აფხაზური დამწერლობა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
ნავიგაციაზე გადასვლა ძიებაზე გადასვლა
აფხაზური ანბანი
А Б В Г Гь Гә Ӷ Ӷь Ӷә
Д Дә Е Ж Жь Жә З Ӡ Ӡә
И К Кь Кә Қ Қь Қә Ҟ Ҟь Ҟә
Л М Н О П Ԥ Р С Т Тә Ҭ Ҭә У Ф
Х Хь Хә Ҳ Ҳә Ц Цә Ҵ Ҵә
Ч Ҷ Ҽ Ҿ Ш Шь Шә
Ы Ҩ Џ Џь ь ә
აფხაზური მართლწერის თანამედროვე ნიმუში — ნაწყვეტი აფხაზური ეპოსი აბრსკილიდან

აფხაზური დამწერლობაკირილურ დამწერლობაზე დაფუძნებული, 64 ასოიანი[1] გრაფიკული სისტემა აფხაზური ენისათვის (აქედან 56 თანხმოვანია, 6 ხმოვანი, ხოლო, 2 ასო კი არ გამოითქმის). აფხაზური ანბანი წარმოადგენს მეტად კომპლექსური ხასიათის სისტემას და განპირობებულია ენაში არსებულ ბგერათა უჩვეულო მრავალფეროვნებით და მრავალგვარობით. თავისი არსებობის მანძილზე არაერთხელ შეიცვალა და განიცადა მრავალი რეფორმა. დღესდღეობით აფხაზური ანბანი იყენებს კირილურ დამწერლობას. აფხაზური ანბანის ისტორია შეიძლება დაიყოს ოთხ ეტაპად:

  • 1862-1926 წლები — კირილური დამწერლობის ანბანი;
  • 1926-1938 წლები — ლათინური დამწერლობის ანბანი;
  • 1938-1954 წლები — ქართული დამწერლობის ანბანი;
  • 1954 წლიდან დღემდე — კირილური დამწერლობის ანბანი.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აფხაზებს XIX საუკუნის II ნახევრამდე საკუთარი დამწერლობა არ ჰქონდათ, ისტორიულად აფხაზეთი, ქართული წერილობითი კულტურისა და წიგნიერების არეალის შემადგენელი ნაწილი იყო. ამის დასტურია „ფიცის წიგნები“ და აფხაზეთის მთავრის კანცელარიიდან მოღწეული ოფიციალური ხასიათის დოკუმენტები, საეკლესიო ჩანაწერები, რომლებიც შედგენილია ქართულ ენაზე. ეს მასალები ერთმნიშვნელოვნად მოწმობს, რომ აფხაზეთში, ისევე როგორც საქართველოს ყოველ კუთხეში საუკუნეთა მანძილზე, მხოლოდ ქართული ენაზე მიმდინარეობდა სახელმწიფო საქმის წარმოება.

აფხაზური სიტყვების ჩაწერა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • აფხაზური სიტყვიერებისა და ფრაზების პირველი ჩანაწერები 1641 წელს შეასრულა თურქმა მოგზაურმა ევლია ჩელებიმ, რომელმაც ამ მიზნით გამოიყენა არაბული დამწერლობის გრაფიკა და ჩაწერა 40 აფხაზური ფრაზა და სიტყვა. მოგვიანებით XVIII-XIX საუკუნეებში, ცალკეული აფხაზური სიტყვები ფიქსირდება იოან გიულდენშტადტის, გრიგოლ როზენის, პეტრე პალასის და იულიუს კლაპორტის შრომებში[2].
ვ. რომანოვის ლექსიკონის გარეყდა (რუს. Абазинской словарь)
  • 1826 წელს ვლადიმერ რომანოვი დეკაბრისტებთან შეთქმულების გამო გადასახლებული იყო კავკასიაში. 30 წლის საზღვაო-სამხედრო ფლოტის ლეიტენანტი ვლადიმერ რომანოვი გაამწესეს შავი ზღვის ფლოტში. 1827 წლის გაზაფხულზე რომანოვი იმყოფებოდა შლიუპ „დიანას“ ბორტზე. მისი სოხუმში ყოფნის დროს მან შეადგინა თავისი 1952 სიტყვიანი რუსულ-აფხაზური ლექსიკონი. შექმნილი ხელნაწერი წარუდგინა ხელმღვანელობას, რომელთაც ნაშრომი თავის მხრივ სანქტ-პეტერბურგში გაგზავნეს.

