ჰიმბა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ჰიმბას ტომის ქალი ტრადიციულ სახლთან.

ჰიმბა (Himba) — ეთნიკური ჯგუფი ჩრდილოეთ ნამიბიაში, კუნენეს (ყოფილი კაოკოლანდი) რეგიონში. ჰიმბას ტომი მსოფლიოს მხოლოდ გარკვეულ ნაწილში გვხდება, ძირითადად ნამიბიაში, კუნენეს რეგიონსა და ანგოლაში. მათი საერთო რაოდენობა დაახლოებით 50 ათასს აღწევს. ასევე მათი გარკვეული ნაწილი შემორჩენილია აფრიკის სხვა და სხვა კუთხეში და მათ "ოვატვას" სახელით ვიცნობთ (ეს ხალხიც ჰიმბას ნაწილია, მაგრამ ბანაკში ძალიან ცოტა დროს ატარებს), მაგრამ ისინი ძირითადად მონადირეები და შემგროვებლები არიან, ანუ მხოლოდ "საქმისათვის" არიან ჩამოსულნი, საცხოვრებლად კი ნაკლებად იყენებენ ამჟამინდელ ადგილსამყოფელს.

ჰიმბას ტომი მომთაბარე, ძირითადად მესაქონლეობით დაკავებული ხალხია.  ისინი თითქოს ჰგვანან ჰერეროს ტომის ხალხს, რომლებიც დაახლოებით იმავე ტერიტორიაზე სახლობენ, მაგრამ ერთადერთი მნიშვნელოვანი მსგავსება მათი სასაუბრო ენაა, ოტჯიჰიმბა, რომელიც ჰერეროს ენის დიალექტია და ბანტუს ენათა ჯგუფს მიეკუთვნება. საერთოდ კი ჰიმბას ხალხი ნამიბიის მომთაბარე ხალხად მიიჩნევა.

თავად ჰიმბელები საკუთარ თავს "ოვაჰიმბას" უწოდებენ, რაც დაახლოებით ჰიმბას ხალხს აღნიშნავს და თუკი მათ ენაში სიტყვა ჰიმბა, გარდა ტომის სახელწოდებისა, რომელიმე ერთი ინდივიდის აღსაწერადაც გამოიყენება, ოვაჰიმბა მისი მრავლობითი რიცხვია.

კულტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ძირითადი საქმიანობა და შემოსავლები[1][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჰიმბას ხალხი განსაკუთრებულად მისდევს მეცხოველეობას ძირითადად კი სქელკუდიანი ცხვრისა და თხის მოშენებით არიან დაკავებულნი. თუმცა, არ შეიძლება რქოსანი საქონლის დავიწყებაც, რომლის ნაკლებობასაც ნამდვილად არ განიცდიან. მათ ასევე მოჰყავთ გაკრვეული სახის მოსავალი, კერძოდ ყვითელი სიმინდი და ფეტვი, რომელთაც განსაკუთრებული მოვლა არ სჭირდებათ და მორწყვისათვის მხოლოდ წვიმის წყალიც ჰყოფნით. შინაური პირუტყვი რძისა და ხორცის ძირითადი წყაროს წარმოადგენს, მაგრამ ჰიმბას დღიურ რაციონში საკმაოდ დიდი რაოდენობით შედის სიმინდი, მარცვლეული, ქათმის კვერცხი, ველური ბალახები და თაფლი. აღსანიშნავია, რომ მათთვის საქონელი ძალიან ძვირფასია და ფულის სანაცვლოდ მას მხოლოდ ძალიან იშვიათ შემთხვევებში ცვლიან. არასამურნეო ბიზნესი, ხელფასები, პენსიები და სხვა სახის სოციალური დახმარებები ჰიმბას შემოსავლის ძალიან მცირე ნაწილს შეადგენს. ამ ფულს ისინი ძირითადად პლანტაციებში მუშაობით მოიპოვებენ, გარდა ამისა, ხანდაზმულთა ბონუსები და გვალვის კომპენსაციებიც აღსანიშნავია.

