აფხაზური ანბანი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
აფხაზური ანბანი
А Б В Г Гь Гә Ҕ Ҕь Ҕә
Д Дә Е Ж Жь Жә З Ӡ Ӡә
И К Кь Кә Қ Қь Қә Ҟ Ҟь Ҟә
Л М Н О П Ҧ Р С Т Тә Ҭ Ҭә У Ф
Х Хь Хә Ҳ Ҳә Ц Цә Ҵ Ҵә
Ч Ҷ Ҽ Ҿ Ш Шь Шә
Ы Ҩ Џ Џь Ь Ә

აფხაზური ანბანიკირილურ დამწერლობაზე დაფუძნებული, 64 ასოიანი[1] გრაფიკული სისტემა აფხაზური ენისათვის (აქედან 62 ბგერა გამოითქმის, 2 კი, არა). აფხაზური ანბანი წარმოადგენს მეტად კომპლექსური ხასიათის სისტემას და განპირობებულია ენაში არსებულ ბგერათა უჩვეულო მრავალფეროვნებით და მრავალგვარობით.

სწორედ ბგერათა ეს გასაოცარი მრავალფეროვნება სძენს აფხაზურს განსაკუთრებულ, მხოლოდ ამ ენისთვის დამახასიათებელ სილამაზეს, რომელიც შეუძლებელია შეგეცვალოს სხვა ენის ჟღერადობაში.

ამავდროულად ბგერათა ეს სიმდიდრე აფხაზური ენის მრავალი ინდოევროპელი შემსწავლელისთვის ლამის სასოწარკვეთამდე მისულ გადაულახავ სირთულედ ქცეულა. მიუხედავად ამ სირთულისა, ქართველური ენების მცოდნეთათვის მაინც არ წარმოადგენს ამ ენის ფონეტიკის ჯეროვნად დაუფლება დაუძლეველ ამოცანას. გარკვეული ვარჯიშის შემდეგ სრულიად შესაძლებელია ამ ენაზე მეტ-ნაკლებად გასაგები წარმოთქმით საუბარი. არც კირილური ანბანის, ან დამატებითი ასო-ნიშნების დამახსოვრებაა დაუძლეველი რამ. ყოველი დამატებითი ნიშანი გრაფიკული ნიუანსირებით მიანიშნებს ე.წ. ძირითადი ჟღერადობის ბგერათა ლოგიკურ გრადაციას.

საერთოდ, აფხაზური ფონეტიკა და გრაფიკა ამ ენისავე მორფოლოგიასთან, ან სინტაქსთან შედარებით გაცილებით ლოგიკურია და ამდენად იოლიც.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

უსლარის შედგენილი აფხაზური ანბანი[2]
ჭოჭუას შედგენილი აფხაზური ანბანი[3]
ნ. მარის შედგენილი აფხაზური ანალიტიკური ანბაბი(1926—1928 წწ.)
აფხაზური ლათინიზირებული ანბანი 1928—1938 წწ.
აფხაზური ანბანი ქართულის საფუძველზე (1938-1953 წწ.)

აფხაზური ანბანის წარმოშობა უკავშირდება კავკასიაში მართლმადიდებელი ქრისტიანობის აღდგენის საზოგადოების მიერ 1860 წელს წამოყენებულ პირობას რომ გადათარგმნილიყო წმინდა წერილი ყველა კავკასიურ ენაზე, მათ შორის, აფხაზურ, სვანურ და ჩეჩნურ ენებზე. იქედან გამომდინარე აღნიშნული შეუძლებელს წარმოადგენდა ანბანის არარსებობის გამო, გადაწყდა შექმნილიყო აფხაზური ანბანი. ხარვეზის გამოსწორება კომიტეტის წევრს გენერალ-მაიორ ბარტოლომეის დაევალა.

1862 წელს აფხაზური ანბანი შემუშავდა პეტრე უსლარის მიერ. თავდაპირველ ორიგინალში 37 კირილური ასო-ნიშანი იყო, ხოლო 1905 წლიდან აფხაზური ენის ჩაწერა 55 ასო-ნიშნით ხდება.

აფხაზური ენისათვის ლათინურ დამწერლობაზე დაფუძნებული ანბანი შეიმუშავა ნიკო მარმაც, რომელიც 1926—1928 წლებში გამოიყენებოდა. ნიკო მარისეულ ანბანში 75 ლათინური ასო იყო. 1937[საჭიროებს წყაროს მითითებას] წლიდან აფხაზური ენის ჩაწერა ქართული ანბანით ხდებოდა, 1954 წლიდან კი კვლავ კირილიცათი იწერება.

