ბოროდინოს ბრძოლა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
Under construction icon-red.svg ამ სტატიას ამჟამად აქტიურად არედაქტირებს Fiqriasidamonize.

გთხოვთ, ნუ შეიტანთ მასში ცვლილებებს, სანამ ეს განცხადება არ გაქრება. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლოა, მოხდეს რედაქტირების კონფლიქტი.
ამ შეტყობინების განთავსების თარიღია 2016 წლის 2 თებერვალი და იგი მხოლოდ ერთი კვირა შეიძლება დარჩეს სტატიაში.


მომხმარებლის სახელის და თარიღის ავტომატურად მისათითებლად, გამოიყენეთ თარგი {{subst:L}}

ბოროდინოს ბრძოლა
საფრანგეთ-რუსეთის ომის ნაწილი ნაწილი
Battle of Borodino.jpg
ბოროდინოს ბრძოლა, ავტორი: ლუი ლეჟენი
თარიღი 26 აგვისტო 7 სექტემბერი, 1812
მდებარეობა ბოროდინო, რუსეთი; მოსკოვის ოლქი
შედეგი ფრანგების პიროსის გამარჯვება, სტრატეგიულად გაურკვეველი
მხარეები
Flag of France.svg საფრანგეთის პირველი იმპერია ვარშავის საჰერცოგო იტალიის სამეფო რაინის კავშირი Coat of Arms of Russian Empire.svg რუსეთის იმპერია[1]
მეთაურები
Flag of France.svg ნაპოლეონ I მიშელ ნეი იოაჰიმ მიურატი ევგენი დე ბოჰარნე Coat of Arms of Russian Empire.svg მიხეილ კუტუზოვი პეტრე ბაგრატიონი მიხეილ ბარკლაი-დე-ტოლი
ძალები
130,000 - 190,000 მეომარი, 587 ზარბაზანი[2] 120,000 - 160,000 მეომარი, 640 ზარბაზანი
დანაკარგები
~27,000-35,000 მკვდარი, დაჭრილი და დატყვევებული; [3]
[4](47 გენერლის და 480 ოფიცრის ჩათვლით)
39,000-45,000 მკვდარი, დაჭრილი და დეატყვევებული[5][6] (23 გენერლის და 211 ოფიცრის ჩათვლით)

ბოროდინოს ბრძოლა (ბრძოლა მდ. მოსკოვთან, ფრანგ.— Bataille de la Moskova) — 1812 წლის რუსეთის სამამულო ომის მნიშვნელოვანი ბრძოლა რუსულ (მხედართმთავარი მიხეილ კუტუზოვი) და ფრანგულ (მხედართმთავარი ნაპოლეონ I ბონაპატრე) არმიებს შორის. ბრძოლა მოხდა 1812 წლის 26 აგვისტოს (ძვ. სტ. )(7 სექტემბერს ახ.სტ.) მოსკოვიდან დასავლეთით 125 კ.მ მანძილზე სოფელ ბოროდინოსთან.

12სთ-ანი ბრძოლის მსვლელობაში ფრანგულ არმიას მიეცა შესაძლებლობა ხელში ცაეგდო რუსული არმიის პოზიციები ცენტრში და მარცხენა ფრთაზე, მაგრამ ბრძოლის დასასრულს ფრანგები დაუბრუნდნენ ძველ პოზიციებს. ამიტომ რუსულ ისტორიოგრაფიაში ითვლება, რომ რუსულმა ჯარებმა მოიპოვეს წარმატება, თუმცა მეორე დღეს მთავარსარდალმა კუტუზოვმა უკანდახევის ბრძანება გასცა დიდი დანაკარგების გამო და ასევე იმისათვის, რომ ნაპოლეონის არმია ახალ ძალებს ელოდებოდა.

ითვლება, ერთდღიანი ბრძოლების ისტორიაში ყველაზე სისხლისმღვრელ ბრძოლად.

ბრძოლის წინაპირობები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1812 წლის ივნისში ფრანგული არმიის შეჭრისთანავე რუსეთის ტერიტორიაზე, რუსული არმია მუდმივად უკან იხევდა. ფრანგული არმიის მრავალრიცხოვნება და სწრაფი გადაადგილება ხელს უშლიდა რუსეთის არმიის მთავარსარდალს,

ინფანტერია|ინფანტერიის]] გენერალს ბარკლაი დე-ტოლს ბრძოლისათვის მოემზადებინა ჯარები, მაგრამ გაჭიანურებულმა უკანდახევის პროცესმა გამოიწვია საზოგადოებრივი აღშფოთება. იმპერატორი ალექსანდრე I იძულებული გახდა შეეცვბალა მთავარსარდალი. ბარკლაი დე-ტოლი შეცვალა ასევე ინფანტერიის გენერალმა მიხეილ კუტუზოვმა. თუმცა ასალმა მთავარსარდალმაც უკანდახევის გზა აირჩია. კუტუზოვის სტრატეგია განპირობებული იყო ერთის მხრივ, მოწინააღმდეგის დაქანცვასა და ძალების გამოფიტვაზე, მეორეს მხრივ, საკუტარი სამხედრო ძალების გამაგრებაზე ნაპოლეონის არმიასთან გადამწყვეტი ბრძოლის წინ.