სტილი[2] და სამოსი[3][4][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჰიმბას ტომის ორივე სქესის წარმომადგენლები ატარებენ ტრადიციულ ტანისამოსს, რომელიც მათ საცხოვრებელ გარემოსთან და მის ნახევრად მშრალ კლიმატთანაა ადაპტირებული. უმეტეს შემთხვევაში, მათი ტანსაცმელი შედგება პერანგის მსგავსი მოსასხამისგან, რომელიც ხბოს ტყავისგანაა დამზადებული (აღსანიშნავია ისიც, რომ მათ ტანისამოსში სულ უფრო და უფრო ხშირად ვხდებით თანამედროვე ქსოვილებს) და სანდლებისაგან (ზოგადად, ამ ტომში, ფეხსაცმელს არც ისე ხშირად ნახავთ), რომლის დამზადებისთვის ისინი უმეტესწილად მანქანის ძველ საბურავებს იყენებენ. ჰიმბას ქალები, ისევე როგორც მამაკაცები, ცნობილნი არიან "ოტჯიზეს" საცხის გამოყენებით. ეს არის რძის ცხიმისა და ე.წ. ჟანგმიწის პიგმენტების ნარევი, რომლითაც ისინი მთელს სხეულს იფარავენ. მსგავსი ქმედება მათ საშულებას აძლევს გაიწმინდონ კანი დიდი ხნის მანძილზე (მოგეხსენებათ, ისინი წყლის დეფიციტს განიცდიან). ეს მიქსტურა მათ ასევე მშრალი და ცხელი ჰავისგანაც იცავს და, გარდა  ამისა, ეფექტურია კოღოებისა და სხვა მწერების თავიდან ასაცილებლად. "ოტჯიზე", რომელსაც ხშირად ურევენ ომუზუმბას ბუჩქის ნაყოფს არომატის გამო, აძლევს მათ კანს გამორჩეულ მონარინჯისფრო, ან მოწითალო ფერს, ზუსტად ისე, როგორც მათი სამოსსა და თმის სტილს. "ოტჯიზე" ითვლება ძალიან მოთხოვნად მიქსტურად ესთეტიური სილამაზის კოსმეტიკაში. ის სიმბოლურად დედამიწის ყველაზე მდიდარი ფერის, წითლის და სისხლის, როგორც სიცოცხლის არსის გამოხატულებაა. ეს საცხი ჰიმბას სილამაზის იდეალთან არის გაიგივებული.

თმის სტილი და სამკაულები მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ჰიმბას ხალხის ცხოვრებაში. ისინი გამოხატავენ ასაკს და სოციალურ სტატუსს მათ საზოგადოებაში. ჩვილებსა და მცირეწლოვან ბავშვებს ისინი, უმეტესწილად, პარსავენ თმებს, ან ჭრიან მას ძალიან დაბალ დონეზე. ბიჭების შემთხვევაში ასეთი ვარცხნილობა მალე ცალ ნაწნავად გადაიქცევა, რომელიც მათ უკან აქვთ გადაგდებული. გოგონებს კი ორი ნაწნავი უჩნდებათ, რომელიც მათი სახისკენაა მიმართული და ხშირად მათი თვალების პარალელურია. თმის ტარების მსგავსი სტილი "ორუზოს" (მამაკაცებით დაკომპლექტებული ე.წ. "მოკრძალებულობის საზოგადოება") წევრების მიერაა დადგენილი და იგი ტომის წარმომადგენელს მანამ უნარჩუნდება, სანამ სქესობრივ სიმწიფეს არ მიაღწევს.  გოგონათა გარკვეული ნაწილი გამონაკლისს წარმოადგენს და წინ გადმოგდებულ ცალ ნაწნავს ატარებს, რაც იმას ნიშნავს, რომ მას ტყუპისცალი ჰყავს.

მას შემდეგ, რაც მომწიფების ასაკს მიაღწევენ, ბიჭების ვაცხნილობაში ბევრი არაფერი იცვლება, მომწიფებული გოგონების კი "ოტჯიზეთი" გაჯერებულ ბევრ ნაწნავს ატარებენ. ყოველდღიურ პრაქტიკაში, ისინი ამ ნაწნავებს, ხშირად, ერთად იკრავენ და ზურგსუკან იგდებენ. ქალები, რომლებიც უკვე ერთი წელიწადია დაქორწინებულნი არიან, ან ჰყავთ შვილი მოჩუქურთმებულ თავსამკაულს ატარებენ, რომელსაც "ერემბლეს" უწოდებენ. "ერემბლე" ცხვრის ტყავისგანაა გამოძერწილი და ბევრ ნაწნავს მოიცავს, რომელთა ფერის მისაღებად და თავის ერთად მოსაყრელად ჰიმბას ქალები, რაღა თქმა უნდა, "ოტჯიზეს" ხმარობენ. დაუქორწინებელი მამრების ვარცხნილობა, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, დიდად არ იცვლება, ქორწინების შემდეგ კი ისინი თმას ქუდის ფორმის მსგავსად იხვევენ, მის ქვეშ კი დაუწვნელ თმას იტოვებენ. რაც შეეხება ქვრივ მამაკაცებს, მეუღლის სიკვდილის შემდეგ, ისინი იშორებენ "ქუდს" და მხოლოდ დაუწვნელ თმას იტოვებენ. აღსანიშნავია ისიც, რომ წყლის სიმწირის გამო, ჰიმბას ხალხში თმის გასუფთავების მასობრივ საშუალებად ნაცარი გამოყენება.

