ბევრი რამ ვერ ამოვიწერე, მწერლის თანდათანობით გაუარესებული კალიგრაფიის გამო, ბევრი რამ კი გარკვეული მიზეზით არ იბეჭდება, დარწმუნებული ვარ, თვითონაც არ ისურვებდა ზოგიერთი ჩანაწერის გამოქვეყნებას".

ლიტერატორი გივი ბოჯგუას თქმით, ეს 330–გვერდიანი ნაშრომი მხატვრული ნაწარმოებივით იკითხება. იგი ბრძნული გამონათქვამების, შეგონების, რჩევის, ბრძოლის, მიტევების კრებულია და ჩანჩქერივით ჩქეფს მოუღლელად. მნიშვნელოვანია, რომ წიგნში შეტანილია მწერლის მთელი შემოქმედების მანძილზე (1955–2009წწ) შექმნილი შეხედულებები, მწარე ცხოვრებისეული გაკვეთილები, გონიერი წინასწარმეტყველებანი. რედაქტორ–შემადგენელს, თავსართ–ბოლოსართების სახით, პირველად შეუტანია წიგნში ოთარის ჩანახატები.[2]

დაუმთავრებელი რომანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

განსაკუთრებით საინტერესო 2009 წლის ბოლო, უკანასკნელი ჩანაწერები, სადაც მოგვითხრობს დაუმთავრებელი მორიგი რომანის "აკმე"–ს შესახებ. ამ დროს ოთარი საავადმყოფოშია და ისევ და ისევ შემოქმედებით მუშაობაზე ფიქრობს: "წავალ დავწვები საავადმყოფოში და "აკმეზე" ვიფიქრებ–მეთქი. ყვავს კაკალს გავაგდებინებ–მეთქი, აქ კი ათას სისულელეს ვფიქრობ, რაც კიდევ უფრო მაშორებს ჩემს რომანს." მომდევნო გვერდზე მწერალი ნაღვლიანად წერს: "2009 წლის 7 მაისს, სისხლიანი გიორგობის მეორე დღეს, კიდევ ერთხელ, მაგრამ ამჯერადაც საბოლოოდ, ვიწყებ წერას (გულისხმობს "აკმეზე" მუშაობას) და უფალს ვთხოვ შემწეობას, ძალას და შთაგონებას."[3]

მასზე წერდნენ: "მისი ისტორიაც გზაზე დამდგარი კაცის ისტორიაა, როგორც მისი ყველა გმირის. მისი გზაც გაიხსნა და შეიკვრა, მოსვლის დროს მოვიდა და წასვლის დროს… მაგრამ წასვლაც არის და წასვლაც. სიკვდილი ზოგჯერ სიკვდილს არ ჰქვია ! ერთი ეგაა, რომ გულში ჩაბუდებული ფორიაქი თან ჩაიტანა, რომ ბოლო ფურცელი შეუვსებელი დარჩა, ან ისე შეავსო რომ ასოების ნაცვლად საკუთრი სულის კარდიოგრამა გადმოანთხია. ერთ რამეს ითხოვდა მხოლოდ : მხოლოდ 3 წელს – „აკმე“ რომ დაემთვრებინა, მაგრამ ზოგჯერ ღმერთი ძუნწია ხოლმე და 3 წელიც კი აღარ აჩუქა, ან იქნებდა სწორედ ღმერთმა დაგვინდო ამ 3 წელიწადისგან ? თუმცა ღმერთს აქ საქმე აღარ აქვს, არც ის 3 წელი არ სჭირდება – ამ კაცმა მარადისობა დაისაკუთრა. იცხოვრა ისე, როგორც უნდა ეცხოვრა – ერჩივნა მისი ხმა სმენოდა ხალხს, ვიდრე მისი გამოსახულება ენახა. სინდისის ხმასავით იყო…"[4]