22 აგვისტოს (3 სექტემბერს) სმოლენსკიდან უკანდახეული რუსული არმია გამაგრდა მოსკოვიდან 125-ე კმ-ზე სფელ ბოროდინოსთან. მთავარსარდალმა კუტუზოვმა მე-3 რუსული არმიის გენერალ პეტრე ბაგრატიონის დაჟინებული მოთხოვნით, გადაწყვიტა გენელალური ბრძოლის გამართვა ფრანგებთან. მისი კიდევ გადადება შეუძლებელი იყო, რადგან ეს უკვე ნაპოლეონის მიერ მოსკოვის აღებას ნიშნავდა.

24 აგვისტოს (5 სექტემბერს) სოფელ შევარდინოსთან გაიმართა გაიმართა ბრძოლა, სადაც შეჩერებულ იქნა ფრანგული არმია. რუსულ არმიას მიეცა ძირითად პოზიციებზე სიმაგრეების მოწყობის საშუალება.

ომის სტატისტიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

არმიის რაოდენობა (10 000 ადამიანი)
წყარო ნაპოლეონის
ჯარი
რუსეთის
ჯარი
თარიღი
დიმიტრი პეტრეს ძე ბუტურლინი 190 132 1824
ფილიპ პოლ დე სეგური 130 120 1824
ჟორჟ შამბრე 133,819 130 1825
ჟან-ფრანსუა აგატონი 120 133,5 1827
კარლ კლაუზევიცი 130 120 1830
ალექსანდრე ივანეს ძე მიხაილოვსკი-დანილევსკი 160 128 1839
მოდესტ ივანეს ძე ბოგდანოვიჩი 130 120,8 1859
ჟან ბატისტ ანტუან მარსელინ დე მარბო 140 160 1860
რეჯინალდ ჯორჯ ბერტონი 130 120,8 1914
ნიკოლოზ ღედორეს ძე გარნიჩი 130,665 119,3 1956
ევგენი ტარლე 130 127,8 1962
გრიუნვალდი 130 120 1963
ლუბომირ გრიგორის ძე ბესკროვნი 135 126 1968
დევიდ ჩანდლერი 156 120,8 1966
ტირი 120 133 1969
რიჩარდ ჰოლმსი 130 120 1971
კრისტოფერ დაფი 133 125 1972
ჟან ტრეინი 127 120 1981
ნაიჯელ ნიკოლსონი 128 106 1985
ნიკოლოზ ალექსანდრეს ძე ტროიცკი 134 154,8 1988
ვასილიევი 130 155,2 1997
სმიტ დიგბი 133 120,8 1998
ზემცოვი 127 154 1999
ურტული 115 140 2000
ბეზოტოსნი 135 150 2004


მოწინააღმდეგეთა ძალები

რუსეთის არმია:

  • 180 ქვეითების ბატალიონი
  • 164 კავალერიის ესკადრა
  • 20 პოლკი არალეგულარული კაზაკი ცხენოსანი
  • 55 საარტილერეო ბატარეა (637 ერთეული ქვემეხი)

საიდანაც 7 000 კაზაკმა და 10 000 რუსმა ჯარისკაცმა ბოროდინოს ბრძოლაში არ მიიღო მონაწილეობა. შეტაკების შემდეგ ამ სამხედრო შენაერთების დაშლა მოხდა, რათა გამოეყენებინათ ის, როგორც მაშეველი ჯარი ბრძოლით გამოფიტული რუსული რეგულარული არმიის გასაძლიერებლად. 637 ზარბაზნიდან 300 არ გამოყენებულა ბრძოლაში და ასევე, ბევრი არ გამოყენებულა კუტუზოვის თავდაცვითი გეგმის დროს.

საფრანგეთის არმია:

  • 214 ქვეითი ბატალიონი
  • 317 კავალერიის ესკადრა
  • 587 საარტილერიო ერთეული

ფრანგებს, ასევე, ჰყავდათ ძველი გვარდია (ე.წ. საიმპერატორო დაცვა), რომელიც დაკომპლექტებული იყო პროფესიონალებითა და გამოცდილი მეომრებით. ყოველი მათგანი მრავალი ბრძოლის მონაწილე იყო.