ხელნაწერის მეორე პირი ინახება საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ქართველოლოგიის განყოფილებაში. მასზე ავტორი არაა დატანილი, რომელიც პირველ პირთან შედარებით ნაკლულია[3][4].

აფხაზური ანბანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აფხაზური ანბანის წარმოშობა უკავშირდება კავკასიაში მართლმადიდებელი ქრისტიანობის აღდგენის საზოგადოების სასულიერო საქმიანობას, კერძოდ კი მის მიერ 1860 წელს წამოყენებულ პირობას, გადათარგმნილიყო წმინდა წერილი ყველა კავკასიურ ენაზე, მათ შორის, აფხაზურ, სვანურ და ჩეჩნურ ენებზე. იქედან გამომდინარე რომ, აღნიშნულის ხორცშესხმა წარმოუდგენელი იყო ანბანის არარსებობის გამო, გადაწყდა აფხაზებისთვის შექმნილიყო აფხაზური ანბანი. შეიქმნა ჯგუფი, ქართველი, აფხაზი და რუსი მოღვაწეებით, რომელსაც ხელმძღვანელობდა გენერალი ივანე ბართოლომეი.

1862 წელს პირველი მკვლევარი, რომელმაც შექმნა აფხაზური დამწერლობა, იყო ქუთაისის გუბერნიის შტაბის მეთაური გენერალ-მაიორი პეტრე უსლარი. მის მიერ შედგენილი აფხაზური ანბანი 55 გრაფემისაგან შედგებოდა. თავდაპირველ ორიგინალში მხოლოდ 37 კირილური ასო-ნიშანი იყო, სპეციფიური აფხაზური ბგერების გამოსახატავად კი გამოიყენებოდა ქართული, ლათინური და ბერძნული ასოები. 1888 წლიდან აფხაზური ენის ჩაწერა 55 კირილური ასო-ნიშნით ხდებოდა.

1865 წელს გენერალ-მაიორის ივანე ბართოლომეის რედაქციით ტფილისში გამოიცა 52 გრაფემიანი ახალი აფხაზური ანბანი. უსლარისეულის მსგავსად კირილური ასოების გვერდით გამოყენებული იყო ლათინური და ქართული ასო ნიშნები. ცნობილია, რომ ანბანში შეტანილი იყო რიგი ცვლილებები და დამატებები კონსტანტინე და გრიგოლ შერვაშიძეების მიერ. მიუხედავად ბარტოლომეის მცდელობისა, დამწერლობამ მაინც ვერ მოიკიდა ფეხი, შედეგად უპირატესობა მიენიჭა უსლარისეულ ანბანს.

გაზეთ „კავკაზ“-ში უსლარი/ბარტოლომეი იუწყებოდა რომ აფხაზური დამწერლობის შესაქმნელად იგი 1861 წელს 7 დღის მანძილზე იმყოფებოდა ქალაქ სოხუმში.

1892 წელს დეკანოზ დავით მაჭავარიანის მითითებით 16 წლის აფხაზმა ახალგაზრდა დიმიტრი გულიამ და კონსტანტენე დავითის ძე მაჭავარიანმა 1891 წელს დაასრულეს, ხოლო 1892 წელს გამოსცეს კირილურ დამწერლობაზე დაფუძნებული ახალი 51 ასოიანი აფხაზური ანბანი.