პიესები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ძალიან გაჭირდა ოთარ ჭილაძის პიესების "წათეს წითელი წაღები" (1969) და "ლაბირინთი" (დაიბეჭდა 1990 წელს) გამოქვეყნება და დადგმაც (რადგან კომუნისტური რეჟიმის ცენზურა ედავებოდა და კრძალავდა). "წათე" მხოლოდ 1986 წელს გამოქვეყნდა ნოდარ გურაბანიძის გაბედულების შედეგად. "წათეს" დადგმა სწადდათ რეჟისორებს რობერტ სტურუასა და გ. მარგველაშვილს, მაგრამ აქაც ცენზურა ჩაერია საქმეში. მხოლოდ დ. კობახიძემ მოახერხა მისი დადგმა თეატრალური ინსტიტუტის სცენაზე. ზ. კანდელაკმა კი შექმნა რადიოსპექტაკლი.[5] მხოლოდ გიგა ლორთქიფანიძემ შეძლო "წათეს" დადგმა შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრში 2007 წელს. ბატონი გიგა ასე ახასიათებს პიესას "წათეს წითელი წაღები": "ძალიან რთული და საინტერესო პიესაა. არ მეგულება მე ასეთი ტიპის დრამატურგიული ნაწარმოები ქართულ მწერლობაში". და კიდევ ეს პიესა, გარდა იმისა, რომ მაღალმხატვრული ლიტერატურაა, ძალიან ბევრ ასოციაციას იწვევს ჩვენ დღევანდელობასთან, იმ საკრალურ თემასთან, რომელიც მთელი ჩვენი ქვეყნის ისტორიის, მთელი ჩვენი ცხხოვრების განმავლობაში მოგვდეს – ორიენტაციის საკითხი, საით უნდა წავიდეს საქართველო, ევროპისკენ თუ აღმოსავლეთისაკენ?"[6] რაც შეეხება "ლაბირინთს", იგი რეჟისორმა ნ. ქანთარიამ დადგა 1992 წელს სანდრო ახმეტელის სახელობის თეატრში.

კინო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოთარ ჭილაძემ თავი გამოსცადა კინოდრამატურგიაშიც. ამის ნათელი მაგალითია კინორეჟისორ თამაზ მელიავას ფილმი "ლონდრე", რომლის სცენარი ოთარმა ქართული ხალხური ზღაპრების მოტივების მიხედვით შექმნა. ამ ფილმმა გაუძლო თითქმის ნახევარ საუკუნეს და დღესაც აღაფრთოვანებს მაყურებელს.

ლიტერატურული გამოხმაურება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

როდესაც ოთარ ჭილაძე გარდაიცვალა, სხვებთან ერთად, პოეტ შოთა იათაშვილმა პატარა წერილი დაწერა მისი პოეზიის შესახებ. შოთამ ძალზე ზუსტად დაინახა თავისი უფროსი კოლეგა: “ყოველთვის დიდი მნიშვნელობა აქვს ხოლმე პოეტის მიმართებას მკითხველტან, ანუ ვის ელაპარაკება პოეტი. არიან პოეტები, რომლებიც მთელ სამყაროს ელაპარაკებიან, როგორც ვთქვათ, უოლტ უიტმენი, მაგალითად მაიაკოვსკი ხალხის მასას ელაპარაკებოდა, თუმც ძალიან კარგად იცოდა კარგი მკითხველის გემოვნება, იყო ბარათაშვილი, რომელიც საკუთარ თავს ელაპარაკებოდა და ა.შ. ზოგი ღმერთს ელაპარაკება, ზოგი ეშმაკს... ოთარ ჭილაძე იყო პოეტი, რომელმაც უბრალოდ აირჩია მოსაუბრედ ერთი ადამიანი”.[7]

