ვიკიპედია:სანდო წყაროები

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება


Nutshell.png ორი სიტყვით: ამ სახელმძღვანელოში განხილულია ავტორიტეტული წყაროების მთითების შესაძლებლობები. წყაროების მითითების პოლიტიკა ეყრდნობა ვიკიპედიის პოლიტიკას გადამოწმებადობის შესახებ.
იმისათვის, რომ მიიღოთ ან მოგვაწოდოთ ინფორმაცია საზოგადოებრივი აზრის შესახებ, შეესაბამება თუ არა ესა თუ ის წყარო ჩვენს სანდოობის სტანდარტებს კერძო შემთხვევებისათვის, იხილეთ სანდო წყაროების შენიშვნების დაფა.
ვიკიპედიის სახელმძღვანელოები
შინაარსი

ავტობიოგრაფია
ნუ გადაიწერთ წყაროდან
მრავალმნიშვნელოვნება

კლასიფიკაცია

ქვეგვერდები
კატეგ., სიები, დაფები
სიები
კატეგორიზაცია

რედაქტირება

იყავი გაბედული
აშენე ქსელი
რეზიუმე
სტატიის ზომა

განხილვა

განხილვის გვერდები
ხელმოწერა განხილვაში
კონსენსუსი
ინტერესთა კონფლიქტი

ქცევა

ეტიკეტი
აბდაუბდა
იყავით თავაზიანი ახალბედებთან
მომხმარებლის გვერდი

სტილი
სტილის სახელმძღვანელო

იხ. ასევე დებულებები

ვიკიპედიის სტატიები უნდა ეფუძნებოდეს უკვე გამოქვეყნებულ, სანდო წყაროებს. დარწმუნდით, რომ ყველა, უმრავლესობისაც და მნიშვნელოვანი უმცირესობის ხედვა, რომელიც ჩანს სანდო, გამოქვეყნებულ წყაროში, ასახულია სტატიაშიც (იხილეთ ვიკიპედია:ნეიტრალური თვალსაზრისი). სიტყვას „წყარო“, როგორც იგი ვიკიპედიაში გამოიყენება, შესაძლოა ჰქონდეს სამი დაკავშირებული მნიშვნელობა: თავად ნამუშევარი, ან მისი ნაწილი (სტატია, წიგნი), ამ ნამუშევრის შემქმნელი (ჟურნალისტი, მწერალი) და ნამუშევრის გამომქვეყნებელი (ტაიმსი, კემბრიჯის უნივერსიტეტის გამომცემლობა). ყოველ მათგანს შეუძლია სანდოობაზე გავლენის მოხდენა. სანდო წყაროები შესაძლოა იყოს გამოქვეყნებული მასალები გამოქვეყნების სანდო პროცესით, ავტორით ან ავტორებით, რომლებიც ითვლებიან ავტორიტეტულებად საკითხთან მიმართებაში, ან ორივე ერთად.

წყაროს სანდოობა დამოკიდებულია კონტექსტზე. ყოველი წყარო დეტალურად უნდა იქნეს განხილული, რათა განისაჯოს მისი სანდოობა გაკეთებულ მტკიცებასთან მიმართებაში და არის თუ არა ყველაზე შესაფერისი წყარო ამგვარი კონტექსტისთვის. საერთოში, რაც მეტი ადამიანი დაკავდება ფაქტების გადამოწმებით, მათი საგულდაგულო შესწავლით, კანონიერი საკითხების ანალიზით, მით უფრო სანდო იქნება პუბლიკაცია. წყარო უშუალოდ უნდა პასუხობდეს იმ ინფორმაციას, რომლის გასამყარებლადაც სტატიაშია იგი მოყვანილი და უნდა შეესაბამებოდეს გაკეთებულ მტიკეცებულებას. თუ თემას არ გააჩნია სანდო წყაროები, ვიკიპედიაში მასზე სტატია არ უნდა იყოს.

