უბიხური ენა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
  უბიხური ენის გავრცელების არეალი

უბიხური ენა (თვითსახელწოდება — თ°ახჷბზა) — იბერიულ-კავკასიურ ენათა ოჯახის, აფხაზურ-ადიღური ჯგუფის ენა. ამჟამად მკვდარი ენა. უბიხურად მეტყველი უკანასკნელი უბიხი — ტევფიკ ესენჩი გარდაიცვალა 1992 წლის 7 ოქტომბერს თურქეთში.

ენის კვლევის ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

უბიხურ ენას შუალედური მდგომარეობა უკავია აფხაზურ-აბაზურსა და ადიღურ ენებს შორის. ხმოვანთა სისტემა ძალიან მარტივია, თანხმოვანთა კი — ძალიან რთული. სახელს აქვს ბრუნვის, რიცხვის, განსაზღვრულობისა და კუთვნილების გრამატიკული კატეგორიები. ზმნა მრავალპირიანია, მდიდარი უღლებისა და წარმოქმნის კატეგორიებით. ლექსიკაში ბევრია ნასესხობა ჩერქეზული და თურქული ენებიდან.

უბიხური ენის პირველი დაუმტავრებელი გრამატიკული მონახაზი ეკუთვნის ცნობილ რუს კავკასიოლოგს პეტრე უსლარს. უსლარის ინფორმატორი იყო წარჩინებული გვარიშვილი 14 წლის ბარზეგი. ეს ჩანაწერები გაკეთებულია დიდი ემიგრაციის წინ, მაიკოპშ, საბრძოლო მოქმედებების სიახლოვეს; სამუშაოს გასრულება ვერ მოხერხდა. უსლარის პატარა ნაშრომი წარმოადგენდა ერთადერთ დამხამრე სახელმძღვანელოს მათთვის, ვინც უბიხური ენის შესწავლით იყო დაინტერესებული.

უბიხებისა და მათი ენის შესახებ მასალები იბეჭდებოდა ცნობილ კრებულში „Сб. материалов для описания местностей и племен Кавказа (1881-1915)“, რომელიც თბილისში გამოდიოდა.

1898 წელს ახალ სამშობლოში უბიხები პირველად მოინახულა დანიელმა მეცნიერმა ა. ბენედიკტსენმა. მას გაუკეთებია ჩანაწერები, მაგრამ, სამწუხაროდ, არ გამოუქვეყნებია.

უბიხურისადმი ინტერესი მე-20 საუკუნეში გაცხოველდა. აღსანიშნავია ადოლფ დირისა და იულიუს ფონ მესაროშის ნაშრომები, რომელთაც ერთვის ტექსტები და ლექსიკონები. დირის ნაშრომი დაიბეჭდა 1927-1928 წლებში, მესაროშისა კი — 1934 წელს. მასალა ორივე ნაშრომისათვის შეკრებილ იქნა ადგილზე. დირმა მოინახულა საფანჯას ტბის რეგიონი, მესაროშმა კი — მანისისა.

განსაკუტრებული ღვაწლი უბიხური ენის შესწავლის საქმეში მიუძღვის ცნობილ ფრანგ მეცნიერს, აკადემიკოს ჟორჟ დიუმეზილს. დიუმეზილი, შედარებითი მითოლოგიისა და ეპოსის, ინდოევროპული ცივილიზაციისა და რელიგიის ისტორიის აღიარებული მკვლევარი, კავკასიური ენებიტა და პირველ რიგში, უბიხურიტ, 20-იან წლებში დაინტერესდა, როდესაც იგი სტამბოლის უნივერსიტეტში მოღვაწეობდა. მას კარგი შესაძლებლობა მიეცა, უშუალოდ დაჰკვირვებოდა და ადგილზე შეესწავლა კავკასიური ენები ანატოლიაში, ე. წ. „მცირე კავკასიაში“.

