ქართული დიალექტები

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება

ქართული დიალქტების კლასიფიკაცია ხდება მათი გეოგრაფიული არეალის მიხედვით, ქართველ ხალხთა ტრადიციული ეთნოგრაფიული ქვედანაყობის მიხედვით. დასავლურ და აღმოსავლურ დიალექტებს შორის ზოგიერთი მეცნიერი გამოჰყოფს ასევე სამხრეთის ჯგუფსაც. სულ ხუთი ქვეჯგუფია (გიგინეიშვილი, თოფურია და ქავთარაძე [1961]).

დიალექტების კლასიფიკაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აკაკი შანიძე გამოყოფს ექვს დიალექტურ ჯგუფს: 1. ფხოური: ხევსურული, მოხეური, თუშური (მათ შემონახული აქვთ მრავალი არქაული მოვლენა); 2. მთიულურ-ფშაური (ორივეს ბევრი საერთო აქვს ფხოურ დიალექტებთან — მოხეურთან, ფშაურთან, ხევსურულთან); 3.ქართლურ-კახური (ორივე ახლოს არის სალიტერატურო ქართულთან); 4. დასავლური ჯგუფი: იმერული (ზემო-, შუა- და ქვემოიმერული), გურული და რაჭული; 5. სამხრეთ-დასავლური ჯგუფი: აჭარული და იმერხეული; 6. ინგილოური.

შოთა ძიძიგური ასახელებს 5 დიალექტურ ჯგუფს: 1. ინგილოური, ფერეიდნული; 2. თუშური, ფშაური, ხევსურული, მთიულური, მთარაჭული; 3. კახური, ქართლური, მესხური; 4. ზემოიმერული, ქვემორაჭული, ქვემოიმერული; 5. გურული, აჭარული, იმერხეული.

არნოლდ ჩიქობავა ქართულ ცოცხალ მეტყველებას მთისა და ბარის მეტყველებებად ყოფს; მთის კილოებია: ხევსურული, თუშური, ფშაური, მთიულური (გუდამაყრული), მოხეური, რაჭული. მთისა და ნაწილობრივ ბარის კილოებს უკავშირდება მოზდოკისა და ყიზლარის ქართველთა მეტყველება; ბარის კილოებია: ქართლური (მესხურ-ჯავახურით), კახური (ქიზიყურით, ინგილოურითა და ფერეიდნულით), იმერული (ლეჩხუმურითურთ), გურული, აჭარული, იმერხეული.

გივი ნებიერიძე ხმოვანთკომპლექსთა ცვლილების ხასიათის მიხედვით 6 დიალექტურ ჯგუფს გამოყოფს: 1. გლოლური, მთარაჭული; 2. ქართლური, კახური, ქიზიყური, თიანური, ზ. აჭარული; 3. ხევსურული, მოხეური, მთიულურ-გუდამაყრული, ფშაური, ინგილოური, ფერეიდნული; 4. ზემო და შუაიმერული, ლეჩხუმური, ქვემორაჭული და იმერხეული; 5. ქვემო იმერული და თუშური; 6. გურული და აჭარული.

ბესარიონ ჯორბენაძის მიერ ქართული ენის კილოები დაყოფილია აღმოსავლეთ საქართველოსა და დასავლეთ საქართველოს კილოებად. აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტებში სამი ქვეჯგუფი გამოიყოფა: ა)მთის დიალექტები: ხევსურული, ფშაური, თუშური, მოხეური, მთიულურ-გუდამაყრული, ბ) ბარის დიალექტები: ქართლური, კახური, ინგილოური, ფერეიდნული, გ) სამხრეთ-დასავლური დიალექტი — მესხურ-ჯავახური; დასავლეთ საქართველოს კილოები სამ ზონად იყოფა: ა)ზემო ზონის დიალექტი — რაჭული, ბ) შუა ზონის დიალექტები — იმერული და ლეჩხუმური, გ) ქვემო ზონის დიალექტები — გურული და აჭარული.

ტარიელ ფუტკარაძე თვლის, რომ სამწიგნობრო ქართულსა და კილოებს შორის სხვაობა მატულობს დედაქალაქთან (სასულიერო-კულტურულ და მმართველობით ცენტრთან) კილოს დაშორების პროპორციულად. სამწიგნობრო ქართულის გავლენის კლების შესაბამისად, ქართველთა თანამედროვე საშინაო-სამეტყველო ერთეულებს იგი ჰყოფს ცენტრალურ, განაპირა და საქართველოს ისტორიული ტერიტორიის გარეთ არსებულ დიალექტებად;

ქართულ ენას გააჩნია გარდამავალი, ანუ ნარევი დიალექტები, მაგ. სურამის ქედის მიმდებარე სოფლებში ქართლურ და ზემოიმერულ კილოთა ნარევი მეტყველებაა გავრცელებული, იგივე შეიძლება ითქვას ცხენიწყლის ხეობაში ქვემოიერულ და ლეჩხუმურ დიალექტებზე. იმერულისა და ქართლურის ნარევია ბორჯომის ხეობის მცხოვრებთა მეტყველება

საქართველოს ისტორიული ტერიტორიის გარეთ არსებული ქართველთა კილოები: ფერეიდნული, „ჩვენებურების ქართული“ (ბურსა-ინეგოლში, ადაფაზარ-იზმითში, გონენსა და კაიზერში გადასახლებულ ქართველ მუჰაჯირთა მეტყველება) და ყიზლარ-მოზდოკურ-პლასტუნკური ქართული.