წლების განმავლობაში ოთარ ჭილაძის ლექსის მთავარ ნიშნად სიზუსტე იქცა. გურამ ასათიანი, ერთ-ერთ წერილში სიბასრითაც ახასიათებდა მის პოეზიას, ზუსტი შეფასებაა, მხოლოდ ერთს დავამატებდი, ლირიურ გამჭრიახობას, მარტოობით შობილ სიცხადეს. "ოთარ ჭილაძე ქართულ ლირიკაში იმთავითვე სინამდვილის, პირველ რიგში, საკუთარი სულიერი სინამდვილის, უაღრესად გამახვილებული, დრამატული აღქმით გამოირჩა. სწორედ მან და მისი თაობის პოეტებმა შეძლეს ეგრძნობინებინათ ჩვენთვის იმ მწვავე კოლიზიების არსებობა, რომელნიც თანამედროვე ადამიანის ცნობიერებაშიც განაგრძობენ მოქმედებას. ამასთან ერთად, მან, როგორც მძლავრი სულიერი პოტენციის პოეტმა, მოინდომა საკუთარ გრძნობათა დროისა და სივრცის დიდ ფართობზე პროეცირებაც. ასეთი ნაბიჯი ქართული პოეზიის აქტუალური მოთხოვნილებით იყო ნაკარნახევი, საჭირო იყო დღევანდელობის, ყოველდღიურობის განცდაში მუდამმოქმედ ნიშან-თვისებათა განჭვრეტა, წამისა და მარადისობის შეუღლება. მან რაღაცნაირად ინტიმური გარემო შექმნა, და ეს გარემო იმ პერიოდისთვის ძალიან მნიშვნელოვანი იყო, როდესაც ხალხს უკვე მობეზრებული ჰქონდა ის პოეზია, როდესაც მასობრივად ელაპარაკებოდნენ ადამიანებს და სადაც ინდივიდი არ იყო გამორჩეული. როდესაც ან პათოსი ბატონობდა, ან არტისტიზმი. ოთარ ჭილაძემ ეს ყველაფერი დაძლია და დაიწყო სულ სხვანაირი საუბარი მკითხველთან”.[8]

ოთარ და თამაზ ჭილაძეები

XX საუკუნის 50-60-იანი წლების გასაყარზე ოთარ ჭილაძე ძალზე ზუსტად გამოხატავდა თავის დროებას, იგი ახალი ლექსის, ახალი ხედვის მესაფუძვლედ იქცა: “ოთარ ჭილაძე ლექსებს ძირითადად სამოციან წლებში წერდა და ალბათ ბუნებრივიც იყო, რომ მისი ლექსები სამოციანი წლების ევროპულ ფილმებს, შავ-თეთრ ფილმებს ჰგავდა. აი დაახლოებით ისეთს, ანტონიონის “ღამე” რომ არის, ან “დაბნელება”. ჩუმი, ზანტი, დაძაბული კადრებით. ანდა კამერულ ფრანგულ ფილმებს. ფერადოვნება, სწრაფი რიტმი და მონტაჟური ეფექტები მისთვის უცხოა. მის ლექსებში არც ადამიანები დაჰქრიან, არც მანქანები და არც ლურჯა ცხენები”.

გურამ ასათიანი “უცდომელი ხელით აგებულ შენობას” ადარებდა ოთარ ჭილაძის ნაწერებს. მისი პოეზია “ღრმად გააზრებული, ბოლომდე მომწიფებული ჩანაფიქრისა და უტყუარი შთაგონების ნაყოფია”, წერდა იგი. მასთან ვერ ნახავთ შემთხვევითობას, მიუხედავად იმისა, რომ მის ლექსებში ბევრია მოულოდნელობები. ეს მოულოდნელი პეტური სვლები საბოლოო ჯამში ყველაზე ზუსტი გამოსავალია ხოლმე ლექსისთვის და ლირიკული გმირისთვის.

ოთარ ჭილაძის შესახებ უკვე ათწლეულებია კამათობენ ქართველი ლიტერატურათმცოდნეეები თუ მკითხველები. ნაწილისთვის იგი პოეტი იყო, ზოგი კი მხოლოდ მის პროზაულ ნიჭს აღიარებდა. ჩემი აზრით კი, ოთარ ჭილაძე ბოლომდე პოეტად დარჩა, სიზუსტისა და სიმკვეთრის პოეტად. ასეთი იყო იგი პროზაშიც, ამომწურავი, ძლიერი, თავდაჯერებული.