პირველი აფხაზური ანბანი, რომელიც 1862 წელს სლავურ-კირილური დამწერლობის საფუძველზე შეიმუშავა ბარონმა პეტერ ფონ უსლარმა, შედგებოდა 37 ასო-ნიშნისაგან, მაგრამ 1905 წლიდან გრაფიკული ნიშნების რაოდენობა 55 ასომდე გაზარდეს. მოგვიანებით ნიკო მარი შეეცადა კიდევ უფრო სრულ-ეყო ეს დამწერლობა და მან ლათინურ ანბანზე დაყრდნობით შექმნა კიდევ ერთი, ახალი ნაირ-სახეობა, რომელიც ამჯერად 75 ასო-ნიშანს მოიცავდა. ლათინურ ანბანს აფხაზები 1926-დან 1928-წლამდე გამოიყენებდნენ.

1937 წელს ქართული ანბანის საფუძველზე შემოიღეს აფხაზური დამწერლობა, მაგრამ ქართველებისაგან დისტანცირების სურვილის გამო აფხაზები 1954 წელს ისევ კირილურ ვარიანტს დაუბრუნდნენ.

ქართული ანბანის შემოღების ეს ფაქტი ხშირად გამხდარა აფხაზთა მიერ ქართველთათვის საყვედურის მიზეზი, კერძოდ ბევრი აფხაზი ამ ისტორიულ ფაქტში გაქართველების მცდელობას ხედავს[საჭიროებს წყაროს მითითებას].

თუმცა რამდენად უწყობს მათ ხელს საკუთარი ეროვნული სახის შენაჩუნებაში აფხაზური ენის ბუნებისთვის არანაკლებ უცხო კირილური ანბანის (ე. წ. „გრაჟდანკას“[საჭიროებს წყაროს მითითებას]) გამოყენება. არაერთი ენათმეცნიერის მოსაზრებით კირილური ანბანი არათუ ვერ გადმოსცემს აფხაზური ენის ფონეტიკურ შესაძლებლობებს, არამედ არღვევს კიდეც ამ ენის ფონეტიკურ ბუნებას, რაც გრძელვადიან პერსპექტივაში უთუოდ მწვავედ იჩენს თავს. მეცნიერთავე აზრით, აფხაზური ენის ფონეტიკასთან ახლოობის თვალსაზრისით შესაძლოა არც ქართული ასო-ნიშნები (როგორც რუსები უწოდებენ „გრუზინიცა“[საჭიროებს წყაროს მითითებას]) იყო იდეალური, მაგრამ იგი მაინც ბევრად უკეთ შეესატყვისებოდა ამ მონათესავე ენის ბუნებას.

ენათმეცნიერები, რომლებიც სხვადასხვა დროს აფხაზური ანბანის შექმნაზე ზრუნავდნენ, იყვნენ პეტერ ფონ უსლარი, დიმიტრი გულია, კონსტანტინე მაჭავარიანი, ალექსეი ჭოჭუა და ნიკო მარი.

ბგერითი შედგენილობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აფხაზური ენა მდიდარია ფონემებით – სიტყვათგანმასხვავებელი და ფორმათგანმასხვავებელი დამოუკიდებელი ბგერებით.
თანამედროვე აფხაზურ ენას მოეპოვება 64 ფონემა. გაცილებით მეტია ფონემათა რაოდენობა დიალექტებში. დღევანდელი სალიტერატურო აფხაზური ენის ფონემათა აღსანიშნავად ამჟამად მოქმედ ანბანში გამოიყენება 23 ასო-ნიშანი. რუსული ანბანის ასევე 8 ასო-ნიშანი გარკვეული ცვლილებებით აღნიშნავს აფხაზური ენის 8 ფონემას, ხოლო 5 ასო-ნიშანი ნასესხებია სხვა ანბანებიდან, ან გამოგონილია. თითო გრაფემით აღინიშნება 49 ფონემა, დანარჩენი ფონემების გადმოსაცემად კი გამოიყენება წყვილ-წყვილი ნიშანი. ფონემათა ბაგისმიერობის აღმნიშვნელია საერთაშორისო ტრანსკრიფციიდან ნასესხებია ə ნიშანი, ხოლო ფონემის სილბოს აღმნიშვნელია რუსული სილბოს ნიშანი ь. რაც შეეხება и და у გრაფემებს, ისინი ხან სრულ და ხმოვნებს აღნიშნავენ, ხან კი ნახევრადხმოვან და .

ხმოვანი ფონემები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აფხაზურ სალიტერატურო ენას ამჟამად ყველა ის ხუთი ხმოვანი გააჩნია, რაც მოეპოვება ქართულ ენას. ესენია: а, е, и, о, у. გარდა ამისა, აფხაზურ ენას მოეპოვება აგრეთვე ე.წ. ნეიტრალური ხმოვანი ы, რომელიც წარმოითქმება როგორც რუსული ы. ხსენებულ ხმოვანთაგან ძირითადი არის а და ы. დანარჩენები კი წარმოადგენენ დიფტონგებს და შედარებით ახალი წარმოშობისაა.