ცხოვრების გზა[1][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქალები და გოგონები, თითქოს, უფრო შრომის მოყვარენი არიან, ვიდრე მამრობითი სქესის წარმომადგენლები. ისინი ასრულებენ ისეთ სამუშაოებს, როგორებიცაა სოფლებში წყლის მოზიდვა, ქოხების კედლების მობათქაშება ტრადიციული მიქსტურით, რომლის აუცილებელ ინგრედიენტებსაც წითელი თიხა და ძროხის ნაკელი წარმოადგენენ, ასევე მათ უნდა უზრუნველყონ წარმოებული რძის საიმედოდ შენახვა, მოამზადონ კერძები და მოემსახურონ სუფრებს, ხელსაქმით დაკავებულ მდედრებს კი თიხისგან ჭურჭელი გამოჰყავთ, კერავენ ტანსაცმელს და, შეძლებისდაგვარად, ამზადებენ სამკაულებს. ძროხებისა და თხების მოწველა ასევე ქალების და გოგონების ვალდებულებაა. ქალები უვლიან ბავშვებს, აღსანიშნავია ისიც, რომ საჭიროების შემთხვევაში, ისინი სხვა ქალების შვილების მოვლაზეც არ აცხადებენ უარს.  კაცების ძირითადი მოვალეობა ფერმერობაა, მაგრამ ესეც პირობითია, რადგან ისინი დიდი ხნით ტოვებენ ხოლმე თავიანთ საცხოვრებელს, ადგილზე ყოფნისას კი ცხოველთა დაკვლით, მშენებლობითა და ტომის შეკრებებზე საჭირბოროტო საკითხების გადაწყვეტით არიან დაკავებულნი. აქ ადამიანთა დიდი რაოდენობა ერთი ოჯახის წევრად მიიჩნევა და ისინი ძირითადად მჭიდროდ ბინადრობენ, დასახლების ასეთ ტიპს კი "ონგანდას" უწოდებენ. "ონგანდა" პატარა, ოჯახური ტიპის სოფელია, რომელიც ფაცხებს, ცხოველთა თავშესაფრებსა და სახელოსნოებს აერთიანებს. აღსანიშნავია, რომ ყველა ეს ნაგებობა ერთ დიდ წრეწირზე მდებარეობს, რომლის ცენტრშიც განთავსებულია "ოკურუვო", წინაპართა წმინდა ცეცხლი, და შემოღობილი ადგილი, ე.წ. "კრაალი", რომელშიც წმინდა, საკერპო ცხოველია განთავსებული. ცეცხლიც და ეს პირუტყვიც გარდაცვლილთა განდიდებას ემსახურება. "ოკურუვო" წინაპართა მფარველობას გამოხატავს, წმინდა ცხოველი კი ადამიანთა და მათ წინაპართა სათანადო კავშირს უზრუნველყოფს.

ქორწინება[5][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჰიმბას წარმომადგენლები პოლიგამუსები არიან და კაცების უმრავლესობას ორი მეუღლე ჰყავს ერთდროულად. ახალგაზრდა გოგონებს მომავალ საქმროებს მამები ურჩევენ. ეს ხდება სქესობრივი მომწიფებისთანავე, რაც იმას ნიშნავს, რომ ათი წლის, ან თუნდაც უფრო მცირეწლოვანი გოგონები, უკვე შეუღლებულნი არიან. ასეთი პრაქტიკა არალეგალურია ნამიბიაში და მას ჰიმბას წესდების გარკვეული ნაწილიც ეწინააღმდეგება, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, იგი ჯერ კიდევ საკმაოდ გავრცელებულია. ჰიმბას ხალხში მიღებულია ბიჭების სქესობრივი მომწიფების ასაკამდე წინადაცვეთა. დაქორწინებული ბიჭი კი უკვე კაცად ითვლება. მსგავსი პრაქტიკა გოგონების შემთხვევაში უცხოა. ჰიმბას მდედრი წარმომადგენელი არ ითვლება სრულფასოვან ქალად, ვიდრე იგი ბავშვს არ გააჩენს.