1909 წელს ალექსი ჭოჭუას მიერ გამოიცა აფხაზური ანბანის სახელმძღვანელო, რომელიც რუსული ანბანის გრაფიკაზე იყო აწყობილი.

  • 1919 წელს თურქეთში გამოიცა ლათინურ დამწერლობაზე დაფუძნებული ახალი აფხაზური ანბანი. წიგნი მომზადებული იყო პროფესორ მუსტაფა ბუტბას მიერ და განკუთვნილი იყო თურქეთში მცხოვრები აფხაზებისათვის. 1926 წელს დიმიტრი გულიამ გამოაცხადა აფხაზური დამწერლობის ლათინურზე გადასვლა.
ნ. მარისეული აფხაზური ანალიტიკური ანბანი (1926-1928)

1926 წელს ნიკო მარის მიერ წარმოდგენილი იყო ე. წ. ანალიტიკური აფხაზური ანბანი. ეს ანბანი მხოლოდ 1928 წლამდე გამოიყენებოდა და მასში 75 ასო-ბგერა იყო.

1928 წელს კი შემოღებულ იქნა ნ. იაკოვლევისა და ე. პოლივანოვის მიერ ლათინურ შრიფტზე დაყრდნობით შექმნილი ე. წ. ლათინიზირებული აფხაზურ ანბანი, რომელიც სადამწერლოდ 10 წლის განმავლობაში გამოიყენებოდა.

ლათინურ დამწერლობაზე დაფუძნებულ აფხაზურ ანბანს დიდი ხანი არ უარსებია, ის ისევე როგორც სხვა მრავალი ლათინურ დამწერლობაზე არსებული ანბანები, რომლებიც არსებობდა საბჭოთა კავშირში გადაყვანილ იქნა კირილურ დამწერლობაზე. რაც შეეხება აფხაზურ ანბანს ის გადაყვანილ იქნა ქართულ დამწერლობაზე. ახალი აფხაზური ანბანი შეიქმნა ასევე დიმიტრი გულიას ხელმძღვანელობით, რომელსაც ეხმარებოდა აკადემიკოსები აკაკი შანიძე და სიმონ ჯანაშია.

მუშნი ჰაშბას მიერ წარმოდგენილი აფხაზური ანბანი ქართულის საფუძველზე (1937)

ქართულ გრაფემებზე მორგებული აფხაზური დამწერლობა გამოიყენებოდა 1937-1954 წლებში.

1938 წლამდე მიღებული იქნა საკავშირო დადგენილება, რომლის მიხედვითაც საბჭოთა კავშირის ავტონომიებში მოსახლე ეთნოსთა ენები უნდა გადაყვანილიყო იმ დამწერლობაზე, რომელიც გამოიყენებოდა შესაბამისი მოკავშირე ენისათვის. გამონაკლისი მხოლოდ საქართველო იყო. ვინაიდან საქართველოში სახელმწიფო ენა ქართული იყო, ორში სხვა ეთნიკური მოსახლეობა იყო წარმოდგენილი ოსებისა და აფხაზების სახით. ამ დადგენილების მიხედვით რუსულ გრაფიკაზე მათი გადაყვანა ვერ მოხდებოდა. ამიტომ თავის და უნებურად მოხდა ისე, რომ ბუნებრივად მოკავშირე რესპუბლიკის ენის დამწერლობაზე უნდა გადაეყვანათ ოსური და აფხაზური.