გვარდია შეიცავდა:

  • 20 ქვეით ბატალიონს
  • 109 საარტილერიო შენარეთს
  • 27 კავალერიის ესკადრას

გასათვალისწინებელია ისიც, რომ მთლად ზუსტი ცნობები არ არსებობს. სხვადასხვა ისტორიკოსი სხვადასხვა რაოდენობას ასახელებს.

ბრძოლა შევარდინოს რედუტისათვის[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბრძოლა შევარდინოსათვის. ავტორი: სამოშკინი. 1910 წ.

მთავარსარდალ კუტუზოვის ჩანაფიქრი იმაში მდგომარეობდა, რომ რაც შეიძლება მეტი ზიანი მიეყენებინა ფრანგული არმიისათვის აქტიური ტავდაცვის გზით, შეეცვალა ძალთა თანაფარდობა და შეენარჩუნებინა ცოცხალი ძალა შემდგომი ბრძოლებისა და ნაპოლეონის არმიის სრული განადგურებისათვის. ამის შესაბამისად მოეწყო რუსული ჯარების საბრძოლო რიგები.

კუტუზოვის მიერ არჩეული პოზიცია გამოიყურებოდა სწორი ხაზივით, რომელიც მიემართებოდა შევარდინოს რედუტიდან მარცხნივ წითელი ბორცვისაკენ. სოფელი ბოროდინო მდებარეობდა ცენტრში. პარჯვენა ფლანგზე სოფელი მასლოვო.

გენერალური ბრძოლის წინა დღეს 24 აგვისტოს, რუსულ არიერგარდს თავს დაესხა მოწინააღმდეგი ავანგარდი. გაიმართა რამდენიმე საათიანი ხელჩართული ბრძოლა. მას შემდეგ, რაც მიღებული იქნა ცნობა მოწინააღმდეგის შემოვლით მოძრაობაზე, არმიის გენერალმა კონოვნიცინმა ჯარები მდინარე კოლოჩისკენ წაიყვანა და შეუერთდა სოფელ შევარდინოსთან განლაგებულ კორპუსებს.

შევარდინოს რედუტთან გადმოსროლილ იქნა გენერალ-ლეიტენანტ გორჩაკოვის დანაყოფი. სულ გორჩაკოვის დაქვემდებარებაში იმყოფებოდა 11 ათასი ჯარისკაცი და 46 ზარბაზანი. სმოლენსკის ძველი გზის დასაცავად დარჩენილი იყო გენერალ-მაიორ კარპოვის მეთაურობით კაზაკთა 6 პოლკი.

ნაპოლეონის დიადი არმია ბოროდინოს ველს სამ წყებად მიუახლოვდა. ძირითადი ძალები: 3 საკავალერიო კორპუსი მარშალ მიურატის სარდლობით, ქვეითი დივიზიები მარშალ დავუს, ნეის და დივიზიის გენერალ ჟიუნოს სარდლობით და ძველი გვარდია გადაადგილდებოდნენ სმოლენსკის ახალი გზით. მათგან ჩრდილოეთით მოემარტებოდა ქვეითთა კორპუსი იტალიის ვიცე-მეფე ევგენი ბოგარნეს მეთაურობით და კავალერიის კორპუსი დივიზიის გენერალ გრუშის მეთაურობით. სმოლენსკის ძველ გზას უახლოვდებოდა გენერალ პანიატოვსკის კორპუსი 35 ათაი ქვეითი და ცხენოსანი ჯარისკაცითა და 180 ზარბაზნით.

მოწინააღმდეგემ აიღო შევარდინოს რედუტი ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან. ის ცდილობდა გენერალ გორჩაკოვის არმიის ალყაში მოქცევას. ფრანგები ორჯერ შეიჭრნენ რედუტზე. შევარდინოს რედუტი აიღო კიდეც მიურატმა 4 000 ფრანგის სიკვდილის ფასად, ხოლო რუსეთის მხრიდან 7 000 ჯარისკაცი დაიღუპა. შევარდინოს რედუტის დაკარგვამ რუსულ არმიაში უწესრიგობაც შეიტანა, მაგრამ საბოლოოდ რუსებმა მოიგერიეს ეს შეტევა. ბრძოლა თანდათან შესუსტდა და შეწყდა. მთავარსარდალმა კუტუზოვმა ბრძანა - გორჩაკოვს არმია წაეყვანა სემიონოვის ხევისაკენ ძირითად ძალებთან შესაერთებლად.