სახელმძღვანელო განიხილავს სხვადასხვა ტიპის წყაროების სანდოობის საკითხებს. წყაროების მითითების პოლიტიკა წარმოდგენილია ვიკიპედიის ოფიციალურ პოლიტიკაში გადამოწმებადობის სესახებ, რომელიც ითხოვს მოქმედ წყაროებს ნებისმიერი მასალისთვის, რომელიც კამათის თემაა, ან მოსალოდნელია, გახდეს, ასევე ყველა ციტირებისათვის. ეს პოლიტიკა მკაცრად მიემართება ყველა მასალას სახელთა მთავარ სივრცეში — სტატიებს, სიებს და სტატიების სექციებს — გამონაკლისის გარეშე, განსაკუთრებით კი ცოცხალი ადამიანების ბიოგრაფიებს. როგორც უკანასკნელ სახელმძღვანელოშია განმარტებული:

საკამათო მასალა ცოცხალი ადამიანების შესახებ, რომელიც წყაროს მიუთითებლადაა შემოტანილი ან ცუდად არის მითითებული წყარო — მიუხედავად იმისა, მასალა ნეგატიურია, პოზიტიურია თუ ნეიტრალური, ან უბრალოდ ბადებს კითხვას — უნდა ამოღებულ იქნას სტატიიდან დაუყოვნებლივ და განხილვის ლოდინის გარეშე.

თუ გსურთ ვიკიპედიაში სასარგებლო მასალის დამატება, შეგიძლიათ, თავისუფლად გააკეთოთ ეს, მაგრამ გაითვალისწინეთ, რომ ინფორმაცია სანდო წყაროს გარეშე, შესაძლოა, მომავალში წაიშალოს სტატიიდან. პასუხისმგებლობა წყაროს მოძებნასა და დამატებაზე აკისრია მას, ვინც ამატებს ინფორმაციას.

სტატიის წერისას შეეცადეთ, მიუთითოთ წყაროები.[1]. დაწვრილებითი ინფორმაციისთვის, თუ როგორ უნდა მიუთითოთ წყაროები, იხილეთ ვიკიპედია:ლიტერატურის მითითება.

მოცემულ გვერდზე განხილულია იდიალური მოდელი, რომელსაც ვიკიპედიის მრავალი სტატია, ჯერ-ჯერობით, ვერ პასუხობს, რადგან რომელიმემ ვიკიპედიის რედაქტორებიდან საჭირო ინფორმაციის ძებნასა და სტატიაში ბმულების მითითებაზე დრო არ დახარჯა. თუმცა, ეს ვერ შეუშლის ხელს ვიკიპედიის მკითხველს გამოარჩიოს ღირებული ინფორმაცია სტატიიდან, იმის გათვალისწინებით, რომ შესაძლოა, იგი აუცილებლად სწორი არ იყოს. ამასთან, უნდა აღინიშნოს, რომ არასწორი ან შეუმოწმებელი ინფორმაციაც შესაძლოა, სტატიის ნაწილი გახდეს. მაგალითად: ამდაგვარი სიტყვების შემდეგ „საზღვარგარეთ ფართოდ ცნობილია, რომ ...“, „ლეგენდის თანახმად,...“, „ილია ჭავჭავაძის აზრით,...“ — მაგრამ ასეთი შეხედულებების ჩართვა სტატიაში უნდა მოხდეს ჭეშმარიტად ფართოდ ცნობადობის პირობებში ან ნამდვილად ღირებულების მქონე ინფორმაციისთვის სტატიის თემის აღწერისთვის.

  • შეუსაბამობის შემთხვევაში ქართულსა და უცხოურ წყაროებს შორის საქართველოსთან დაკავშირებულ თემაში უპირატესობა ენიჭება ქართულ წყაროს.

ზოგიერთი განსაზღვრება

როგორც ზემოთაც აღინიშნა, სტატია უნდა ეფუძნებოდეს სანდო, გამოქვეყნებულ წყაროებს, რაც ნიშნავს, რომ ჩვენ ვაქვეყნებთ მხოლოდ ავტორიტეტული ავტორების მოსაზრებებს და არა იმ ვიკიპედიელების მოსაზრებებს, რომელთაც წაიკითხეს და საკუთარი ინტერპრეტაცია გაუკეთეს პირველად წყაროს. წყაროების სწორი მითითება ყოველთვის დამოკიდებულია კონტექსტზე; საღი აზრი და სარედაქციო მსჯელობა პროცესის განუყრელი ნაწილია.

