ფარსმან I

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
Disambig-dark.svg სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ ფარსმანი.
ფარსმან I დიდი
Mtskhet stella - Greek text.jpg
არმაზის იბერიის მეფე
მმართ. წლები: 3570[1][2]
7287[3][4][5][6][7]
I საუკუნის ბოლო
– II საუკუნის დასაწყისი[8]
წინამორბედი: ქართამ I
მემკვიდრე: აზორკი
მეუღლე: ტიგრან IV-ის ასული, იამასასპი
შვილები: რადამისტი
მირდატ I (აზორკი)[9]
ამაზასპი
დინასტია: არშაკუნიანები
მამა: ქართამ I

ფარსმან I დიდი — არმაზის იბერიის მეორე მეფე ორმეფობის პერიოდში, მცხეთის იბერიის მეფე კაოსთან ერთად, 7287 წლებში. პავლე ინგოროყვას „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სიის“[10] მიხედვით: მცხეთის იბერიის მეფე, ფარსმან II-ა. მის თანა-მეფეა (არმაზელი პიტიახში) კაოს (= კაოს პუბლიკი აგრიპა), I საუკუნის ბოლოდან II საუკუნის დასაწყისამდე. კირილ თუმანოვის „იბერიის ადრეული მეფეების ქრონოლოგიის“[11] მიხედვით: იბერიის მეფე ფარსმან I მეფობდა ახ. წ. 158 წლებში, არშაკუნიანების დინასტიიდან. ისტორიკოსი მას აიდინტიფიცირებს ქართულ ქრონიკებში მოხსენიებულ მეფე ადერკთან[12].

ვიკიციტატა
„და მეფე იქმნნეს შემდგომად მათსა შვილნი მათნი: არმაზს — ფარსმან და შიდაქალაქსა — კაოს.“

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თავისი ძმის, მითრიდატეს გამეფების მიზნით, რომაელთა მხარდაჭერით სომხეთში ილაშქრა, ხელთ იგდო სომხეთის დედაქალაქი არტაქსატა, დაამარცხა სომხეთში შემოჭრილი პართელთა უფლისწული ოროდე და მითრიდატე გაამეფა. გაიუს კალიგულას მმართველობის დროს რომაელებმა მითრიდატეს სომხეთის სამეფო ტახტი ჩამოართვეს; იმპერატორმა კლავდიუსმა 47 წელს სომხეთი კვლავ დაუბრუნა მითრიდატეს. სომხეთში მის ხელმეორედ გამეფებაში რომაელებთან ერთად იბერთა ჯარებიც იღებდნენ მონაწილეობას. 51 წელს რომაელთა ინტერესების საწინააღმდეგოდ, ფარსმან I-მა სომხეთის სამეფოს ხელში ჩაგდების მიზნით ალყა შემოარტყა გარნისის ციხეში შემწყვდეულ მითრიდატეს და რომაელთა გარნიზონს და ხელთ იგდო გარნისი. ფარსმან I-მა მითრიდატე თავის ძეს რადამისტს მოაკვლევინა, მაგრამ პართელთა შემოჭრის გამო რადამისტმა სომხეთში ფეხი ვერ მოიკიდა. ფარსმან I-მა სომხეთის დასაპყრობად კვლავ გაგზავნა რადამისტი. დროებითი წარმატების შემდეგ რადამისტი იძულებული გახდა დაეტოვებინა სომხეთი. საბოლოოდ ფარსმან პირველი შეურიგდა პართელთა გაბატონებას სომხეთში. სომხეთის დაკარგვის შემდეგ ანტირომაული მოღვაწეობის საბაბით ფარსმანმა მოაკვლევინა რადამისტი, რომელიც მას იბერიის სამეფო ტახტს ეცილებოდა.

მეფობის წლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თეიმურაზ ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„ქართამ პირველი შემდგომად ერთისა წლისა გარდაიცვალა და იქმნა ადგილსა მისსა ძეჲ მისი ფარსმან პირველი თანა-ზიარ მეფობისა ბარტომ მეორისა. ამათ აქვნდათ ბრძოლანი სხვასა და სხვასა ჟამსა მავალნი, ვითარცა მოიხსენების ზემორე წიგნსა ამას შინა მოთხრობასა შინა ამათისა მეფობისასა და იყვნეს ესენი ურთიერთისა მიმართ ფრიადისა სიყვარულითა და ძლიერნი ძალითა, ამატსა მეფობასა შინა ყოვლითურთ განდიდებულ და განძიერებულიყო ივერია. და გარდაიცვალა ბარტომ მეორეცა ოცდა მერვესა შინა წელსა მეფობისა მისისასა და იქმნა მის წილ მეფედ ძე მისი კაოს პირველი თანა-ზიარ მეფისა ფარსმანისა. ხოლო მიტრიდატ ივერი იყო ძმაჲ ამა ფარსმან პირველისა, რომელიცა ჰფლობდა შეწევნითა რომაელთათა და ძმისა თჳსისა ფარსმანისათა დიდსა სომხითსა. შემდგომად კაოს პირველისა გამეფებისა კვალად იმეფა ფარსმანმან და კაოსმან ერთად ათხუთმეტი წელი; ხოლო ფარსმანმან იმეფა წელნი 43.“
ვახუშტი ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„მეფენი ფარსმან I და კაოს (72-87 წ.). ...შემდგომად მოკვდნენ დასაბამითგან 4036, ქართულსა 371, ქრისტეს შემდეგ 87.“