ბოროდინოს ბრძოლა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბრძოლის გეგმა

პოზიციები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რუსეთის თავდაცვითი პოზიციები ბოროდინოსთან წარმოადგენდა მდინარე მოსკოვის მარჯვენა ნაპირიდან მისი შენაკადი კალოჩას გასწვრივ ერთმანეთთან დაუკავშირებელ, რკალად გადაჭიმულ მიწაყრილებს, რომლის ციცაბო ნაპირები დამატებით სიძნელეებს უქმნიდა ფრანგებს. ეს მიწაყრილები სოფელ უტიცამდე გრძელდებოდა. მდ. კალოჩას ნაპირებზე გაფანტულად ამოსული ხეები ფრანგების მხრიდან რუსების პოზიციების მარცხნივ და ცენტრში, ასევე, დიდი დახმარებას უწევდა კუტუზოვს, შეჰქონდა რა არეულობა და უწესრიგობა ფრანგული შენაერთების განლაგებაში. ის ხელს უშლიდა ფრანგებს გადაადგილებასა და მწყობრის დაცვას. რუსების ცენტრი რაევსკის რედუტით იყო დაცული და წარმოადგენდა დიდ მიწაყრილს, სადაც განლაგებული იყო 19 ქვემეხი.

კუტუზოვი გეგმავდა ფრანგთა მარცხენა ფრთისათვის შეეტია და ცენტრში გაჭრილიყო. კუტუზოვი იმედოვნებდა, რომ II არმია, რომელსაც პეტრე ბაგრატიონის ხემძღვანლობდა, დღის ბოლმდე შეინარჩუნებდა პოზიციას. გენერლების რჩევის მიუხედავად, კუტუზოვმა არაფერი მოიმოქმედა ძალების გადაჯგუფებისათვის. ამგვარად, ბრძოლამ რუსეთის მხრიდან თავდაცვითი ხასითი მიიღო. ნაპოლეონის არტილერია აკეთებდა ყველაფერს იმისათვის, რომ ბრძოლა მოეგო.

ბრძოლის დასაწყისი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ვერეშჩაგინი. ნაპოლეონი ბოროდინოს სიმაღლეზე.
ბოროდინოს ბრძოლა. ცენტრში დაჭრილი გენერალი ბაგრატიონი. მხატვარი პეტერ ჰესი

1812 წლის 26 აგვისტოს დილის 5 სთ და 30 წთ. 100-ზე მეტი ფრანგული ზარბაზნიდან დაიწყო საარტილერიო გასროლა მარცხენა პოზიციის ფლანგის დასაშლელად. სროლის დაწყებისთანავე პარალელურად, რუსული პოზიციების ცენტრისკენ სოფელ ბოროდინოსთან დილიდ ნისლში გადაადგილდებოდა გენერალ დელზონის დივიზია იტალიის ვიცე-მეფე ევგენი ბოგარნეს კორპუსიდან. სოფელს იცავდა ეგერის ლეიბ-გვარდია პოლკოვნიკ ბისტრომის მეთაურობით. ის საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდა. ფრანგების არმია 4-ჯერ აღემატებოდა ეგერის გვარდიას.

ბაგრატიონის ფლეშები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბაგრატიონის ფლეშები
ბაგრატიონის ფლეშები

რაც არ უნდა ითქვას კუტუზოვის გეგმებზე( პოზიციებზე ), ნაპოლეონმა რაღაც ალღო აუღო იმ დღეს ბრძოლას. მიუხედავად მარშალი დავუს შეთავაზებისა, რომ რუსების მარცხენა სუსტი ფრთისათვის შეეტიათ ნაპოლეონმა არ მიიღო მხედელობაში ეგ მანევრი და მის მარშალს უბრძანა თავისი I კორპუსით პირდაპირ რუსების ცენტრისკენ ემოძრავათ, ხოლო ფლანგური მანევრი პონიატოვსკის შესუსტებულ V კორპუსს მიანდო. ფრანგების ეს მასირებული შეტევა მიზნად ისახავდა ერთობლივად სამი რუსული პოზიციის ხელში ჩაგდებას, ცნობილს როგორც ბაგრატიონის ფლეშები. ეს იყო ოთხი ისრის წვერის ფორმის მიწური, რომელიც რკალად შეკრულ ეშალონს ქმნიდა მდინარე კალოჩას წინ. ეს პოზიციები იცავდა რუსების მარცხენა ფლანგს, თუმცა კი არავითარი ლანდშაფტური( გეოგრეფიული )უპირატესობა არ გააჩნდა.ფლეშებს ასევე ჰქონდა საარტილერიო შენაერთები სოფელ სემოინოვსკოეს მაღლობზე. რომლის ამაღლებული რელიეფი მდ. კალოჩას მარცხენა ნაპირზე კონტროლის საშუალებას აძლევდათ. ბრძოლა დაიწყო 6 საათზე, როდესაც ფრანგების მუშკეტერების 102 შენაერთი( უზარმაზარი ბატარეა ) რუსების მტკიცე ცენტრს უახლოვდებოდა. დავუმ კომპანის დივიზია გააგზავნა სამხრეთელი ფლეშების წინააღმდეგ, ხოლო დესეს( დესსაიხ ) დივიზია ეშალონს ქმნიდა და ისე მიიწევდა წინ მარცხნიდან კომპანი ტყიდან, რომ გამოვიდა მდინარე კალოჩას შორეულ ნაპირზე, მას რუსების ქვემეხების ცეცხლი დაატყდა თავს. ორივე კომპანიც და დესეც დაიჭრნენ, მაგრამ შეტევა არ შეჩერებულა და მაინც წინ მიიწევდა.