აფხაზური ანბანის ასოები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ანბანის თანმიმდევრობა წარმოდგენილია, 2014 წელს გამოცემული „აფხაზური ზეპირმეტყველების გაკვეთილების“ მასალაზე დაყრდნობით.

ანბანი IPA აუდიო
გახმოვანება
ნიკო მარისეული
(1926—1928)
ლათინური
(1928—1938)
ქართული
(1937—1954)
1 А а a  ) a A a
2 Б б b  ) b B ʙ
3 В в v  ) v V v
4 Г г g  ) g G g
5 Гь гь  ) გჲ
6 Гә гә gu  )
7 Ҕ ҕ ɣ ~ ʁ  ) ǧ Ƣ ƣ
8 Ҕь ҕь ɣʲ ~ ʁʲ  ) ǧˌ [ƣɪ] ღჲ
9 Ҕә ҕә ɣu ~ ʁu  )
10 Д д d  ) d D d
11 Дә дә

[db]

 ) Đ đ დჿ
12 Е е ɛ  ) e E e
13 Ж ж ʐ  ) ȷ Ƶ ƶ ჟჾ
14 Жь жь ʒ  ) ȷˌ
15 Жә жә ʒʷ  ) ȷ˚ J j ჟჿ
16 З з z  ) z Z z
Ҙҙ ʑ
17 Ӡ ӡ ʣ  ) ď Ʒ ʒ
18 Ӡә ӡә ʥʷ  ) ď˚ Ⱬ ⱬ ძჿ
Ӡ’ ӡ’ ʥ ďˌ
19 И и i:, j, jə  ) i, y I i
20 К к k’  ) k Ⱪ ⱪ
21 Кь кь kʲ’  ) [ɪ] კჲ
22 Кә кә ku’  )
23 Қ қ  ) q K k
24 Қь қь kʲʰ  ) [kɪ] ქჲ
25 Қә қә kʰu  ) [kɪ] ქჲ
26 Ҟ ҟ q’’  ) Q q
27 Ҟь ҟь q’’ʲ  ) k̇ˌ [qɪ] ყჲ
28 Ҟә ҟә q’’u  ) k̇ˌ [qɪ] ყჲ
29 Л л l  ) l L l
30 М м m  ) m M m
31 Н н n  ) n N n
32 О о o  ) o O o
33 П п p’  ) p
34 Ҧ ҧ  ) φ P p
35 Р р r  ) r R r
36 С с s  ) s S s
Ҫҫ ɕ
37 Т т t’  ) t
38 Тә тә t’ʷ

[tp’]

 ) ტჿ
39 Ҭ ҭ  ) ϑ T t
40 Ҭә ҭә

[tpʰ]

 ) ϑ˚ თჿ
41 У у w, wə, u:  ) w U u
42 Ф ф f  ) f F f
43 Х х x ~ χ  ) X x
44 Хь хь xʲ ~ χʲ  ) q̇ˌ [xɪ] ხჲ
45 Хә хә xu ~ χu  )
Х’ х’ χ ~ χˁ q̱̇̇
46 Ҳ ҳ ħ  ) ħ H h
47 Ҳә ҳә ħʷ  ) ħ˚ ħ ჰჿ
48 Ц ц ʦʰ  ) ϑ̇ C c
49 Цә цә ʨʷʰ  ) ϑ̇˚ ცჿ
Ц’ ц’ ʨʰ ϑ̇ˌ
50 Ҵ ҵ ts’  ) Ç ç
51 Ҵә ҵә ʨʷ’  ) ṫ˚ Ꞁ̶ წჿ
Ҵ’ ҵ’ ʨ ṫˌ
52 Ч ч ʧʰ  ) ϑ̣ Ч ɥ
53 Ҷ ҷ ʧ’  ) ɥ
54 Ҽ ҽ ʈʂ  ) ϑ̱̣ Ҽ ҽ ჩჾ
55 Ҿ ҿ ʈʂ’  ) ṯ̣ Ҿ ҿ ჭჾ
56 Ш ш ʂ  ) ш Ş ş შჾ
57 Шь шь ʃ  ) ш̆ ſ
58 Шә шә ʃʷ  ) ш˚ შჿ
59 Ы ы ɨ  ) ə Ь ь, Ə ə ь,
60 Ҩ ҩ ɥ (< ʕʷ)  ) Y y
61 Џ џ ɖʐ  ) ɠ ჯჾ
62 Џь џь ʤ  ) ḏ̣ Ꝗ ꝗ
63 Ь ь
64 Ə ә

აფხაზური კლავიატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აფხაზური კლავიატურა[4]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. ლ. ავიძბა, ე. კოკოსკერია, „აფხაზური ზეპირმეტყველების გაკვეთილები“, თბ., 2014, გვ. 15
  2. СМОМПК, вып. 6. Тифлисъ, 1888
  3. оуа. Аҧсуа анбан. Aqya, 1925
  4. აფხაზური კლავიატურა