1937 წელს დაიწყო მზადება აფხაზური ანბანის შექმნისათვის და იმავე წლის ოქტომბერში იმართება საგანგებო თათბირი, რომელშიც მონაწილეობენ აფხაზი, ქართველი და რუსი მეცნიერები და განიხილება ერთადერთი საკითხი, ქართული დამწერლობის რომელი ვარიანტი იქნეს გამოყენებული აფხაზური ენისათვის. აღნიშნულთან დაკავშირებით მომზადდა რამდენიმე პროექტი. აფხაზური მხრიდან დიმიტრი გულიას წარმოდგენილი ჰქონდა რომდენიმე პროექტი, მუშნი ჰაშბას თავისი პროექტი ჰქონდა[7]. ქართული მხრიდან კი წამოდგენილი იყვნენ აკადემიკოსი სიმონ ჯანაშია და აკადემიკოს აკაკი შანიძე თავიანთი პროექტებით. ყველა მათგანი ეფუძნებოდა ქართული ანბანის მხედრულ გრაფიკას.

1937 წლის 4 დეკემბერს სხდომაზე მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება იმის შესახებ, რომ პროექტების უმრავლესობაზე უარი ეთქვათ და სამი პროექტიდან შეჯერებულიყო ერთიანი პროექტი. ესენია იყო დიმიტრი გულიას, სიმონ ჯანაშიას და აკაკი შანიძის პროექტები. ახლადშექმნილ ანბანში ქართული 33 ასოა გამოყენებული და დამატებით სპეციფიკური ბგერების გადმოსაცემად კიდევ 6 დამატებითი ნიშანი იქნა შემუშავებული.

აფხაზური ანბანი ქართულის საფუძველზე (1938-1953 წწ.)

1938 წელს შექმნილი ქართულ გრაფემებზე დაფუძნებული აფხაზური ანბანი. ეს ანბანი 1953 წლამდე გამოიყენებოდა და მასში 59 ასო-ბგერა იყო.

გჲ დჿ
თჿ კჲ
ჟჾ ჟჿ
ტჿ ქჲ ღჲ
შჾ შჿ ჩჾ
ცჿ ძჿ წჿ ჭჾ
ხჲ ჯჾ ჰჿ

ქართული ანბანის შემოღების ეს ფაქტი ხშირად გამხდარა აფხაზთა მიერ ქართველთათვის საყვედურის მიზეზი, კერძოდ ბევრი აფხაზი ამ ისტორიულ ფაქტში გაქართველების მცდელობას ხედავს, თუმცა რამდენად უწყობს მათ ხელს საკუთარი ეროვნული სახის შენაჩუნებაში აფხაზური ენის ბუნებისთვის არანაკლებ უცხო კირილური ანბანის (ე. წ. „გრაჟდანკას“) გამოყენება. არაერთი ენათმეცნიერის მოსაზრებით კირილური ანბანი არათუ ვერ გადმოსცემს აფხაზური ენის ფონეტიკურ შესაძლებლობებს, არამედ არღვევს კიდეც ამ ენის ფონეტიკურ ბუნებას, რაც გრძელვადიან პერსპექტივაში უთუოდ მწვავედ იჩენს თავს. მეცნიერთავე აზრით, აფხაზური ენის ფონეტიკასთან ახლოობის თვალსაზრისით შესაძლოა არც ქართული ასო-ნიშნები (როგორც რუსები უწოდებენ „გრუზინიცა“) იყო იდეალური, მაგრამ იგი მაინც ბევრად უკეთ შეესატყვისებოდა ამ მონათესავე ენის ბუნებას.

1954 წელს სტალინის სიკვდილის შემდეგ დიმიტრი გულიამ დააბრუნა 1892 წელს კონსტანტინე მაჭავარიანთან ერთად გამოცემული კირილური დამწერლობის აფხაზური ანბანი.

XXI საუკუნის დასაწყისიდან საერთაშორისო სტანდარტებით დადგინდა რამდენიმე ასოს (Ҧ, Ҕ) ახლით შეცვლა (Ԥ, Ӷ)[8].