დავუმ როდესაც შეტევაში არეულობა დაქაოსი დაინახა პირველად ჩაერთო ბრძოლაში და 57-ე ბრიგადას წაუძღვა წინ. შუა ბრძოლაში დავუს ცხენი მოუკლეს დამარშალი მის ქვეშ მოყვა. ის ისე მძიმედ დაეცა, რომ გენერალმა სორბირმა( შორბიერ ) მკვდრად გამოაცხადა. შემდგომში როდესაც გენერელი რეპი( ღეპპ ) ბრძოლის შუაგულში შევიდა დავუს შეცვლის მიზნით აღმოაჩინა, რომ მარშალი ცოცხალი იყო და ისევ 57-ე ბრიგადას წარმატებით მეთაურობდა. შემდეგ კი 61-ე ბრიგადას ჩაუდგა სათავეში და მის კარიერაში 22-ედ დაიჭრა. ამ იერიშმა 07:30-სათვის დავუს მოაპოვებინა კონტროლი სამივე ფლეშზე.

თუმცა კი აღსანიშნავია, რომ ბაგრატიონმა სწრაფადვე მოახერხა კონტრშეტევის ორგანიზება და გადაისროლა ფრანგები მოპოვებული პოზიციებიდან. მაგრამ საბოლოოდ ეს მიწურები მაინც ფრანგების ხელში აღმოჩნდა. მარშალმა ნეიმ( მიჰაელ ნეი) შეძლო გაძღოლოდა იერიშს 24-ე პოლით და ხელახლა აეღო ეს სიმაღლე.

ბოროდინოს ბრძოლის პანორამა

მიურატმა შემდეგ ფრანგული კავალერიით შემოუარა ფლეშებს გარშემო, რომ ბაგრატიონის ქვეითებს დასხმოდა თავს, მაგრამ მოულოდნელად ნევეროვსკის ქვეითი ჯარით გაძიერებულ დუკას III ბეგთაროსნების დივიზიას გადააწყდა და ამ დარტყმამ უკან დაახევინა. მან ვურტემბურგერის ქვეითებთან შეაფარა თავი. მართალია ბაგრატიონს დიდად არ უყვარდა დე-ტოლი, მაგრამ დახმარება მაინც მას სთხოვა. ბარკლაიმაც დაუყოვნებლივ მიაწოდა დამატებითი ძალები: გრენადირების 8 ბატალიონი და 14 ქვემეხი თავის საუკეთესო მდგომარეობაში. სამწუხაროდ გენერლამდე მეშველმა ჯარმა ვერ მიაღწია. იგი ფრანგული არტილერიის კარგ სამიზნედ იქცა. მთლიანად განადგურდა 14-ვე ქვემეხი და საგრძნობლად შეთხელდა გრენადირთა რიგები. ამგვარად დღის 11:30-სათვის მიწაყრილები ფრანგების დივიზიის კონტროლის ქვეშ დარჩა, ისევე როგორც რუსების წინა ხაზი.

მტვერს, ბოლს, არეულობასა და უძლურებას ერთიანად მოეცვა მთელი ფრანგული არმია. მათ წინამძღოლებს( დავუს, მიურატს, ნეის ) მხოლოდ ისღა აძლებინებდათ ბრძოლის ველზე ხმალმომარჯვებულთ, რომ იცოდნენ მთელი რუსული არმია დაშლილი და განადგურებული იყო. სარდლები ნაპოლეონისგან დაუყოვნებელ შევსებას ითხოვდნენ. ნაპოლეონი კი, რომელიც ავად იყო( გაციებული ) და ბრძოლის ველიდან შორს იმყოფებოდა ვერ ახდენდა შეტაკებებზე დაკვირვებას და მოვლენებს სწორად ვერ აფასებდა. უარი, რომელითაც მან გაისტუმრა თავისი ოფიცრები, ალბათ ღირსების საკითხიც იყო. მას არ უნდოდა რომ უკანასკნელი რეზერვი ( Iმპერიალ Gუარდ ) მისი პირადი დაცვა, ძველი გვარდია, სამშობლოდან ასე შორს მისი პირადი ხემძღვანელობის გარეშე, მისი აზრით არც თუ ისე მნიშვნელოვან ბრძოლაში გამოეყენებინა.