საქართველოს ტერიტორიაზე დროთა განმავლობაში დაიკარგა დიალექტები დვალური, არტააანული, ერუშნული, თრიალური, კლარჯული, კოლაური და სხვ.

ჩრდილოაღმოსავლეთის დაილექტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • მოხევური — გავრცელებულია ხევში, თერგის ხეობაში.
  • მთიულური — გავრცელებულია თეთრი არაგვის ხეობაში, დამახასიათებელია გრძელი ხმოვნები
  • გუდამაყრული — სამეცნიერო ლიტერატურაში მთიულურ-გუდამაყრული ხშირად ერთ დიალექტადაა წარმოდგენილი, მაგრამ მთიულეთისა და გუდამაყრის მოსახლეობა მათ განსხვავებულ დიალექტებად წარმოიდგენს. გავრცელებულია შავი არაგვის ხეობაში, მთიულურისგან განსხვავებით მისთვის დამახასიათებელი არ არის გრძელი ხმოვნები
  • ხევსურული — გავრცელებულია აღმოსავლეთ საქართველოს მთიან მხარე ხევსურეთში. მიღებულია ისტორიული ფხოვური დიალექტის გაყოფის შედეგად. ამ კილოზე ადამიანების მცირე რაოდენობა საუბრობს ხევსურეთიდან ბარში მოსახლეობის მიგრაციის გამო. გამოყოფენ ორ კილოკავს, ხევსურულისთვის დამახასიათებელია არქაიზმები, ძველი ლექსიკური ერთეულები
  • ფშავური — მიღებულია ისტორიული ფხოვური დიალექტის გაყოფის შედეგად, გავრცელებულია ფშავში. სხვა მთის კილოებთან შედარებით ყველაზე მეტად განიცადა ბარის (ქართლურის) გავლენა
  • თუშური — თუშეთში იყო გავრცელებული, XX საუკუნის დასაწყისში თუშების კახეთში, ალვანში ჩასახლების გამო გაფართოვდა მისი გავრცელების არეალი. ახასიათებს არქაიზმები. დროთა განმავლობაში განიცადა ვაინახურის გავლენა. არსებობს მოსაზრება, რომ თუშური დიალექტი ჩამოყალიბდა IV საუკუნეში ფხოველების თუშეთში მიგრაციის შემდეგ (ბ. ჯორბენაძე)

აღმოსავლური დიალექტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • კახური კილო — მოიცავს ისტორიულ-გეოგრაფიულ კახეთს. კახურ დიალექტში შედის შიგნიკახური, გარეკახური და ქიზიყური კილოკავები. ქიზიყურს რიგი არქაული მოვლენები ახასიათებს, რაც იქ მთის მოსახლეობის იმიგრაციითაა განპირობებული.
  • ინგილოური — ამ კილოზე საუბრობენ თანამედროვე საქართველოს ადმინისტრაციულ საზღვრებს გარეთ, აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე. სავარაუდოდ, ამ მხარეში ქართული ენის ჰერულ დიალექტზე საუბრობდნენ. ინგილოური წარმოიქმნა კახური დიალექტიდან თურქული ენის გავლენით. არ გააჩნია „ძ“ და „ჯ“ ბგერები, მოეპოვება უმლაუტიანი ხმოვნები, ლექსიკაში ბევრია თურქული სიტყვები[1]
  • ფერეიდნული კილო — XVII საუკუნეში კახეთიდან ირანში, ფერეიდანში გადასახლებულ ქართველთა მეტყველება
  • თიანეთური — მასზე საუბრობენ ივრის ხეობაში. თიანური კილო ჩამოყალიბდა XVII საუკუნეში აქ ძველი მოსახლეობის ამოწყვეტისა და მთის სხვა კუთხეებიდან მოსახლეობის ჩამოსახლების შემდეგ ამ კილოების ქართლურთან და კახურთან ურთიერთობის შემდეგ.