ვიკიპედიის ფარგლებში გამოქვეყნებულ წყაროდ ითვლება მასალა, რომელიც საზოგადოებისათვის ხელმისაწვდომია. ეს ტერმინი ხშირად ასოცირდება ტექსტურ დოკუმენტებთან, გამოცემული ტრადიციული ბეჭდური, ან ინტერნეტის საშუალებით. თუმცა, ხმოვანმა, ვიდეო და მულტიმედია მასალებმაც შესაძლოა დააკმაყოფილონ სანდოობის მოთხოვნები. მაგალითად, ტელეგადაცემა თავისთავად, ვერ ჩაითვლება გამოქვეყნებულ წყაროდ, რადგან მასთან წვდომა მეტად გართულებულია. თუმცა, ამ გადაცემის ჩანაწერი, გავრცელებული ინტერნეტში ან გამოცემული ფილმის სახით, წარმოადგენს გამოქვეყნებულ წყაროს, აკმაყოფილებს რა მსურველის მოთხოვნას, დარწმუნდეს ამა თუ იმ ფაქტის სიზუსტეში. დამატებით, სასურველია არსებობდეს ამ მასალის დაარქივებული ეგზემპლარი, მაგრამ არ არსებობს არანაირი აუცილებელებლობა, იყოს წვდომადი ინტერნეტის საშუალებით. აქვე აღვნიშნავთ, რომ ეს ეხება პირველ რიგში სანდო წყაროებს. ასე მაგალითად, რადიოგადაცემის ჩანაწერი, გაკეთებული ან/და განთავსებული ვინმეს პერსონალურ საიტზე, არ უნდა ჩაითვალოს სანდო წყაროდ და არ უნდა მოხდეს მისი გამოყენება წყაროს სახით.

  • ფაქტი — რაც არსებობს ან არსებობდა რეალურად. ენციკლოპედიის ფარგლებში ფაქტად მიიჩნევა მტკიცებულება, რომელზედაც არსებობს მოცემულ სფეროს მეცნიერთა და ექსპერტთა კონსენსუსი.
    დაუჯერეთ ფაქტებს, მათ შორის ფაქტებს შეხედულებებზე, მაგრამ არა თვით ამ შეხედულებებს (მაგალითად, ჩვენთვის ფაქტია, რომ დედამიწა მზის გარშემო ბრუნავს. ის რომ მზე ტრიალებს დედამიწის გარშემო, — ფაქტი არ არის. მაგრამ ის, რომ კლავდიუს პტოლემეს აზრით, მზე ტრიალებს დედამიწის გარშემო, — კვლავ ფაქტია). არ არის აუცილებელი წყაროების მოთხოვნა საზოგადოდ აღიარებულ ფაქტზე, რომელშიც სერიოზული ეჭვის შეტანა შეუძლებელია (მაგალითად, რომ მარსი მზის სისტემის პლანეტაა).
  • შეხედულება — აზრი, რომელიც ვინმეს გააჩნია საკითხთან დაკავშირებით, რომლის შინაარსი შესაძლოა იყოს ან არ იყოს გადამოწმებადი. ფაქტად ითვლება, რომ ამა თუ იმ ადამიანს, ან ადამიანთა ჯგუფს, მოცემულ საკითხთან დაკავშირებით გააჩნდა გარკვეული შეხედულება, რომელიც შესაძლოა გამოყენებული იქნას ვიკიპედიაში (მხოლოდ ამ ფაქტის გადამოწმებადობის საშუალების ქონის პირობებში, ანუ თუ მოყვანილია სანდო წყარო, საიდანაც ჩანს, რომ ამ ადამიანს ან ადამიანთა ჯგუფს ნამდვილად ამგვარი შეხედულება გააჩნდათ). მაგალითად, ფაქტს არ წარმოადგენს მტკიცება, რომ ღმერთი არსებობს; მაგრამ ის, რომ მორწმუნეები თვლიან, რომ ღმერთი არსებობს — უეჭველად ფაქტია.
  • პირველადი წყარო — დოკუმენტი ან ადამიანი, რომელიც წარმოადგენს ფაქტის პირდაპირ მტკიცებულებას. სხვა სიტყვებით, წყარო, უკიდურესად ახლოს მყოფი აღწერილ სიტუაციასთან, მტკიცებულებასთან. ყველაზე ხშირად პირველად წყაროდ მოიაზრება ტექსტი, მიღებული რაიმე ღონისძიების მონაწილისგან ან მასზე უშუალო დამკვირვებლისგან. შესაძლოა პირველადი წყარო წარმოადგენდეს ოფიციალურ განცხადებას, ჟურნალისტის რეპორტაჟს შემთხვევის ადგილიდან, ავტობიოგრაფიული ნაწარმოები, ასევე ავტორიტეტული სააგენტოს მიერ შედგენილი სტატისტიკა. როგორც წესი, ვიკიპედიის სტატიები უნდა დაეყრდნოს არა პირველად, არამედ მეორად წყაროებს, რომლებშიც კორექტულადაა გამოყენებული პირველადი მასალა. მრავალი პირველწყაროს კორექტულად გამოყენებისათვის, განსაკუთრებით ისტორიის სფეროში, საჭიროა სპეციალური მომზადება. პირველადი წყაროების გამოყენება სტატიებში დაშვებულია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ისინი გამოქვეყნებულ იყვნენ სანდო ადგილას. მაგალითად, რადოგადაცემის ჩანაწერი, გამოქვეყნებული თვით ამ რადიოსადგურის საიტზე, ან ისტორიული დოკუმენტები, თავმოყრილი სანდო კრებულში.
  • მეორადი წყარო — აღწერს ერთ ან რამდენიმე პირველად წყაროს. მეორადი წყაროები სამეცნიერო სტატიებისა და წიგნების სახით, გამოცემული სამეცნიერო გამომცემლობებში (განსაკუთრებით კი სამეცნიერო ჟურნალებში), დეტალურად მოწმდებიან და, როგორც წესი, შეიცავენ სანდო ინფორმაციას, რაც მათი გამოყენების საშუალებას იძლევა, როგორც სანდო წყაროების.
  • მესამეული წყარო — ამუშავებს მეორად წყაროებს, ასევე შესაძლებელია, სხვა მესამეულ წყაროებს. ვიკიპედიაში დაშვებულია მათი გამოყენებაც სტატიებში.

