ზუთხი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
ნავიგაციაზე გადასვლა ძიებაზე გადასვლა
ზუთხი
Acipenser fulvescens
ტბის ზუთხი (Acipenser fulvescens)
მეცნიერული კლასიფიკაცია
ლათინური სახელი
Acipenser (Linnaeus, 1758)

ზუთხი (ლათ. Acipenser) — თევზების გვარი ზუთხისებრთა ოჯახისა. სალაყუჩე აპკები შეზრდილია სალაყუჩე ღრუების გამყოფ ძგიდეებზე. პირი განივია. გვარში 17 სახეობაა. მათ შორისაა როგორც მტკნარი წყლის, ისე გამსვლელი თევზები. გავრცელებული არიან ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, 5 სახეობა (მოკლედინგა ანუ ბლაგვდინგა, თეთრი, სახალინური, ტბის და მახვილდინგა) — ჩრდილოეთ ამერიკაში. ყველაზე დიდი მრავალფეროვნება კასპიისა და შავი ზღვების აუზებშია (ატლანტური, რუსული, სპარსული, ტარაღანა, ცქვრინი, ფორეჯი). ცნობილია აგრეთვე იაპონიაში, ჩინეთსა და კორეაში.[1] ქვირითს მხოლოდ მტკნარ წყლებში ყრიან. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევენ 6–16 წლამდე.[2]

საქართველოში გავრცელებულია 5 სახეობა: 1) ფორეჯი ანუ ჯარღალა (A. nudiventris), რომელიც მცირე რაოდენობით გვხვდება სანაპიროებთან;[3] 2) რუსული ზუთხი (A. gueldenstaedtii); 3) სპარსული ზუთხი (A. persicus), კერძოდ კი მისი ქვესახეობა თართი ანუ კოლხური ზუთხი (A. p. colchicus), რომელიც ზოგჯერ ცალკე სახეობად გამოიყოფა; 4) ატლანტური ზუთხი (A. sturio) და 5) ტარაღანა (A. stellatus).[4]

ზუთხი მნიშვნელოვანი სარეწაო თევზია, იყენებენ ნედლს, შებოლილს, ქვირითს.[3] მათგან მზადდება ზურგიელი, დოში, შავი ხიზილალა, კონსერვები და სხვ.[2] მსოფლიო მოპოვების უდიდესი ნაწილი რუსეთისა და ირანის წყლებში ხორციელდება.[1] მარაგი ძლიერ შემცირებულია სხვადასხვა მავნე ფაქტორის გავლენით, ძირითადად კი ჭარბჭერის გამო. ზოგიერთი მათგანი შეტანილია წითელ წიგნებში, წითელ ნუსხაში, ბერნის კონვენციის (დაცული ფაუნა) I-II-III და CITES-ის I, II დანართებში. ტარდება ღონისძიებები ზუთხების მოსამრავლებლად.[2] საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შეტანილია ხუთივე აქ გავრცელებული სახეობა.[5]

სახეობები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სურათი სახელი სტატუსი IUCN-ის

მიხედვით[6]

Acipenser baerii.jpg ციმბირული ზუთხი
Acipenser baeri (Brandt, 1869)
EN IUCN 3 1.svg
Shortnosed sturgeon fish acipenser brevirostrum (cropped).jpg მოკლედინგა ზუთხი
Acipenser brevirostrum (Lesueur, 1818)
VU IUCN 3 1.svg
Acipenser dabryanus.jpg კორეული ზუთხი
Acipenser dabryanus (Duméril, 1869)
CR IUCN 3 1.svg
Acipenser fulvescens 1908.jpg ტბის ზუთხი
Acipenser fulvescens (Rafinesque, 1817)
LC IUCN 3 1.svg
Waxdick (Acipenser gueldenstaedtii ) - crop.jpg რუსული ზუთხი
Acipenser gueldenstaedtii (Brandt & Ratzeburg, 1833)
CR IUCN 3 1.svg
Acipenser medirostris.jpg მწვანე ზუთხი
Acipenser medirostris (Ayres, 1854)
NT IUCN 3 1.svg
სახალინური ზუთხი
Acipenser mikadoi (Hilgendorf, 1892)
CR IUCN 3 1.svg
FMIB 35735 Acipenser naccarii -- Storione (cropped).jpeg ადრიატიკული ზუთხი
Acipenser naccarii (Bonaparte, 1836)
CR IUCN 3 1.svg
Shipzaur (cropped).jpg ფორეჯი, ჯარღალა
Acipenser nudiventris (Lovetsky, 1828)
CR IUCN 3 1.svg
Sturgeon2.jpg მახვილდინგა ზუთხი
Acipenser oxyrinchus (Mitchill, 1815)
NT IUCN 3 1.svg
Acipenser persicus.jpg სპარსული ზუთხი
Acipenser persicus (Borodin, 1897)
CR IUCN 3 1.svg
Acipenser ruthenus1.jpg ცქვრინი
Acipenser ruthenus (Linnaeus, 1758)
VU IUCN 3 1.svg
Japanese Sturgeon (Acipenser schrenckii) (cropped).jpg ამურის ზუთხი
Acipenser schrenckii (Brandt, 1869)
CR IUCN 3 1.svg
Acipenser sinensis.JPG ჩინური ზუთხი
Acipenser sinensis (J. E. Gray, 1835)
CR IUCN 3 1.svg
Acipenser stellatus.jpg ტარაღანა
Acipenser stellatus (Pallas, 1771)
CR IUCN 3 1.svg
Acipenser sturio (cropped).jpg ატლანტური ზუთხი, ფორონჯი
Acipenser sturio (Linnaeus, 1758)
CR IUCN 3 1.svg
White Sturgeon - Acipenser tranmontanus Joseph R. Tomelleri.JPG თეთრი ზუთხი
Acipenser transmontanus (Richardson, 1836)
LC IUCN 3 1.svg

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. 1.0 1.1 Решетников Ю. С. Осетры // Большая российская энциклопедия. т. 24. — М., 2014. — стр. 527.
  2. 2.0 2.1 2.2 ნინუა ნ., დემეტრაშვილი მ., ზუთხი // ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 3, თბ., 2014. — გვ. 400.
  3. 3.0 3.1 ზუთხი // ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 542.
  4. Kuljanishvili, Tatia; Epitashvili, Giorgi; Freyhof, Jörg; Japoshvili, Bella; Kalous, Lukáš; Levin, Boris; Mustafayev, Namig; Ibrahimov, Shaig; Pipoyan, Samvel; Mumladze, Levan (აგვისტო, 2020). „Checklist of the freshwater fishes of Armenia, Azerbaijan and Georgia“. Journal of Applied Ichthyology (ინგლისური). 36 (4): 501–514. doi:10.1111/jai.14038. ციტირების თარიღი: 21 ნოემბერი, 2021. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი |access-date= და |date=-ში (დახმარება)
  5. საქართველოს „წითელი ნუსხის“ დამტკიცების შესახებ. საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე. matsne.gov.ge (20 თებერვალი, 2014). ციტირების თარიღი: 21 ნოემბერი, 2021
  6. Species of genus Acipenser. ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირი. iucnredlist.org. ციტირების თარიღი: 22 ნოემბერი, 2021