ბგერითი შედგენილობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აფხაზური ენა მდიდარია ფონემებით – სიტყვათგანმასხვავებელი და ფორმათგანმასხვავებელი დამოუკიდებელი ბგერებით.
თანამედროვე აფხაზურ ენას მოეპოვება 64 ფონემა. გაცილებით მეტია ფონემათა რაოდენობა დიალექტებში. დღევანდელი სალიტერატურო აფხაზური ენის ფონემათა აღსანიშნავად ამჟამად მოქმედ ანბანში გამოიყენება 23 ასო-ნიშანი. რუსული ანბანის ასევე 8 ასო-ნიშანი გარკვეული ცვლილებებით აღნიშნავს აფხაზური ენის 8 ფონემას, ხოლო 5 ასო-ნიშანი ნასესხებია სხვა ანბანებიდან, ან გამოგონილია. თითო გრაფემით აღინიშნება 49 ფონემა, დანარჩენი ფონემების გადმოსაცემად კი გამოიყენება წყვილ-წყვილი ნიშანი. ფონემათა ბაგისმიერობის აღმნიშვნელია საერთაშორისო ტრანსკრიფციიდან ნასესხებია ə ნიშანი, ხოლო ფონემის სილბოს აღმნიშვნელია რუსული სილბოს ნიშანი ь. რაც შეეხება и და у გრაფემებს, ისინი ხან სრულ და ხმოვნებს აღნიშნავენ, ხან კი ნახევრადხმოვან და .

ხმოვანი ფონემები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აფხაზურ სალიტერატურო ენას ამჟამად ყველა ის ხუთი ხმოვანი გააჩნია, რაც მოეპოვება ქართულ ენას. ესენია: а, е, и, о, у. გარდა ამისა, აფხაზურ ენას მოეპოვება აგრეთვე ე. წ. ნეიტრალური ხმოვანი ы, რომელიც ჟღერადობით რუსულ „ы“-საგან განსხვავებულია. ხსენებულ ხმოვანთაგან ძირითადი არის а და ы. დანარჩენები კი წარმოადგენენ დიფტონგებს და შედარებით ახალი წარმოშობისაა.