ბრძოლა რაევსკის რედუტისათვის[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ეუჟინმა( Eუგენე ) თავისი კორპუსით გადალახა ბუნებრივი( გეოგრაფიული ) წინაღობები/ბარიერები და სოფელ ბოროდისნოს თავს დაესხასოფელ ბოროდინოს, შტურმით აიღო იგი და გაწმინდა რუსებისაგან. მაგრამ სოფლიდან გამოსული( წინ წასული ) ფრანგული შენაერთებმა მსვლელობის გაგრძელება ვეღარ შეძლო, როდესაც რუსების ახლასშევსებული არმიის კონტრშეტევას წააწყდა. ფრანგებს უკან ბოროდინოსკენ დახევა მოუწიათ. სოფლის თავდაცვის უზრუნველსაყოფად გენერელმი დეზონი ( Dელზონ ) გამაგრდა იქ. მორანდმა ( Mორანდ ) თავისი დივიზიით გადაკვეთა მდ. სემიონოვსკოეს ჩრ. მხარე, მაშინ როდესაც ეუჟინის დარჩენილმა ძალებმა გადაკვეთა სამი ხიდი სამხრეთის მხრიდან მდინარე კალოჩაზე. ეუჟინიმ შემდეგ დაშალა თავისი საარტილერიო შენაერთების უნმეტესობა და სწრაფად დაიწყო თავდასხმა რუსების წინა ხაზზე.( რათა განედევნა უკან რაევსკის რედუტისაკენ ), ხოლო ბრუსერმა( Bროუსსიერ ) და მორანის დივიზიებმა ერთდლოულად დაიწყეს იერიში. ძლიერი საარტილერიო მხარდაჭერით სემიონოვსკოედან. რედუტი ფრანგების ხელში გადავიდა, ხოლო გაქცეული პასკევიჩის პოლკები დე ტოლის არმიას უერთდებოდა. კუტუზოვმა უბრძანა იერმოლოვს( Yერმოლოვ ) რომ ჩართულიყო ბრძოლაში თავისი რეზერვიანად და იერმოლოვის ხემძღვანელობით სამი ცხენოსანი საარტილერიო ბატარეა პოლკოვნიკი ნიკიტინის( დირექტივებით ქვემეხებს უშენდა რედუტს, მანამ სანამ ბარკლაი დე-ტოლი მის შტურმით აღებას შეეცდებოდა. მისი 2 პოლკი გრენადირების ხიშტებით მიიწევდა წინ და ბონამის( Bონამი ) ბრიგადის ლიკვიდაციას ახდენდა. დე-ლოლის პირად დაქვემდებარეობაში მყოფი მესამე ბატალიონი კი შტურმის ორგანიზებას ახდენდა. რუსების ძალისხმევის შედეგად რაევსკის რედუტი ისევ რუსების დაქვემდებარებაში გადავიდა.

ეიჟინის არტილერია კი აგრძელებდა რუსული შენაერთების დაბომბვას, ამასობაში მარშალმა ნეიმ და დავუმ სამიონოვსკოედან გახსნეს ქვემეხების ცეცხლი. იმისათვის, რომ დახმარებოდა მილორადოვიჩს( Mილორადოვიტცჰ ) რედუტის დაცვაში, ბარკლაიმ ჯერ ეუჟინის საარტილერიო შენაერთები დაარბია, ხოლო შემდეგ მარჯვნივ გადავიდა და მთელი სიმძლავრით შეუტია მოწინავე ბრიგადას. მოგონებებში ბარკლაი თავის ამ მსვლელობას "ჯოჯოხეთისკენ მსვლელობას" უწოდებს[ ა წალკ ინტო ჰელლ ]. მოგვიანებით პოლკოვნიკი კლავსევიცი( Kარლ Vონ ჩლავსეწიტზ ) წერდა, რომ კუტუზოვი ბრძოლის მსვლელობისას თითქოს ტრანსულ მდგომარეობაში იყო და ისე იძლეოდა განკარგულებებს. ბრძოლის ბოლოს არტილერიის მეთაური გენერელი კუტასისოვის( Kუტასისოვ ) სიკვდილის შემდეგ, კუტუზოვმა სულ დაკარგა კონტროლი არტილერიაზე,( უმეტესობაქვემეხებისა მარჯვენა ფრთაზე გამოუყევნებლი ეყარა და არც აღარასდროს ჩართულა მოქმედებებში.) მაშინ როდესაც ფრანგული კავალერია თავისუფლად ანადგურებდა რუსულ საჯარისო შენაერთებს.