1931 წლიდან მოყოლებული დიუმეზილმა გამოაქვეყნა რამდენიმე მონოგრაფია, მიძღვნილი უბიხური და, საერთოდ, კავკასიური ენების გრამატიკული სტრუქტურისადმი. 1955-1971 წლებში მან ჩაატარა არაერთი სამეცნიერო ექსპედიცია და სეაგროვა უძვირფასესი ტექსტობრივი მასალა უბიხური, ჩერქეზული, აფხაზური და ლაზური ენებისა. 1960 წელს დიუმეზილმა დააარსა ახალი სერია „კავკასიური ტრადიციებისა და ენების ანატოლიური დოკუმენტები“. სულ გამოქვეყნდა ხუთი ტომი.

1957 წელს ჟ. დიუმეზილმა უბიხური ენის კვლევის საქმეში ჩართო თვალსაჩინო კავკასოლოგი, ნორვეგიელი ჰანს ფოგტი, რომელმაც 1963 წელს ოსლოში გამოაქვეყნა „უბიხური ენის ლექსიკონი. ფონოლოგიური გამოკვლევთა და ტექსტებით“. უბიხური მასალა ხშირად ყოფილა ქართველი კავკასიოლოგების ქ. ლომტათიძსა და გ. როგავას მეცნიერული კვლევის საგანი.

ჟ, დიუმეზილმა მოიარა უბიხთა განსახლების თითქმის ყველა ადგილი. იგი დიდი ხნით ჩადიოდა ხოლმე მათ სოფლებში ენის, ფოლკლორის, ადათების შესასწავლ-გამოსავლენად; კავკასიიდან გასახლების მონაწილეთა შთამომავლებისაგან იწერდა ყველაფერს ემიგრაციის შეახებ. ბევრ თავის ინფორმატორთან, როგორებიც იყვნენ ჰუსეინ ქოზანი, მუსა ქიაზიმი, ალი ბილაში, ილიას ჰოსქანი და მრავალი სხვა, იგი დაკავშირებული იყო მრავალწლიანი ურთიერთობით. შემდგომში იგი მადლობის გრძნობითა და ტკივილით იგონებდა მოხუცთა ამ უბიხურ აკადემიას და იმ დროს, როცა ისინი ერთობლივი სამუშაოთი გართულები, გარშემორტყმულნი იყვნენ მათი შვილებითა და შვილიშვილებით, რომელთაც უკვე აღარ ესმოდათ თავიანთი წინაპრების ენა.

ჟ. დიუმეზლი და მის კვალად ჰანს ფოგტი ნაცნობ უბიხებს შორის გამოყოფდნენ მშობლიური ენისა და ადათ-წესების შესანიშნავ მცოდნეს თევფიქ ესენჩს (1904-1992). ბუნებისაგან მომადლებული ნიჭითა და კეთილშობილებით გამორჩეულმა ესენჩმა ტავიდანვე აუღო ალღო მეცნიერთა მოღვაწეობის მიზანსა და მნიშვნელობას. იგი გასაოცარი პასუხისმგებლობით ეკიდებოდა იმათ მუსაობას, ვინც ცდილობდა, გადაერჩინა მისი ხალხის წარსული და ენა. წლების მანძილზე მათთან თანამშრომლობდა, ყოფილა რამდენიმეჯერ პარიზში დიუმეზილტან და ოსლოში — ფოგტთან. დიუმეზილის ზოგიერთ ნაშრომს ესენჩის გვარიც ამშვენებს, როგორც ტანამშრომლისა და თანაავტორისა. მისგან ჩაწერილია ბევრი უბიხური ტექსტი, არსებობს მისი მეტყველების ჩანაწერიც.

