მუჰამად ხუდაბანდა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
მუჰამად ხუდაბანდა
მუჰამად I
Mohammen xudabende Sefevid.jpg
სეფიანთა ირანის მე-4 შაჰი
Lion and Sun Emblem of Persia.svg
მმართ. დასაწყისი: 11 იანვარი, 1578
მმართ. დასასრული: ოქტომბერი, 1587
წინამორბედი: ისმაილ II
მემკვიდრე: აბას I
პირადი ცხოვრება
დაბ. თარიღი: 1532
დაბ. ადგილი: თავრიზი
გარდ. თარიღი: 1595
მეუღლე: ჰაირ უნ-ნისა ბეგუმი
შვილები: ჰასან მირზა
ჰამზა-მირზა
აბას I
აბუ ტალიბ მირზა
თამაზ მირზა
შაჰბანუ ბეგუმი
დინასტია: სეფიანები
მამა: თამაზ I
დედა: მევზილი (ქადემლი) ბეგუმი
რელიგია: შიიტური ისლამი

მუჰამად I იგივე მუჰამად ხუდაბანდა (სპარს. شاه محمد خدابنده;‎ დ. 1532 — გ. 1595 ან 1596) — სეფიანების მეოთხე წარმომადგენელი. ირანის შაჰი 1578-1587 წლებში. ტახტზე ავიდა ძმის, ისმაილ II-ის გარდაცვალების შემდეგ. თამაზ I-ისა და სულთან ბეგუმ მავსილუს ვაჟი.

ტახტზე ასვლამდე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დაიბადა 1532 წელს, თავრიზში, მამამისის, შაჰ-თამაზ I-ის მმართველობის პერიოდში. 4 წლის ასაკში იგი ჰერათის მმართველად დაინიშნა. მისი მცირეწლოვნების გამო ქალაქს განაგებდა მისი ყიზილბაში მასწავლებელი, რომელმაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ქალაქის განვითარებაში. 1572 წელს მუჰამად-მირზა დაინიშნა შირაზის მმართველად. 1576 წელს, შაჰ თამაზის გარდაცვალების შემდეგ, იგი ერთ-ერთ მემკვიდრედ ითვლებოდა, მაგრამ ტახტი საბოლოოდ მისმა უმცროსმა ძმამ, ისმაილმა დაიკავა. მან სიკვდილით დასაჯა თავისი 5 ძმა, მაგრამ მუჰამადი ამ შემთხვევაში გადაურჩა სიკვდილს. 1577 წელს, შაჰ ისმაილი მოწამლეს და გარდაიცვალა. მისი გარდაცვალების დროისთვის, მუჰამადი შირაზში იმყოფებოდა. 1578 წლის დასაწყისში, მუჰამად-მირზა ოფიციალურად გახდა ირანის შაჰი მუჰამად I-ის სახელით.

მმართველობის პერიოდი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მუჰამადს ჰქონდა უფრო რბილი ხასიათი ვიდრე მის ძმას, მაგრამ ამასთან ერთად იყო უნებისყოფო, სწორედ ამიტომ, ისმაილის წინააღმდეგ შეთქმულება მისმა დამ მოაწყო. 1578 წელს, ოსმალეთის იმპერიის სულთანმა, მურად III-მ, განაახლა ომი ირანთან, რომელიც გაგრძელდა 1590 წლამდე. პირველად, ოსმალეთის იმპერიის დიდი ვეზირი მუსტაფა ლალა-ფაშა შეიჭრა ირანში და დაიპყრო აზერბაიჯანის ნაწილი. ზაფხულის ბოლოსთვის დაეცა შირვანი, რის შედეგადაც ოსმალებმა კონტროლი დაამყარეს კასპიის ზღვის დასავლეთ სანაპიროს მნიშვნელოვან ნაწილზე. 9 აგვისტოს ირანი დამარცხდა ჩილდირის ბრძოლაში, ხოლო 24 აგვისტოს ლალა-ფაშამ აიღო თბილისი.

1579 წელს ოსმალებმა იერიში მიიტანეს აზერბაიჯანსა და სომხეთზე, მაგრამ ოსმალთა არმიის მეთაური ადილ გირაი ხანი მუჰამადის ვაჟმა, ჰამზა-მირზამ აიყვანა ტყვედ და მალევე ყაზვინში სიკვდილით დასაჯა. ოსმალეთის იმპერიის სხვა არმია, რომელსაც ოზდემიროღლუ ოსმან-ფაშა და ფერჰად-ფაშა მეთაურობდნენ, შეიჭრა ირანში და 1585 წელს აიღო თავრიზი, რომელიც იმდროინდელი ირანის დედაქალაქი იყო. მუჰამდმა მათ დასამარცხებლად კვლავ ჰამზა-მირზა გაუშვა, მაგრამ ახალგაზრდა უფლისწული ამ კამპანიის დროს დაიღუპა და თავრიზი ოსმალეთის იმპერიის ხელში კიდევ 20 წლის განმავლობაში რჩებოდა.

ოსმალებთან ომის პარალელურად, ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სპარსელებს თავს ესხმოდნენ პარტიზანი უზბეკები. 1585 წელს მათ მთლიანი ხორასანი დაიკავეს,1580-იან წლებში იმპერია კატასტროფულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა. მისი ტერიტორია 1586 წლისათვის 952,000კმ² იყო, რაც თანამედროვე ირანის ტერიტორიასთან შედარებით თითქმის 2-ჯერ ნაკლებია.

დამხობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1587 წელს, ირანში კიდევ ერთი შეთქმულება მოაწყვეს, მაგრამ ამჯერად შაჰ მუჰამადის წინააღმდეგ. ირანში თვლიდნენ, რომ უკვე დრო იყო მუჰამადი შეეცვალა მის ვაჟს, აბასს. იგი ტახტიდან ჩამოაგდეს და გამოკეტეს ციხეში, სადაც 8-9 წელი იცხოვრა და გარდაიცვალა.

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]