კილიკია

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
დასახლებული პუნქტი
კილიკია (Cilicia)
ქვეყანა თურქეთის დროშა თურქეთი
კოორდინატები 36°55′00″ ჩ. გ. 34°54′00″ ა. გ. / 36.91667° ჩ. გ. 34.90000° ა. გ. / 36.91667; 34.90000
ფართობი 38,585.16 კმ²
მოსახლეობა 5,974,768 კაცი
სიმჭიდროვე 154.846/ კმ კაცი/კმ²
სასაათო სარტყელი

[[UTCUTC+2 (EET)

• Summer (DST) UTC+3 (EEST)]]
კილიკია — თურქეთი
კილიკია

კილიკია - გეოგრაფიული რეგიონი, რომელიც იწყება ხმელთაშუა ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხიდან. მდებარეობს თანამედროვე თურქეთის სამხრეთ ცენტრში და ადგილობრივად ცნობილია, როგორც ჩუქუროვა (Çukurova).

კილიკია მთელი თავისი ისტორიის მანძილზე იყო გზაჯვარედინი კულტურებისთვის, რელიგიებისა და ეთნიკური ნიშნებისთვის.იქ ცხოვრობდნენ ანატოლიის ცივილიზაციები, რომაელები, ბერძნები, სომხები, არაბები და თურქები, რომლებიც ქმნიდნენ და ავითარებდნენ ცივილიზაციას რეგიონში. ხეთური ხანიდან დაწყებული კილიკია არსებობდა, როგორც პოლიტიკური სუბიექტი, მანამ, სანამ კილიკიის სომხური სამეფო იყო, გვიან ბიზანტიის იმპერიის დროს. რეგიონს კვლავაც კილიკია ეწოდებოდა საერთაშორისო დონეზე, რამადანიდის ემირატისა და ოსმალეთის იმპერიის დროს. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, კილიკია სამი წლის განმავლობაში საფრანგეთის მმართველობის ქვეშ იყო, როგორც პოლიტიკური სუბიექტი. სახელი ,,კილიკია" , სხვა რეგიონალურ სახელებთან ერთად, როგორიცაა კაბადოკია და ლიკია, არ იყო აქტუალური თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ. მაგრამ ბოლო ათწლეულში ვითარება შეიცვალა. ისტორიულად ბევრმა იგი ლევანტის ნაწილად მიიჩნია.


გეოგრაფია და ეტიმოლოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კილიკია ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროს გასწვრივ მდებარეობდა პამფილიიდან ნურის მთებამდე, რომელებიც მას სირიისგან აცალკევებდა. კილიკიის ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით მდებარეობს კუ ხის მწვერვალებიანი მთები, რომლებიც მას ანატოლიის მაღალ ცენტრალურ პლატოდან აცალკევებს. მთები თხელი ხეობითაა გაჭედილი, რომელსაც ანტიკურ ხანაში უწოდებდენ კილიკიურ კარიბჭეს.[1] [2] სალამისი, ქალაქი კვიპროსის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, შედიოდა მის ადმინისტრაციულ იურისდიქციაში.

ინგლისური მართლწერა ,,Cilicia" იგივეა, რაც ლათინური, რადგან ის ითარგმნა პირდაპირ ბერძნული ფორმიდან ,,Κιλικία".

კილიკიის ტრაქეა[3] არის ხისტი მთის უბანი [4], რომლიც ხშირად მთავრდება კლდოვანი მცირე თავშესაფრებით, ნავსადგურებით,[5] რომელიც, კლასიკურ დროში, ზღვის სანაპიროებს მეკობრეების თავშესაფრად აქცევდა.

კილიკიის დაბლობს წყალი სამი დიდი მდინარისგან მიეწოდება.


კლიმატი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კილიკიის კლიმატი განსხვავებული მაჩვენებლებითაა წარმოდგენილი მთებსა და დაბლობებში. ქვედა დაბლობზე, კლიმატი ასახავს ტიპურ ხმელთაშუა ზღვარს; ზაფხული ცხელია და მშრალი, ზამთარი - თბილი და წვიმიანი. ყველაზე ცივ თვეში (იანვარი), საშუალო ტემპერატურაა 9 ° C, ხოლო ყველაზე ცხელ თვეში (აგვისტო), საშუალო ტემპერატურა 28 ° C. რეგიონში საშუალო წლიური ნალექი 647 მმ-ია, ხოლო წვიმიანი დღეების საშუალო რაოდენობა წელიწადში 76. მერსინსა და მის მიმდებარე ტერიტორიებს ახასიათებთ ყველაზე მაღალი საშუალო ტემპერატურა კილიკიაში. მერსინის წლიური ნალექია (1096 მმ), ხოლო წელიწადში 85 წვიმიანი დღეა.


ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ადრეული ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კილიკია დასახლებულია ნეოლითური ხანიდან მოყოლებული.

არსებობს მტკიცებულება, რომ დაახლოებით ძვ.წ. 1650 წლისთვის ორივე ხეთი მეფე, ჰატუსილ I და მურსილ I , სარგებლობდნენ გადაადგილების თავისუფლებით მდინარე ჯეიჰანის გასწვრივ, სამხრეთ თურქეთში, რაც ადასტურებს, რომ ისინი მკაცრად აკონტროლებდნენ კილიკიას. ძვ.წ. 1595 წლიდან დაწყებული, კილიკია თავისუფალი იყო ორი საუკუნის განმავლობაში.

ძვ.წ. III საუკუნეში მოხდა მოსახლეობის დიდი ძვრა, ზღვის ხალხების ზემოქმედების გამო.

ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მეცხრამეტე საუკუნეში კილიკია ასურეთის შემადგენლობაში შევიდა და ასე დარჩა ძვ.წ. მეშვიდე საუკუნის ბოლომდე.

გარდა დამოუკიდებელი პერიოდისა, კილიკიელებს ძირითადად ჰქონდათ ავტონომიური მმართველობა ნეო-ასურული იმპერიის, აქემენიდების იმპერიისა და ალექსანდრეს იმპერიის მფარველობით. კილიკიელები დამოუკიდებელი იყვნენ თავიანთ სშინაო საქმეებში. აქემენიდელებს ყოველწლიური გადასახადის გადახდა უწევდათ სპარსეთის იმპერატორისთვის. ჰეროდოტეს ცნობების თანახმად, კილიკიას უნდა მიეცა 500 ვერცხლი (დაახლ. 1.3 ტონა) და 360 თეთრი ცხენი. გაფართოებული ავტონომიის გამო, კილიკიელები სხვებზე უფრო მეტ გადასახადს იხდიდნენ.

კილიკიელებს 600 ხომალდი ჰყავდათ იმ დროს, როდესაც მათ ევალებოდათ საბერძნეთის აჯანყებების ჩახშობა დასავლეთ სანაპიროებზე. საზღვაო ფლოტი ძირითადად ფინიკიელებისაგან შედგებოდა, ჰერდოტემ თავის სტატიებში შეაქო კილიკიელთა საზღვაო უნარები.


კილიკიის სამეფო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

იხ. მთვარი წყარო - https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Cilicia_(ancient)

კილიკიელებს შეეძლოთ თავის დაცვა ასურეთის ბატონობისგან. 612 წელს ნეო-ასურული იმპერიის დაშლის საფუძველზე, მათ ჩამოაყალიბეს თავიანთი სრულიად დამოუკიდებელი სამეფო. კილიკიელებმა შეძლეს მოკლე დროში თავიანთი სამეფოს გაფართოება ჩრდილოეთით. გაფართოების შემდეგ, კილიკიელთა სამეფო ისეთი ძლიერი გახდა, როგორიც - ბაბილონი იყო, იმ დროის ერთ- ერთი ძლიერი სამეფო.

სინანესის დინასტიის მშვიდობიანმა მმართველობამ, არა მხოლოდ შეინარჩუნა სამეფო, არამედ ხელი შეუშალა აქემენიდების იმპერიას ლიდიელთა თავდასხმებში.

კილიკელები დამოუკიდებელნი იყვნენ თავიანთ საშინაო საქმეებში და ამ ავტონომიას ინარჩუნებდნენ თითქმის 150 წლის განმავლობაში.[6] 401 წელს სინესის III-მ და მისმა მეუღლემ მხარი დაუჭირეს კიროს უმცროსის აჯანყებას მისი ძმის, არტაქსერქსე II-ის წინააღმდეგ. ეს იყო ყველაზე სწორი გამოსავალი, რადგან სხვაგვარად, კილიკია ჯარს ვერ გაუმკლავდებოდა.