სიტყვები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • ცეცხლი - „ამიძე“, აფხაზურად „ამცა“.
  • მთვარე - „ამეძი“, აფხაზურად „ამზა“.
  • წვიმა - „აკკუ“, აფხაზურად „აკუა“.
  • წყალი - „ბზი“, აფხაზურად „აძი“.
  • თვალები - „აბლია“, აფხაზურად „აბლა“.
  • მარილი - „ჯი“, აფხაზურად „აჯიკა“.

უბიხური ანბანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლინგვისტებმა მიაქციეს უბიხური ენას მისი ფონეტიკიდან გამომდინარე. საბოლოოდ შეიქმნა ორი ანბანი ერთი კირილურ დამწერლობაზე აგებული და მეორე ლათინურზე.

  • ანბანი კირილიცაზე
А а Ә ә Б б БЪ бъ В в ВЪ въ Г г ГУ гу
ГЬ гь Ѓ ѓ Ғ ғ ҒУ ғу ҒЪ ғъ ҒЪУ ғъу ҒЬ ғь Ҕ ҕ
Д д ДУ ду Џ џ Е е Ҽ ҽ ҼӀ ҽӏ Ѕ ѕ Ж ж
ЖУ жу Ӝ ӝ Ӟ ӟ ӞУ ӟу И и Й й Ј ј К к
КУ ку КЬ кь КӀ к КӀУ кӏу КӀЬ кӏь Қ қ ҚУ қу ҚЪ қъ
ҚЪУ қъу ҚЬ қь ҚӀ қӏ ҚӀУ қӏу ҚӀЪ қӏъ ҚӀЪУ қӏъу ҚӀЬ қӏь Л л
ЛЪ лъ ӅӀ М м МЪ мъ Н н О о Ҩ ҩ Ө ө
П п Р р С с Ҫ ҫ ҪУ ҫу Т т ТУ ту ТӀ т
ТӀУ тӏу У у УЪ уъ Ү ү Ф ф Һ һ Х х Ҳ ҳ
ҲУ ҳу ҲЪ ҳъ ҲЪУ ҳъу ҲЬ ҳь Ц ц ЦӀ ц ӏ Ҵ Ч ч
ЧӀ чӏ Ҹ ҹ ҸУ ҹу ҸӀ ҹӏ ҸӀУ ҹӏу Ш ш ШУ шу Ъ ъ
Ы ы Ь ь Я я Ӏ
  • ანბანი ლატინიცაზე
А а Ә ә B b BꙞ bꙞ Ç ç Ç' ç' Č č Ꙟw Ꙟw
Č' č' Ö' ö' Öw öw Ċ ċ Ċ' ċ' D d Dw dw Dy dy
Ḑ ḑ Ꙟ Ꙟ Ď ď E e F f G g Gw gw Gy gy
Ğ ğ Ġ ġ H h Ꙟ Ꙟ I ı İ i J j Јw јw
K k Kw kw K' k' Kw' kw' Ky' ky' L l Ł ł Ł' ł'
M m ꙞꙞ ꙞꙞ N n O o Ö ö P p ꙞꙞ ꙞꙞ P' p'
ꙞꙞ' ꙞꙞ' Q q Qw qw Qy qy QꙞ qꙞ QꙞw qꙞw Q' q' Qw' qw'
Qy' qy' QꙞ' qꙞ' QꙞw' qꙞw' R r Ꙟ Ꙟ Ꙟw Ꙟw Ꙟy Ꙟy ꙞꙞ ꙞꙞ
ꙞꙞw ꙞꙞw S s Ş ş Şw şw Š š Šw šw Ꙟ Ꙟ T t
T' t' Tw' tw' Ţ ţ Ţ' ţ' U u Ü ü V v VꙞ vꙞ
W w WꙞ wꙞ X x Xw xw Xy xy XꙞw xꙞw Y y Ꙟ Ꙟ
Ꙟ Ꙟ ꙞꙞ ꙞꙞ '

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • რ. ჯანაშია, „უბიხური ფოლკლორი“, (კავკასიური სახლი), თბ., 2001

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]