Some types of sources

თარგი:See Many Wikipedia articles rely on scholarly material. When available, academic and peer-reviewed publications, scholarly monographs, and textbooks are usually the most reliable sources. However, some scholarly material may be outdated, in competition with alternate theories, or controversial within the relevant field. Try to cite present scholarly consensus when available, recognizing that this is often absent. Reliable non-academic sources may also be used in articles about scholarly issues, particularly material from high-quality mainstream publications. Deciding which sources are appropriate depends on context. Material should be attributed in-text where sources disagree.

Scholarship

  • Articles should rely on secondary sources whenever possible. For example, a review article, monograph, or textbook is better than a primary research paper. When relying on primary sources, extreme caution is advised: Wikipedians should never interpret the content of primary sources for themselves. See ვიკიპედია:No original research.
  • Material such as an article, book, monograph, or research paper that has been vetted by the scholarly community is regarded as reliable. If the material has been published in reputable peer-reviewed sources or by well-regarded academic presses, generally it has been at least preliminarily vetted by one or more other scholars.
  • Completed dissertations or theses written as part of the requirements for a PhD, and which are publicly available, are considered publications by scholars and are routinely cited in footnotes. They have been vetted by the scholarly community; most are available via interlibrary loan. UMI has published two million dissertations since 1940. Dissertations in progress have not been vetted and are not regarded as published and are thus not reliable sources as a rule. Masters dissertations and theses are only considered reliable if they can be shown to have had significant scholarly influence.
  • One can confirm that discussion of the source has entered mainstream academic discourse by checking the scholarly citations it has received in citation indexes. A corollary is that journals not included in a citation index, especially in fields well covered by such indexes, should be used with caution, though whether it is appropriate to use will depend on the context.
  • Isolated studies are usually considered tentative and may change in the light of further academic research. The reliability of a single study depends on the field. Studies relating to complex and abstruse fields, such as medicine, are less definitive. Avoid undue weight when using single studies in such fields. Meta-analyses, textbooks, and scholarly review articles are preferred when available, so as to provide proper context.
  • Care should be taken with journals that exist mainly to promote a particular point of view. A claim of peer review is not an indication that the journal is respected, or that any meaningful peer review occurs. Journals that are not peer reviewed by the wider academic community should not be considered reliable, except to show the views of the groups represented by those journals.[2]