შოთა იათაშვილი ოთარ ჭილაძის პროზაზე გადასვლას მისი აზროვნების მასშტაბების ზრდას უკავშირებს: “ხშირად ისმის კითხვა, მაინც ვინ იყო ოთარ ჭილაძე თავისი ბუნებით, პოეტი თუ პროზაიკოსი?! საკმაოდ რთული კითხვაა, მაგრამ პასუხი ამ შემთხვევაში იქნება ძალიან მარტივი: ის ძალიან ბუნებრივად მივიდა პოეზიიდან პროზამდე. მისი საუბარი ერთ მკითხველთან, ის ინტიმური საუბარი, რაღაცნაირად არათვითკმარი გახდა, როდესაც მისი აზროვნების მასშტაბები ნელ-ნელა გაიზარდა და აქედან გამომდინარე მისი საუბრის ფორმაც ამიტომაც შეიცვალა და ლექსი იქცა რომანად”.

იმის მიუხედავად, რომ 70-იანი წლების დასაწყისიდან ოთარ ჭილაძემ რომანში იპოვა თავი, იგი სიცოცხლის ბოლომდე მაინც აგრძელებდა ლექსების წერას. მისთვის ყოველთვის უცხო იყო სტერეოტიპები, პოეტური კლიშეები, ლიტერატურულობა.

ოთარ ჭილაძის 80 წლის იუბილეს 2013 წელს გამოეხმაურა ქვეყნის პრემიერ­მინისტრი ბიძინა ივანიშვილი და მის რომანებზე ისაუბრა."ოთარ ჭილაძის შემოქმედება მთლიანად სწვდება ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებებს, ამიტომაც ითარგმნა მრავალ ენაზე.ძნელია წარმოიდგინო ქართული მწერლობა მე­20 საუკუნის დიდი კლასიკოსის ოთარ ჭილაძის გარეშე.მან არა მარტო უდიდესი საგანძური დაუტოვა შთამომავლობას, არამედ თავისი ნაწარმოებებით დაამშვენა და გაამდიდრა მსოფლიო ლიტერატურა. მისი შემოქმედება ეპოქის სულის გამოძახილია, ფილოსოფიური განსჯაა, ერის ბედის გააზრებაა, ადამიანის სულის წვდომაა.შეუძლებელია მისმა ნაწარმოებებმა არ შეგძრას, არ დაგაფიქროს, გულგრილი დაგტოვოს და სამუდამოდ არ დარჩეს შენში. ოთარ ჭილაძის შემოქმედება მთლიანად სწვდება ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებებს, ამიტომაც ითარგმნა მრავალ ენაზე და ბევრი თაყვანისმცემელი გაიჩინა უცხოეთში. მის ნაწარმოებებს მსოფლიოს აღიარებული კრიტიკოსები თანამედროვე პროზის სრულყოფილებად მიიჩნევენ. დიდ მწერალს სიცოცხლეშივე არ მოჰკლებია ხალხის განუზომელი სიყვარული და უდიდესი პატივისცემა."[9]

ბიბლიოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რომანები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

პუბლიცისტიკა და დოკუმენტური პროზა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დრამატურგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

პოემები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • დევებით სავსე ქუდი
  • თიხის სამი ფირფიტა
  • იტალიური რვეული
  • რკინის საწოლი
  • თაკო და ზაზა
  • ცირკი
  • ადამიანი გაზეთის სვეტში
  • სინათლის წელიწადი
  • სიყვარულის პოემა

პოეტური კრებულები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • „მატარებლები და მგზავრები“ (1959)
  • „თიხის ფირფიტები“ (1963)
  • „რკინის საწოლი“ (1965)
  • „სინათლის წელიწადი“ (პოემა, 1967)
  • „ბავშვი უკრავდა სტუმრების თხოვნით“ (1968)
  • „ცხრა პოემა“ (1969)
  • „გულის მეორე მხარე“ (1974)
  • „გახსოვდეს სიცოცხლე“ (1984)
  • „ლექსები“ (1987)
  • „მზე დეკემბერში” (1999)
  • „კიბე“ (2002)
  • „100 ლექსი“ (2009)