აფხაზური ანბანის ასოები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1 2 (IPA) 3 (ISO) 4 (უსლარი) 5 (მთ. კომ.) 6 (მარი) 7 ლათ. 8 ქართ. 9 აუდიო
А а a a а а a a  
Б б b b б б b b  
В в v v в в v v  
Г г g g г г g g  
Гь гь g' гj г̆ გჲ  
Гә гә гу гу gu გჿ  
Ӷ, ӷ ɣ ~ ʁ ğ г̓ ҕ ǧ ƣ  
Ӷь, ӷь ɣʲ ~ ʁʲ ğ' г̓j ҕ̆ ǧˌ ƣı ღჲ  
Ӷә, ӷә ɣʲʷ ~ ʁʲʷ ğ'ã г̓у ҕу ǧ˚ ƣu ღჿ  
Д д d d д д d d  
Дә дә д̓ đ დჿ  
Е е ɛ e е е e e  
Ж ж ʐ ž ж ж ȷ ƶ ჟჾ  
Жь жь ʒ ž' жj ӂ ȷˌ Latin small letter reversed Ghe with long leg.svg  
Жә жә ʒʷ žã ȷ˚ j ჟჿ  
ꚅ̓ ꚅ̆ ȷˌ˚
Џ џ ɖʐ џ Latin small letter script G with ascender.svg ჯჾ  
Џь џь ʤ d̂' џ џ̆ ḏ̣  
Ҽ ҽ ʈʂ č ҽ ϑ̱̣ Latin small letter abkhasian Che.svg ჩჾ  
Ҿ ҿ ʈʂ’ č̦ ꚇ̆ ҽ̆ ṯ̣ Latin small letter abkhasian Che with descender.svg ჭჾ  
З з z z з з z z  
Ӡ ӡ ʣ źã ӡ ď  
ďˌ
Ӡә ӡә ʥʷ źã' ď˚ ძჿ  
И и i:, j, jə i i i i i  
j y
К к k’ k к к k  
Кь кь kʲ’ k' кj к̆ ⱪı კჲ  
Кә кә kʲ’ʷ k'ã ку ку ⱪu კჿ  
Қ қ ķ к̓ ӄ q k  
Қь қь kʲʰ ķ' к̓j ӄ̆ ქჲ  
Қә қә kʲʰʷ ķ'ã к̓у ӄу ku ქჿ  
Ҟ ҟ q’ q q q  
Ҟь ҟь qʲ’ k̄' qj k̇ˌ ყჲ  
Ҟә ҟә qʲ’ʷ k̄'ã k̇˚ qu ყჿ  
Л л l l л л l l  
М м m m м м m m  
Н н n n н н n n  
О о o o о о o o  
Ҩ ҩ ɥ (< ʕʷ) ò ҩ ҩ y  
П п p’ p п п p Latin small letter open P.svg  
Ҧ ҧ п̓ ҧ φ p  
Р р r r р р r r  
С с s s с с s s  
ҫ
Т т t’ t т т t Latin small letter T with descender.svg  
Тә тә tʷ’ ꚍ̆ ꚍ̆ Latin small letter Tp with descender.svg ტჿ  
Ҭ ҭ ţ т̓ ϑ t  
Ҭә ҭә ţã ϑ˚ Latin small letter Tp.svg თჿ  
У у w, wə, u: u у у w u  
Ф ф f f ф ф f f  
Х х x ~ χ h х х x  
Хь хь xʲ ~ χʲ h' хj х̆ q̇ˌ ხჲ  
Хә хә xʲʷ ~ χʲʷ h'ã ху ху q̇˚ xu ხჿ  
х̍ q̱̇
х̍у q̱̇˚
Ҳ ҳ ħ h h ħ h  
Ҳә ҳә ħʷ h̦ã ħ˚ ħ ჰჿ  
Ц ц ʦʰ c ц ц ϑ̇ c  
ц̍ ϑ̇ˌ
Цә цә ʨʷʰ ϑ̇˚ Latin small letter reversed Ghe with low left hook.svg ცჿ  
Ҵ ҵ ts’ c̄ã ц̓ ҵ Latin small letter C with descender.svg  
Ҵә ҵә ʨʷ’ ꚏ̆ ꚏ̆ ṫ˚ Latin small letter reversed Ghe with stroke.svg წჿ  
т̨ ṫˌ
Ч ч ʧʰ č ч ч ϑ̣ ɥ  
Ҷ ҷ ʧ’ ч̓ Latin small letter turned H with stroke.svg  
Ш ш ʂ š ш ш ш Latin small letter S with descender.svg შჾ  
Шь шь ʃ š' ш̆ ш̆ щ ſ  
Шә шә ʃʷ šã щ ш˚ Latin small letter reflected F.svg შჿ  
щ̆ ꚗ̆ щ˚
Ы ы ɨ y ѵ ѵ ə ə  

აფხაზური კლავიატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აფხაზური კლავიატურა[9]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. ლ. ავიძბა, ე. კოკოსკერია, „აფხაზური ზეპირმეტყველების გაკვეთილები“, თბ., 2014, გვ. 15
  2. Х. С. Бгажба, „Из истории письменности в Абхазии“, Тбилиси, «Мецниереба», 1967
  3. В Абхазии будет опубликован самый ранний известный науке словарь абхазского языка 1827 года, обнаруженный в Санкт-Петербурге.
  4. „აფხაზური ენის პირველი ლექსიკონი“[მკვდარი ბმული]
  5. СМОМПК, вып. 6. Тифлисъ, 1888
  6. оуа. Аҧсуа анбан. Aqya, 1925
  7. ა. ხაშბა, დ. ჩაგავა, მ. ხაშბა, „აფხაზური ალფავიტის შესახებ“//გაზ. "საბჭოთა აფხაზეთი", 1937 წ., 11 სექტემბერი, გვ. 2
  8. Международная организация по стандартизации
  9. აფხაზური კლავიატურა