News organizations

მალხმობა:
WP:NEWSORG

Mainstream news sources are generally considered to be reliable. However, even the most reputable news outlets occasionally contain errors. Whether a specific news story is reliable for a specific fact or statement in a Wikipedia article is something that must be assessed on a case by case basis. When using news sources, care should be taken to distinguish opinion columns from news reporting.

  • For information about academic topics, scholarly sources and high-quality non-scholarly sources are generally better than news reports. News reports may be acceptable depending on the information in question; as always, consider the context. The nature of the article is of particular importance. Articles which deal in depth with specific studies, as a specialized article on science, are apt to be of more value than general articles which only tangentially deal with a topic. Frequently, although not always, such articles are written by specialist writers who may be cited by name.
  • While the reporting of rumors has a limited news value, Wikipedia is an encyclopedia and should include information verified by reliable sources. Wikipedia is not the place for passing along gossip and rumors.
  • Some news organizations have used Wikipedia articles as a source for their work. Editors should therefore beware of circular sourcing.[3]
  • When taking information from opinion pieces, the identity of the author may be a strong factor in determining reliability. The opinions of specialists and recognized experts are more likely to be reliable and to reflect a significant viewpoint than the opinions of others. When using opinion pieces it is necessary to attribute the information to the author, and not to assert it as fact.

Self-published and questionable sources

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : WP:SPS და WP:SOURCES.

Questionable sources

Questionable sources are those with a poor reputation for checking the facts, or with no editorial oversight. Such sources include websites and publications expressing views that are widely acknowledged as extremist, or promotional in nature, or which rely heavily on rumors and personal opinions. Questionable sources are generally unsuitable for citing contentious claims about third parties, which includes claims against institutions, persons living or dead, as well as more ill-defined entities. The proper uses of a questionable source are very limited.

Self-published sources (online and paper)

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : WP:SPS.

Anyone can create a website or pay to have a book published, then claim to be an expert in a certain field. For that reason self-published media—whether books, newsletters, personal websites, open wikis, blogs, personal pages on social networking sites, Internet forum postings, or tweets—are largely not acceptable. This includes any website whose content is largely user-generated, including the Internet Movie Database, Cracked.com, CBDB.com, and so forth, with the exception of material on such sites that is labeled as originating from credentialed members of the sites' editorial staff, rather than users.

"Blogs" in this context refers to personal and group blogs. Some news outlets host interactive columns they call blogs, and these may be acceptable as sources so long as the writers are professional journalists or are professionals in the field on which they write and the blog is subject to the news outlet's full editorial control. Posts left by readers may never be used as sources.

Self-published material may be acceptable when produced by an established expert on the topic of the article whose work in the relevant field has previously been published by reliable third-party publications. Self-published sources should never be used as third-party sources about living persons, even if the author is a well-known professional researcher or writer; see WP:BLP#Reliable sources.

Self-published and questionable sources as sources on themselves

Self-published or questionable sources may be used as sources of information about themselves, especially in articles about themselves, without the requirement that they be published experts in the field, so long as:

  1. the material is not unduly self-serving;
  2. it does not involve claims about third parties (such as people, organizations, or other entities);
  3. it does not involve claims about events not directly related to the subject;
  4. there is no reasonable doubt as to its authenticity;
  5. the article is not based primarily on such sources.

Reliability in specific contexts

Biographies of living persons

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : Wikipedia:Biographies of living persons#Reliable sources.

Editors must take particular care when writing biographical material about living persons. Remove unsourced or poorly sourced contentious material immediately if it is about a living person, and do not move it to the talk page. This applies to any material related to living persons on any page in any namespace, not just article space.

Primary, secondary, and tertiary sources

Wikipedia articles should be based mainly on reliable secondary sources.