სპარსეთის იმპერიის გავლენის ქვეშ, კილიკია ოფიციალურად შედიოდა დარიოსის მეოთხე სატრაპიაში.

რომაული/ბიზანტიური კილიკია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ძვ.წ. 67 წელს, კოროქსონის ბრძოლის შემდეგ, თარსუსი გახდა კილიკიის დედაქალაქი. კილიკია რომის ტერიტორიაში შევიდა ძვ.წ. 103 წელს.

იმპერატორ დიოკლეტიანეს დროს (დაახლ. 297წ), კილიკას მართავდა საკონსულო. ისაურიასა და სირიის, მესოპოტამიის, ეგვიპტისა და ლიბიის პროვინციებთან ერთად ჩამოაყალიბეს ეპარქია ორიენტესი [7] (მე -4 საუკუნის ბოლოს აფრიკული კომპონენტი გაიყო, როგორც ეგვიპტის ეპარქია).

კილიკიას უამრავი ქრისტიანული საზოგადოება ჰყავდა. მას შემდეგ, რაც მე-4 საუკუნეში ქრისტიანობა რომის იმპერიის ოფიციალური რელიგია გახდა, კილიკია შედიოდა ანტიოქიის საპატრიარქოს ტერიტორიებში. [8]რეგიონი დაიყო ორ სამოქალაქო და საეკლესიო პროვინციად. კილიკიის სხვადასხვა ეპარქიებიდან მღვდელმთავრები კარგად იყვნენ წარმოდგენილი ნიკეის პირველ საბჭოში 325 წელს ისევე, როგორც საეკლესიო კრებებში.

რომის იმპერიის დაყოფის შემდეგ, კილიკია გახდა აღმოსავლეთ რომის იმპერიის, იგივე ბიზანტიის იმპერიის ნაწილი.

სომხეთის სამეფო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

იხ. მთავარი წყარო - https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Kingdom_of_Cilicia


პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს, ტერიტორიას აკონტროლებდა კილიკიის სომეხთა სამეფო. თურქეთის შემოსევებს მოჰყვა დასავლეთიდან ბიზანტიის იმპერიაში გადმოსული სომხების განდევნა. 1080 წელს რუბენმა, დააარსა მცირე სამთავრო, რომელიც თანდათანობით გაფართოვდა და კილიკიის სომხური სამეფოს წოდება მიიღო. ქრისტიანული სამეფო გარშემორტყმული იყო მუსლიმური სახელმწიფოებით.

კილიკიის სომხური სამეფო სამი საუკუნის განმავლობაში აყვავდა სიმაგრეების უზარმაზარი ქსელის გამო, რომელიც აკონტროლებდა ყველა მთავარ გზას, ასევე სამ მთავარ ნავსადგურს.[9] სომეხი ბარონები და მეფეები ხშირად იწვევდნენ ჯვაროსნებს, რომ შეენარჩუნებინათ ციხესიმაგრეები სამეფოს საზღვრებში და მის გასწვრივ.

თოროს I- მა (დაახლ. ძვ. წ. 1100 - 1129) სირიის ქრისტიან მთავრებთან კავშირის დროს წარმატებული ომები წამოიწყო ბიზანტიელთა და თურქ-სელჩუკთა წინააღმდეგ.

ჰეტუმ I- მა, ლევონ II-ის მემკვიდრემ (დაახლ. 1226–1270) კავშირი გააბა მონღოლებთან, [10]თავისი ძმა პირადად გაგზავნა მონღოლთა სასამართლოში. [11] [12] ამის შემდეგ, მონღოლები დახმარებას უწევდნენ კილიკიას.