ცენტრალური (შუა) დიალექტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • ქართლური კილო — გამოყოფენ ოთხ კილოკავს: შიდა ქართლური, ქვემო ქართლური, დასავლურ ქართლური და შიდა ქართლის მთისწინური მეტყველება (ახალგორისა და დუშეთის რაიონები)
  • ჯავახური — შუა საუკუნეებთან შედარებით ჯავახურ კილოზე მოსახლეობის უმნიშვნელო რაოდენობა მეტყველებს
  • სამცხური კილო — ისტორიულად სამცხურ დიალექტზე უფრო მეტი ადამიანი ლაპარაკობდა. სამცხელების დიდი ნაწილის გამაჰმადიანების გამო მათთვის მშობლიურ ენად თურქული ენა იქცა.

სამხრეთდასავლური დიალექტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • გურული კილო — გამოიყოფა ზემოგურული და ქვემოგურული კილოკავები
  • აჭარული კილო — გამოყოფენ ზემოაჭარულ და ქვემოაჭარულ კილოკავებს
  • იმერხეული/შავშური — გავრცელებულია ისტორიულ შავშეთში, რომელიც თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარეობს. იმერხევი შავშეთის ერთი ნაწილია. შავშეთში ქართული ენა დავიწყებასაა მიცემული. შავშურ დიალექტზე 20-ზე მეტი სოფლის მოსახლეობა საუბრობს. ავშურს, როგორც სალიტერატურო ქართულისგან ხანგრძლივად მოწყვეტილ კილოს თურქული ენის გავლენის კვალი აჩნია, შემორჩენილი აქვს ძველი ქართული ბგერები
  • ტაოური/პარხლური — თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე მდინარე ჭოროხის შენაკად პარხლისხევში მდებარე სამ სოფელში, ხევაგში, ბალხში და ქობაგშია გავრცელებული
  • მაჭახლური კილო — თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე მდინარე მახაჭლის ხეობაშია გავრცელებული. ქვემო მაჭახელი საქართველოს ტერიტორიაზეა
  • ლივანური/ლიგანური/ნიგალური — თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე მდინარე ჭოროხის ქვემო დინებაშია გავრცელებული. გამოჰყოფენ მარადიდულ (საქართველოში), ბორჩხულ და მურღულურ კილოკავებს

ჩრდილოდასავლური დიალექტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • იმერული კილო — მოიცავს იმერეთის ვრცელ მხარეს. გამოჰყოფენ ზემოიმერულსა და ქვემოიმერულს. ზემოიმერულს ბევრი საერთო აქვს ქართლურ დიალექტთან.
  • ლეჩხუმური კილო — გავრცელებულია ლეჩხუმში, ემეზობლება სვანურს, მეგრულს, რაჭულს. ახლოსაა ქვემოიმერულთან. ზოგან „ქვე“ და ზოგან „ყე“ ნაწილაკები ახასიათებს
  • რაჭული — გამოჰყოფენ ქვემო რაჭულს, ზემო რაჭულს და მთარაჭულს. ზოგი მოსაზრებით არსებობს მხოლოდ მთარაჭული და ბარისრაჭული კილოკავები. რაჭველები ნელი ტემპით მეტყველებენ, ახასიათებს „ქვე“ ნაწილაკი, კნინობით-საალერსო ფორმათა ნაირგვარობა, არქაული ლექსიკური ერთეულები. მთარაჭულში ღებურ-ჭიორული მეტყველებისგან გლოლურსაც გამოჰყოფენ და მას აღმოსავლურ მთის დიალექტებთან აახლოვებენ, მას უფრო მეტი არქაიზმებიც ახასიათებს, რაც უკვე გამქრალი დვალურის გავლენის შედეგი უნდა იყოს.

სხვა დიალექტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • ყიზლარ-მოზდოკური/პლასტუნკური — (აწ ამომწყდარი) გამოიყენებოდა ჩრდილო-ცენტრალური კავკასიაში ყიზლარისა და მოზდოკის რეგიონებში იმ ქართველთა შორის, რომლებიც საქართველოდან გადაიხვეწნენ ოსმალეთის ოკუპაციის დროს მე-18 საუკუნის დასაწყისში. შერეული იყო რამდენიმე ქართული დიალექტისა რუსულ ნასესხებ სიტყვებთან. მოგვიანებით XX საუკუნეში ჯგუფმა რუსიფიკაცია განიცადა და დიალექტი დაიკარგა.
  • „ჩვენებურების ქართული“ — XIX საუკუნეში ბათუმის ოლქიდან ბურსა-ინეგოლში, ადაფაზარ-იზმითში, გონენსა და კაიზერში გადასახლებულ ქართველ მუჰაჯირთა მეტყველება
  • ყივრული ენა - ენა, რომელზეც ქართველი ებრაელები საუბრობდნენ. ფონეტიკურად, მორფოლოგიურად და სინტაქსურად ქართულია, ლექსიკურად ქართულ-ივრითის ნარევი.

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]