თარგმანები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კინოსცენარი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოთარ ჭილაძის ნაწარმოებები სისტემატურად იბეჭდება მსოფლიოს მრავალ ენაზე. მისი შემოქმედებისადმი მსოფლიო საზოგადოებრიობის ინტერესის დასტურია ის, რომ 1999 წელს მწერალი დასახელებული იყო ნობელის პრემიის ნომინანტთა სიაში. 1992 მიენიჭა საქართველოს სახელმწიფო პრემია. მიღებული აქვს ილია ჭავჭავაძის (1997) და ალექსანდრე ყაზბეგის (1999) პრემიები. 1983 წელს მიენიჭა შოთა რუსთაველის სახელობის პრემია (1983).

ჯილდოები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოთარ ჭილაძე ავტობიოგრაფიაში წერს: "ჯილდოები მიღებული აქვს, თუმცა, როგორც თვითონ ფიქრობს, ნამდვილად არ დაუმსახურებია ისინი, მით უფრო, საბჭოთა ხელისუფლებისგან. მაგრამ საბჭოთა ხელისუფლებას ნაკლებად აღელვებდა ეს ამბავი. უფრო სწორად, თვითონ იცოდა, როდის როგორ მოქცეოდა ნებისმიერ ქვეშევრდომს, დაეჯილდოვებინა თუ დაესაჯა, რადგან არც დასასაჯელად ჭირდებოდა მიზეზი, არც დასაჯილდოვებლად. ამიტომ, ჯილდოების დასახელებისგან თავს შეიკავებს, მით უფრო რომ, უმეტესი ნაწილი ოთხმოცდაათიანი წლების ეკონომიურ სიდუხჭირეს შეეწირა. მაშინ, რატომღაც, ფასი დაედო და მუშტარიც გამოუჩნდა საბჭოურ ჯილდოებს. რაც შეეხება დემოკრატიული, თავისუფალი საქართველოს ხელისუფლებას, ჩვენი აზრით, მან მხოლოდ და მხოლოდ ზედმეტი დაბნეულობისგან, უკვე ორჯერ დააჯილდოვა ღირსების ორდენით, რასაც, თუ მახსოვრობა არ გვღალატობს, მხოლოდ კოტე მახარაძე თუ ღირსებია.არის რუსთაველის, ილიას, ყაზბეგის, საბას და სახელმწიფო პრემიების ლაურეატი. ასევე – ნობელის პრემიის ნომინანტი. ამიტომ, “სხვათა შეფასებანი” სჯობს სხვებს ჰკითხოთ."

მწერალს მიღებული აქვს საქართველოს სახელმწიფო (1993), ილია ჭავჭავაძის სახელობისა (1997) და შოთა რუსთაველის სახელობის (1983) პრემიები. იყო თბილისის საპატიო მოქალაქე და ნობელის პრემიის ნომინანტი.

1997 წლის 31 მარტს დაჯილდოვდა საქართველოს ღირსების ორდენით[10].

2003 წელს მიიღო „საბა“ საუკეთესო რომანისთვის „გოდორი“.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. მანანა კვაჭანტირაძე: “განგაშის რომანები”
  2. "ქართველ მწერალთა ცხოვრება და შემოქმედება. წიგნი 2" – ავტორი გივი ბოჯგუა.
  3. http://www.ambebi.ge/books/74117-othar-tciladze-sazghvrebs-mighma.html
  4. https://porcupinemike.wordpress.com/2011/12/03/tamazchiladzeotartanertad/
  5. https://www.youtube.com/watch?v=LvC7sRyrhXI
  6. ჟურნალი. "კრიტიკა", 2010 წ. ნ.5
  7. http://www.radiotavisupleba.ge/content/article/2050556.html
  8. http://www.opentext.org.ge/index.php?m=12&y=2013&art=1913
  9. http://www.ghn.ge/print.php?print=85429
  10. საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება №163, 1997 წლის 31 მარტი.