14:00-ზე შეტევა ნაპოლეონის პირდაპირი ბრძანებით განახლდა. ბრუსიეს, მორანის ჯერალდის დივიზიები გაშვებული იყო ფრონტის მასიური შეტევისათვის, მარცხენა ფლაგზე ჩასტელის ( ჩჰასტელ ) თეთრი კავალერიით, ხოლომარცხნიდა მეორე( II ) სარეზერვო კავალერიის დახმარებით. გენერალმა კავლაინკორტმა ( ჩოულაინცოურტ ) დამატებითი კავალერიის კორპუსი გაუშვა და ეუჟინმა ახალი იერიშის მზადება დაიწყო. დე-ტოლიმ კონტსჰეტევის კონსტრუირება შეძლო და ეუჟინის იერიში ჩაშალა, ხოლო როდესაც II კორპუსს ეკვეთა ფრანგულმა არტილერიამ მისი ქვეითების ჩეხვა დაიწყო. გენერალმა კავლაინკორტი თავად ჩაუდგა შეტევას სათვეში, მაგრამ ცივ სიკვდილს შეეფეთა რუსული მუშკეტების ხიშტებზე. ( მოკლეს ) გენერალი ტელერმანი( თჰიელემან ) 8 საქსონურ და პოლონურ ესკადრებს წაუძღვა წინ ახალი სმოლესკის გზისაკენ, მისი ბრძანებით ფრანგი ოფიცრები და სერჟანტები კავალერიის დახმარებით ანგრევდნენ რედუტის ამბრაზურებს და არეულობას თესავდნენ რუსული არმიის ქვეით ჯარში, ეს კი დროს აძლევდა ფრანგულ შენაერთებს გადაჯგუფებისთვის.

ბრძოლას ყველაფერი ჰქონდა დასასრული გარდა, ორივე მხარე ძალაგამოცლილი და დასუსტებული იყო ბრძოლის ბოლოს არტილერია ღა მუშაობდა. ბრძოლის ამ ეტაპზე ნაპოლეონს კიდევ ერთხელ სთხოვეს შევსება, და იმპერატორმა საკუთარი გვარდიისა გამოყენებაზე კვლავ უარი განაცხადა და ბრძოლა 16:00-ზე დასრულდა.

ბრძოლის დასასრული[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბრძოლის დამთავრების შემდეგ დე-ტოლი დაუკავშირდა კუტუზოვს, რათა შემდგომი მითითებები მიეღო. მისი ერთ-ერთი თანამებძოლი ამ ამბავს ასე ყვება:

ვიკიციტატა
„კუტუზოვი იპოვეს მოსკოვისკენ მიმავალი შუა გზაზე დაბანაკებული, იგი თურმე ახალგაზრდა დიდებულებთან სიახლოვით თავს იქცევდა. შიკრიკის კითხვაზე, თუ რა იქნბოდა შემდეგ, კუტუზოვმა ტრაბახით თქვა, რომ მომდევნო დღეს ნაპოლეონს რსეთიდან გააძევებდა...“

მიუხედავად ამ ქადილისა მიხეილ ილარიონის-ძემ იცოდა, რომ მისი არმია მეტის-მეტად დასუსტებული იყო და ნაპოლენონთან ხელმეორე შეტაკებას ვეღარ გაუძლებდა. მთავარსარდლის ძირითად გეგმას ნაპოლეონის რუსეთის სურსათით მდიდარი ნაწილის დაცვაწარმოადგენდა, მან მოსკოვის საზოგადოებას განუცხადა: "მოსკოვის დაკარგვით ჯერ კოდევ არ არის დაკარგული რუსეთი, არმიიის მოსპობით კი მოსკოვიცა და რუსეთიც დაიღუპებაო."