კილიკიური მონეტა, თაროს I-ის გამოსახულებით
სომხეთის(არმენიის) დროშა


საფრანგეთი და კილიკია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მუდროსის დროებითი ზავის მიხედვით, რომელსაც ხელი მოეწერა 1918 წლის 30 ნოემბერს, პირველი მსოფლიო ომის დამთავრების პერიოდში, საფრანგეთს კილიკიის კონტროლი გადაეცა. დეკემბრის თვეში საფრანგეთის მთავრობამ სომხური ლეგიონის ოთხი ბატალიონი გაგზავნა, რათა მომხდარიყო 170 000-ზე მეტი სომეხის რეპატრიაცია კილიკიაში. სომხები აწარმოებდნენ მოლაპარაკებებს საფრანგეთთან, კილიკიის ავტონომიური სახელმწიფოს გასამყარებლად. სომხებმა ჩამოაყალიბეს სომხეთის ეროვნული კავშირი, რომელიც მოქმედებდა როგორც არაოფიციალური კილიკიური სომხური მთავრობა, რომელიც შედგება ოთხი ძირითადი პოლიტიკური პარტიისა და სამი სომხური რელიგიური ცენტრისგან.[13] 1919 წელს ხელი მოეწერა კილიკიის დროებით კონსტიტუციას, რომ ახალი წესრიგი მიეღოთ რეგიონში. [14]

28 მაისს საფრანგეთსა და ქემალისტებს შორის დადებულმა ზავმა გამოიწვია ფრანგული ძალების უკან დახევა. 1920 წლის 10 ივლისს ფრანგულ-სომხურმა ოპერაციამ აიძულა ადგილობრივი თურქეთის მოსახლეობა ჩრდილოეთით გაქცეულიყო. დაახლოებით 40 000 თურქი ადამიანი გაიქცა ქვეყნიდან ჩრდილოეთით მდებარე მთებში. ეს ცნობილი მოვლენაა, რომელიც 4 დღე გაგრძელდა და ასობით ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლა. [15]1920 წლის 5 აგვისტოს გამოცხადდა კილიკიის ავტონომია. თუმცა, საფრანგეთის მთავრობამ არ აღიარა მათი ავტონომია და შეინარჩუნა კონტროლი მათ რეგიონში.

ცვალებადი პოლიტიკური გარემოსა და ინტერესების გათვალისწინებით, ფრანგებმა კიდევ უფრო შეცვალეს თავიანთი პოლიტიკა: რეპატრიაცია შეჩერდა და ფრანგებმა საბოლოოდ უარი თქვეს მათ ყველანაირ პრეტენზიებზე კილიკიასთან დაკავშირებით. [16]კილიკიის სამშვიდობო ხელშეკრულება გაფორმდა 1921 წლის 9 მარტს საფრანგეთსა და თურქეთის დიდ ეროვნულ ასამბლეას შორის. ხელშეკრულებამ შედეგი ვერ გამოიღო. 1921 წლის 20 ოქტომბერს გაფორმდა ანკარას ხელშეკრულება, რომელმაც ჩაანაცვლა წინა სამშვიდობო ხელშეკრულება. პირობების საფუძველზე, საფრანგეთმა აღიარა კილიკიის ომის დასრულება. რეგიონიდან გამოსვლა დაიწყო 1922 წლის იანვრის დასაწყისში. [17] 1920-იანი წლებიდან კილიკიელ სომეხთა დაახლოებით 60% გადავიდა არგენტინაში.

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • Ramsay, William Mitchell (1908) The Cities of St. Paul Their Influence on His Life and Thought: The cities of Eastern Asia Minor A.C. Armstrong, New York, page 112, OCLC 353134
  • Baly, Denis and Tushingham, A. D. (1971) Atlas of the Biblical world World Publishing Company, New York, page 148, OCLC 189385
  • Edwards, I. E. S. (editor) (2006) The Cambridge Ancient History, Volume 2, Part 2, History of the Middle East and the Aegean Region c. 1380–1000 B.C. (3rd edition) Cambridge University Press, Cambridge, England, page 422, ISBN 0-521-08691-4
  • In general see: Bean, George Ewart and Mitford, Terence Bruce (1970) Journeys in Rough Cilicia, 1964–1968(Volume 102 of Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse.Denkschriften) Böhlau in Komm., Vienna, ISBN 3-205-04279-4
  • In general see: Bean, George Ewart and Mitford, Terence Bruce (1970) Journeys in Rough Cilicia, 1964–1968(Volume 102 of Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse.Denkschriften) Böhlau in Komm., Vienna, ISBN 3-205-04279-4
  • One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Cilicia". Encyclopædia Britannica. 6 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 365–366.
  • Edwards, Robert W., “Isauria” (1999). Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World, eds., G.W. Bowersock, Peter Brown, & Oleg Grabar. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. p. 377. ISBN 0-674-51173-5
  • Edwards, Robert W. (1987). The Fortifications of Armenian Cilicia: Dumbarton Oaks Studies XXIII. Washington, D.C.: Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University. pp. 3–288. ISBN 0-88402-163-7
  • One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Cilicia". Encyclopædia Britannica. 6 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 365–366.
  • Peter Jackson, Mongols and the West, p. 74. "King Het'um of Lesser Armenia, who had reflected profoundly upon the deliverance afforded by the Mongols from his neighbours and enemies in Rum, sent his brother, the Constable Smbat (Sempad) to Guyug's court to offer his submission."
  • Angus Donal Stewart, "Logic of Conquest", p. 8. "The Armenian king saw alliance with the Mongols – or, more accurately, swift and peaceful subjection to them – as the best course of action."
  • Robert Farrer Zeidner, The Tricolor over the Taurus: The French in Cilicia and Vicinity, 1918-1922, Atatürk Supreme Council for Culture, Language and History, 2005, ISBN 978-975-16-1767-5 , p. 250., During three days of stark terror, the Armenians panicked 40,000 Muslims into fleeing to the countryside.
  • Moumjian, Garabet K. "Cilicia Under French Administration: Armenian Aspirations, Turkish Resistance, and French Stratagems" in Armenian Cilicia, pp. 457–489.


