დარიალის ციხე

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search

დარიალის ციხე – ციხესიმაგრე ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს თერგის ხეობაში. იგი უკანასკნელი პუნქტია საქართველოს ჩრდოლოეთ საზღვარზე. ქართული საისტორიო ტრადიცია აქ ციხის პირველ აგებას ვახტანგ გორგასალს მიაწერს (V საუკუნე), მაგრამ დღევანდელი ციხე გაცილებით ადრეა აგებული. დარიალი (დარი-ალან) სპარსულად „ალანთა კარს“ ნიშნავს. ქართველები მას ,,არაგვის კარს“ ან კიდევ ,,ოვსთა (ალანთა) კარს“ უწოდებენ. თავისი სიმაგრით დარიალის ეს ვიწრო ხეობა, კასპიის ზღვასთან მდებარე დარუბანდთან ერთად, კავკასიონის მთაგრეხილზე მართლაც ამიერკავკასიის კარად ითვლებოდა.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

არაბებმა საქართველოს დაპყრობისთანავე ჩაკეტეს დარიალი. ამით მათ თავი დაიზღვიეს ჩრდილოეთელთა თავდასხმებისაგან. როცა თვითონ დასჭირდებოდათ, მაშინ აღებდნენ ამ კარს. ასე მოიქცა ბუღა თურქი, როდესაც იგი IX საუკუნის შუა ხანებში ამიერკავკასიას შემოესია და ააწიოკა, მას აქ ერთგული ახალშენების შექმნა მონდომებია. ამ მიზნით გააღო დარუბანდის კარი, გადმოიყვანა სამასი ხაზარი და შამქორს დაასახლა, ხოლო დარიალის კარით ასი ოსი გადმოიყვანა და დმანისს დაასახლა.

XII საუკუნის დასაწყისში დარიალის კარი ოსთა ხელში ყოფილა, როდესაც დავით აღმაშენებელმა საკუთარი ლაშქრის გასაძლიერებლად ყივჩაყთა გადმოყვანა მოინდომა, იგი წავიდა ჩრდილო კავკასიაში, მოარიგა ოსები და ყივჩაყები და მორჩილების ნიშნად ორივეს მძევლები გამოართვა. ამას გარდა ოსებს წაართვა დარიალის ციხე და იქ თავისი ჯარი ჩააყენა.

XIII საუკუნის ბოლოს, როდესაც მეფე დავით VI-ს მეტად გამწვავებული დამოკიდებულება ჰქონდა ირანის ყაენთან, მან ძველ ხერხს მიმართა: მოისურვა მისთვის დაეპირისპირებინა ჩრდილოეთში გაბატონებული ოქროს ურდო და ამ მიზნით დარიალის კარის გახსნა დააპირა. ეს კი დიდ განსაცდელში ჩააგდებდა ირანის ილხანს. ასეთი მოქმედებით დავით მეფემ თავისი პოზიციები უდავოდ გაიმაგრა. თუმცა ეს ბოლომდე ვერ შეინარჩუნა.

მომდევნო პერიოდში, კერძოდ, XV საუკუნის დასაწყისში, დარიალის კარი ისევ საიმედოდ უჭირავს ალექსანდრე მეფეს.

XVIII საუკუნის ბოლოს გიორგი XII-მ ერთ მომენტში, როდესაც გადაწყვიტა რუსეთთან ურთიერთობის შეწყვეტა, პირველ და მთავარ ღონისძიებად დარიალის კარის სამუდამოდ დახშობა ჩათვალა. მაგრამ მეფის ასეთი განზრახვა მალე შეიცვალა და შემდეგში ეს გზა მთავარი დამაკავშირებელი იყო ამ ორ ქვეყანას შორის.

არქიტექტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დარიალის ხეობის საიმედოდ დაცვისათვოს საჭირო იყო მკვიდრი სიმაგრე, სადაც ჩადგებოდა მუდმივი გარნიზონი. ამ მიზნით ციხის ასაგებად არჩეული იქნა მცირედ გაშლილი ადგილი, რომელსაც თავზე მთა დაჰყურებდა. სწორედ ამ მთაზე აღმართეს ციხე. იგი ჩრდილოეთიდან და აღმოსავლეთიდან ე. ი. იქიდან, საიდანაც ყველაზე მეტი საფრთხე იყო მოსალოდნელი, მიუდგომელო იყო ამ მხრიდან მთა სალ კლდეს წარმოადგენს. დასავლეთით კი მაგარი კედლები აუგიათ. ამ კედლებს შორის მდებარე ტერიტორია ციხის დამხმარე ეზოს წარმოადგენდა. თავდაპირველ ციხეს მთლიანად ეჭირა კლდოვანი მთის ზედა ნაწილი, რომლის ფართობი ერთ ჰექტარამდე აღწევს. ნანგრევებში ვხვდებით ქრონოლოგიურად განსხვავებულ ფენებს, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ციხეს მნიშვნელობა გვიან შუა საუკუნეებშიაც კი არ დაუკარგავს. გალავნისა და კოშკების გარდა ციხის ტერიტორიაზე მრავლადაა სხვადასხვა ხასიათის ნაგებობათა ნაშთები. ციხეში შესასვლელი სამხრეთიდან უნდა ყოფილიყო. ამავე მხარეს ყოფილა მდინარეზე ჩასასვლელი საიდუმლო გვირაბიც. შემდეგში სიმაგრეს სასმელი წყლით დასავლეთიდან მომდინარე წყალსადენი ამარაგებდა.

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, თბ., ტ. III, 1978.
  • ზაქარაია პ., დარიალის ციხე, თბ., 1957.
  • ზაქარაია პ., საქართველოს ძველი ციხესიმაგრეები, თბ., 1988.
  • ზაქარაია პ., არაგვისა და თერგის ხეობა, თბ., 1972.
  • წითლანაძე ლ., "დარიალის ციხე", «ძეგლის მეგობარი», №. 27-28, გვ. 62-67, თბ., 1971 წელი.