Tertiary sources such as compendia, encyclopedias, textbooks, and other summarizing sources may be used to give overviews or summaries, but should not be used in place of secondary sources for detailed discussion. Although Wikipedia articles are tertiary sources, Wikipedia contains no systematic mechanism for fact checking or accuracy. Thus Wikipedia articles (or Wikipedia mirrors) are not reliable sources for any purpose.

Primary sources are often difficult to use appropriately. While they can be both reliable and useful in certain situations, they must be used with caution in order to avoid original research.

Medical claims

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : WP:MEDRS.

Ideal sources for biomedical assertions include general or systematic reviews in reliable, third-party, published sources, such as reputable medical journals, widely recognised standard textbooks written by experts in a field, or medical guidelines and position statements from nationally or internationally reputable expert bodies. Being a "medical source" is not an intrinsic property of the source itself; a source becomes a medical source if and when it is used to support a medical claim.

Quotations

The accuracy of quoted material is paramount and the accuracy of quotations from living persons is especially sensitive. To ensure accuracy, the text of quoted material is best taken from (and cited to) the original source being quoted. If this is not possible, then the text may be taken from a reliable secondary source (ideally one that includes a citation to the original). No matter where you take the quoted text from, it is important to make clear the actual source of the text, as it appears in the article.

Partisan secondary sources should be viewed with suspicion as they may misquote or quote out of context. In such cases, look for neutral corroboration from another source.

Any analysis or interpretation of the quoted material, however, should rely on a secondary source (See: WP:No original research)

Academic consensus

მალხმობა:
WP:RS/AC

The statement that all or most scientists or scholars hold a certain view requires reliable sourcing that directly says that all or most scientists or scholars hold that view. Otherwise, individual opinions should be identified as those of particular, named sources. Editors should avoid original research especially with regard to making blanket statements based on novel syntheses of disparate material. Stated simply, any statement in Wikipedia that academic consensus exists on a topic must be sourced rather than being based on the opinion or assessment of editors.

Usage by other sources

მალხმობა:
WP:USEBYOTHERS

How accepted, high-quality reliable sources use a given source provides evidence, positive or negative, for its reliability and reputation. The more widespread and consistent this use is, the stronger the evidence. For example, widespread citation without comment for facts is evidence of a source's reputation and reliability for similar facts, while widespread doubts about reliability weigh against it. If outside citation is the main indicator of reliability, particular care should be taken to adhere to other guidelines and policies, and to not represent unduly contentious or minority claims. The goal is to reflect established views of sources as far as we can determine them.

Statements of opinion

Some sources may be considered reliable for statements as to their author's opinion, but not for statements asserted as fact without an inline qualifier like "(Author) says...". A prime example of this is Op-ed columns in mainstream newspapers. When using them, it is better to explicitly attribute such material in the text to the author to make it clear to the reader that they are reading an opinion.

Note that otherwise reliable news sources—for example, the website of a major news organization—that publish in a "blog" style format for some or all of its content may be as reliable as if published in a more "traditional" 20th-century format.

There is an important exception to sourcing statements of fact or opinion: Never use self-published books, zines, websites, webforums, blogs and tweets as a source for material about a living person, unless written or published by the subject of the biographical material. "Self-published blogs" in this context refers to personal and group blogs; see WP:BLP#Reliable sources and WP:BLP#Using the subject as a self-published source.

Other examples

See ვიკიპედია:Reliable source examples for examples of the use of statistical data, advice by subject area (including history, physical sciences, mathematics and medicine, law, business and commerce, popular culture and fiction), and the use of electronic or online sources.

Notes

  1. ჯიმი უელსი: „[…] I do agree […] that more sources is good, and […] one of our goals will be to provide more articles with more extensive information about „where to learn more“, i.e. cite original research, etc., as much as we can“ («Wikipedia Founder Jimmy Wales Responds», ინტერვიუ Slashdot-თან, ივლისი, 2004).
  2. Examples include, The Creation Research Society Quarterly and Journal of Frontier Science (the latter uses blog comments as peer review).
  3. A variety of these incidents have been documented by Private Eye and others and discussed on Wikipedia, where incorrect details from articles added as vandalism or otherwise have appeared in newspapers

See also

External links