რესურსები ინტერეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Ramsay, William Mitchell (1908) The Cities of St. Paul Their Influence on His Life and Thought: The cities of Eastern Asia Minor A.C. Armstrong, New York, page 112, OCLC 353134
  2. Baly, Denis and Tushingham, A. D. (1971) Atlas of the Biblical world World Publishing Company, New York, page 148, OCLC 189385
  3. Edwards, I. E. S. (editor) (2006) The Cambridge Ancient History, Volume 2, Part 2, History of the Middle East and the Aegean Region c. 1380–1000 B.C. (3rd edition) Cambridge University Press, Cambridge, England, page 422, ISBN 0-521-08691-4
  4. In general see: Bean, George Ewart and Mitford, Terence Bruce (1970) Journeys in Rough Cilicia, 1964–1968 (Volume 102 of Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse.Denkschriften) Böhlau in Komm., Vienna, ISBN 3-205-04279-4
  5. Rife, Joseph L. (2002) "Officials of the Roman Provinces in Xenophon's "Ephesiaca"" Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 138: pp. 93–108 , page 96
  6. https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Cilicia_(ancient)
  7. One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Cilicia". Encyclopædia Britannica. 6 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 365–366.
  8. Edwards, Robert W., “Isauria” (1999). Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World, eds., G.W. Bowersock, Peter Brown, & Oleg Grabar. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. p. 377. ISBN 0-674-51173-5
  9. Edwards, Robert W. (1987). The Fortifications of Armenian Cilicia: Dumbarton Oaks Studies XXIII. Washington, D.C.: Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University. pp. 3–288. ISBN 0-88402-163-7
  10. One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Cilicia". Encyclopædia Britannica. 6 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 365–366.
  11. Peter Jackson, Mongols and the West, p. 74. "King Het'um of Lesser Armenia, who had reflected profoundly upon the deliverance afforded by the Mongols from his neighbours and enemies in Rum, sent his brother, the Constable Smbat (Sempad) to Guyug's court to offer his submission."
  12. Angus Donal Stewart, "Logic of Conquest", p. 8. "The Armenian king saw alliance with the Mongols – or, more accurately, swift and peaceful subjection to them – as the best course of action."
  13. http://www.armenian-history.com/Nyuter/HISTORY/G_Moumdjian/Social-Political.htm
  14. https://hrantdink.org/attachments/article/1398/Adana_Raporu_new.pdf
  15. Robert Farrer Zeidner, The Tricolor over the Taurus: The French in Cilicia and Vicinity, 1918-1922, Atatürk Supreme Council for Culture, Language and History, 2005, ISBN 978-975-16-1767-5 , p. 250., During three days of stark terror, the Armenians panicked 40,000 Muslims into fleeing to the countryside.
  16. Moumjian, Garabet K. "Cilicia Under French Administration: Armenian Aspirations, Turkish Resistance, and French Stratagems" in Armenian Cilicia, pp. 457–489.
  17. http://www.zum.de/whkmla/region/asmin/cilicia191823.html