8 სექტემბერს ალექსანდრე I-მა დაცალა მოსკოვი მთელი მოსახლეობისაგან და ნაპოლეონი დაცარიელებულ მდედაქალაქში შევიდა. მეორე დღეს ქალაქში ხანძარი გაჩნდა და ფრანგულმა არმიამ გამოსვლა ძლივს მოაწრო. ბონაპარტის არმია თავშესაფრისა და სურსათ-სანოვაგის გარეშე დარჩა. საგულისხმოა, რომ რუსებმა შეგნებულად მიმართეს ამგვარ ხერხს. ჩანაფიქრი შემდეგში მდგმომარეობდა: დაქანცული, ძალაგამოცლილი ფრანგულ არმიას ვერ უნდა მოესვენა ქალაქში და ვერ უნდა ღედგინდა ძალები. ამასთავნავე ძლიერი სიცივე და ყინვები, რომელიც იმ ზამთარს დაიჭირა უფრო უძნელებდა საქმეს ნაპოლეონს. მან რუსული ჯარის სწრაფი განადგურების იმედი დაკარგა, და რუსეთის სურსათით მდიდარი მხარისაკენ გადაწყვიტა დაძვრა.

დანაკარგები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბრძოლისას დაშავებულთა რიცხვი განსაცვიფრებელი იყო: ფრანგებმა – 40 000 ზე მეტი კაცი და 47 გენერელი დაკარგეს. რუსებმა – 44 000 კაცი და 23 გენერელი

ბრძოლის შემდეგ[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მოსკოვიდან გასვლის შემდეგ კუტუზოვმა ფარულად განახორციელა განთქმული ფლანგური ტარუტინის მანევრი. როცა ოქტომბრის დასაწყისში არმია სოფელ ტარუტინოსთან გადაიყვანა. ამით მან ნაპოლეონის სამხრეთიდა და დასავლეთიდან შემოუარა და ქვეყნის სამხრეთით გზა მოუჭრა. მას შემდეგ რაც წარუმატებლად დაამთავრა ნაპოლეონის რუსეთთან საზავო ხელშეკრულები გაფორმების მცდელობა, 19 ოქტომბერს მან მოსკოვი მდატოვა. ის ცდილობდა არმია( სამხრეთის გზით ) სმოლენსკისაკენ წაეყვანა კალუგის გავლით, სადაც სურსათი და ცხენების საკვები ეგულებოდა.( გზათ ფრანგული არმია ყველაფერ ანადგურებდა), მაგრამ 24 ოქტომბერს მცირეიაროსლავეცთან ბრძოლაში იგი კუტუზოვმა შეაჩერა და იძულებული გახადა მისივე განადგურებული სმოლესკის გზით დაეხია უკან. კუტუზოვმა ისე მოაწყო, რომ ნაპოლეონის არმიას ფლანგებიდან ურტყამდნენ რეგულარული და პარტიზანული რაზმები, ამასთან კუტუზოვი გაურბოდა ფრონტალურ ბრძოლებს დიდი საჯარისო შენაერთებით და პირისპირ ბრძოლაში აღარ შეჯახებია ნაპოლეონს.

კუტუზოვის სტრატეგიის წყალობით ნაპოლეონის არმია პრაქტიკულად სრულიად განადგურდა. (განსაკუთრებით აღსანიშნავი კი ისაა, რომ გამარჯვება მიღწეული იყო რუსული არმიის ზომიერი დანაკარგის ფასად.) კუტუზოვის რუსეთში ხშირად აკრიტიკებდნენ, რომ არ სურდათ გადამწყვეტლად (აგრესიულად) ემოქმედა და რომ უპირატესობას ანიჭებდა მიზანმიმართულ გამარჯვაბას და არა საკუთარი სახელის წარმოჩენას გენერელურ ბრძოლებში. თანამედროვეთა თქმით თავადი კუტუზოვი არავის უზიარებდა თავის ჩანაფიქრს, მისი საჯაროდ ნათქვამი სიტყვები, არმიაში გაცემულ ბრძანებეს ხშირად არ ემთხვეოდა ასე, რომ სახელგანთქმული მხედართმთავარის ჭეშმარიტი მოტივები სხვადასხვა აზრის გამოთქმის საშუალებას გვაძლევს, მაგრამ მისი მოღვაწეობის საბოლოო შედეგი ეჭვგარეშეა, ნაპოლეონის აბსოლუტური განადგურება რუსეთში მიღწეული იყო, რისთვისაც იგი წმ. გიორგის პირველი( I ) ხარისხის ორდენით დააჯილდოვეს.

ხსოვნა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბოროდინოს ველი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლიტერატურა და ხელოვნება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საიუბილეო ღონისძიებები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Note that although no official flag existed during this period, the tricolour represents the officer sash colours and the Double Eagle represents the Tsar's official state symbol
  2. Richard K. Riehn, Napoleon's Russian Campaign, John Wiley & Sons, 2005, გვ. 479.
  3. The book 'Napoleon' by Herman Lindqvist. გვ. 368, chapter 20, 'The battle of Borodino, the bloodiest of them all'
  4. Riehn p255
  5. Smith, გვ. 392
  6. "Riehn 255"