მეცნიერთა მოსაზრებანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სერგი გორგაძე
ვიკიციტატა
„თავისი მეფობის პირველსავე წელს (35 წ.) ფარსმანმა შეჰყარა დიდძალი ჯარი ივერიელებისა, შეესია სომხეთს და დაიპყრო ქალაქი არტაქსატა, ანუ არტაშატი. ეს რომ არტაბანმა გაიგო, მოუწოდა თავის შვილს ოროდს, დაავალა მის მაგიერ შური ეძიებია, მისცა პართელთა ლაშქარი და კაცი აფრინა უცხოელ ჯართა დასაქირავებლადაც. ფარსმანიც, თავის მხრივ, შეუერთდა ალბანელებს და მოუწოდა სარმატებს, რომელტაგან ზოგი ფარსმანს დაექირავა და ზოგიც მის მოწინააღმდეგე პართელებსა და სომხებს. მაგრამ ფარსმანმა მსწრაფლ გზა გადაუჭრა ამ უკანასკნელთა მოკავშირე სარმატებსა და სომხებს, რის გამოც ოროდი და პართიის ჯარი, რომელიც უმთავრესად ცხენოსანთაგან შესდგებოდა, განმარტოებული დარჩენ. ამით ისარგებლა ფარსმანმა, რომელსაც ცხენოსანს გარდა, დიდძალი ქვეითი ჯარიც ჰყავდა, და ოროდი პირდაპირს ომში გამოიწვია. ოროდს იმედი ჰქონდა, სომეხთა და დაქირავებულ სარმატების ჯარს შეერთებოდა და, ამიტომ, სცდილობდა მანამდე ფარსმანს პირდაპირ ომში არ გაჰყოლოდა. ამის გამო ფარსმანი იძულებული შეიქნა პარტიზანული ბრძოლისათვის მიემართა.“
წინამორბედი:
ქართამ
ქართლის მეფე
7287
შემდეგი:
აზორკი [14]
წინამორბედი:
ქართამ
საქართველოს მეფე
7287 [15][16]
შემდეგი:
აზორკი
წინამორბედი:
ქართამ I
ივერიის მეფე
7287
შემდეგი:
აზორკი [17]
წინამორბედი:
ქართამი (მითრიდატ ანუ მიჰრდატ)
არმაზ-მცხეთის მეფე
3570
შემდეგი:
მირდატ II (აზორკი)[18][19]
წინამორბედი:
ქართამ I = ფლავიოს დადე
იბერიის მეფე
I საუკ. ბოლო – II საუკ. დასაწყისი
შემდეგი:
ფარნუკ I = ხსე-ფარნუგ [20]

გენეალოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
აზო
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მამა
Prince crown.svg
მცხეთის
მამასახლისის
სამარას ძმა
 
დედა
Achaemenid Falcon.svg
დარიოს III-ის
ქალიშვილი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ეგრისის
ერისთავი
ქუჯი
 
უმცროსი
და
დეიდა
 
დედაHeraldic Royal Crown (Common).svg
ფარნავაზ I
 
უფროსი
და
 
სარმატიის
მთავარი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
წულიბარდაველის
ქალი
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
საურმაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაშეს IHeraldic Royal Crown (Common).svg
მირიან I
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ I
 
ასულიHeraldic Royal Crown (Common).svg
ფარნაჯომი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არტაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბარტომ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამი
 
ასული
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირიან II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომიHeraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ II
 
 
 
 
 
ავგაროზ
მეფის

ასული
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ადერკი
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ III
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ქართამ I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბარტომ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მითრიდატე
ივერი
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმან I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
კაოსი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
რადამისტიHeraldic Royal Crown (Common).svg
აზორკ
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არმაზელ
 
 
 
 
სპარსეთის
მეფე
ფიროზი
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ამაზასპ I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
დეროკი
სომხეთის
მეფე
არტავაზდი
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მითრიდატე I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმან II
 
ასული
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ღადამი
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ადამ I
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმან III
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ამაზასპ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირიანი
27-ე მეფე
 
ნანა
დედოფალი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
სალომე
 
რევი
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბაქარი
28-ე მეფე
 
ასული
 
ფეროზი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
ბაკური
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
თრდატი
31-ე მეფე
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირდატი
29-ე მეფე
 
 
 
 
ძე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ფარსმანი
 
ბაკური
 
ასული
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ვარაზ-ბაქარი
30-ე მეფე
 
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
თრდატი
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირდატი
33-ე მეფე
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმანი
32-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არჩილი
34-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირდატ
35-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ვახტანგი
36-ე მეფე

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  2. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  3. ლეონტი მროველი „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“
  4. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  5. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  6. საქართველოს ძველი ისტორია
  7. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  8. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  9. აზორკის და არმაზელის სამეფო წყვილიდან პროფესორი გიორგი მელიქიშვილი "აზორკს" განსაზღვრავს როგორც მითრიდატე I-ის სავარაუდო ადგილობრივ სახელს, "არმაზელს" კი როგორც არმაზის ტერიტორიულ ეპითეტს.
  10. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  11. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“
  12. Cyrille Toumanoff, Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au xixe siècle : Tables généalogiques et chronologiques, Rome, 1990, p. 523
  13. ს. გორგაძე, „ადერკიდან მირიანამდე“, წერილები საქართველოს ისტორიიდან, ძველი საქართველო II, ე. თაყაიშვილის რედაქტორობით, 1913, ნაწ. II გვ. 1-45
  14. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  15. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  16. საქართველოს ძველი ისტორია
  17. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  18. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  19. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  20. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“