კავშირი გარესამყაროსთან[6][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

იმ ფაქტის მიუხედავად, რომ ჰიმბას ხალხის უმრავლესობა განსხვავებული კულტურული ცხოვრებით ცხოვრობს სხვებისგან მოშორებული სოფლების გარემოცვაში, ისინი მაინც არიან სოციალურად დინამიურები, ანუ ყველა მათგანი სულაც არაა აბსოლუტურად იზოლირებული ადგილობრივი ურბანული კულტურებისაგან.[1] ჰიმბას ხალხი თანაარსებობს და ურთიერთქმედებს სხვა ეთნიკურ ჯგუფებსა და ქალაქური ცხოვრების ტრენდებთან ერთად. განსაკუთრებით ისინი, ვინც ახლოს ცხოვრობენ კუნენესთან, ოპუვოს დედაქალაქთან, ხშირად ჩადიან ადგილობრივ სუპერმარკეტებში, რათა სამომხმარებლო პროდუქტი, საკვები და, რაც მთავარია, ჯანმრთელობის დაცვის საშუალებები შეიძინონ. 

მათი საცხოვრებელი ადგილის მშრალი, ცხელი კლიმატისა და გარეშე ზეგავლენისაგან იზოლირებულობის გამო, ჰიმბას ხალხმა შეძლო შეენარჩუნებინა მათი ცხოვრების ტრადიციული სტილის უმეტესი ნაწილი. წევრები ტომური ცხოვრებით ცხოვრებით, რომელიც ორმხრივ მემკვიდრეობითობაზეა დაფუძნებული, რაც მათ საშუალებას აძლევს უკიდურესად ექსტრემალურ სამყაროში იცხოვრონ.

ორმხრივი მემკვიდრეობითობის პირობებში, ტომის თითოეული წევრი ორ კლანს მიეკუთვნება: ერთი - მამის მხრიდან (ე.წ. პატრიკლანი, რომელსაც "ორუზოს" უწოდებენ) და მეორე - დედის მხრიდან (ე.წ. მატრიკლანი, რომელსაც "ეანდას" უწოდებენ). ჰიმბას დაჯგუფებებს კლანის უხუცესი მამრი მართავს. ვაჟები მამისეულ ტომებთან ერთად ცხოვრობენ და როდესაც გოგონები თხოვდებიან, ისინი ქმრის კლანთან ერთად იწყებენ თანაარსებობას. თუმცა, მემკვიდრეობითობა არა პატრიკლანურად, არამედ მატრიკლანურად გადაიცემა, ანუ ვაჟს მამისეული პირუტყვი კი არ გადაეცემა, არამედ მისი ბიძის, ოღონდ დედის მხრიდან.

ორმხრივი მემკვიდრეობა მხოლოდ დასავლეთ აფრიკის, ინდოეთის, ავსტრალიის, მელანეზიისა და პოლინეზიის გარკვეულ ჯგუფებშია აღმოჩენილი. ანთროპოლოგები თვლიან, რომ ეს სისტემა უპირატესია ისეთი ტომების შემთხვევაში, რომელთაც ექსტრემალურ პირობებში უწევთ ცხოვრება, რადგან ეს საშუალებას აძლევს პიროვნებას დაეყრდნოს მისი ოჯახის ორივე წარმომადგენელს (ანუ დედისგანაც და მამისგანაც მიიღოს გარკვეული სარგებელი) და მოიცვას უფრო დიდი არეალი.

ისტორია[7][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჰიმბას ისტორია კატასტროფებით მდიდარია. ის მოიცავს რამდენიმე უმძიმეს გვალვასა და პარტიზანულ ომს, ნამიბიის დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის დროს, რომელიც საბოლოო ჯამში მეზობელ ანგოლასთან სამოქალაქო ომით დასრულდა. 1904-იდან 1908 წლებამდე, ისინი გენოციდმა დააზარალა ჰერეროს ომების დროს, რომელიც სამხრეთ - დასავლეთ აფრიკაში გერმანიის იმპერიალისტური მთავრობის კოლონისტის ლოთან ვონ ტროზას მიერ იყო მართული და, სახელდობრ, ყოველი მეათე ჰერეროს და ნამას ტომის ადამიანის სიკვდილით დასჯას ითვალისწინებდა. ეს მოვლენა ჰერეროსა და ნამაქუას გენოციდად შეფასდა.

1980-იან წლებში ჰიმბას ცხოვრების გზა, თითქოს, კულმინაციას უახლოვდებოდა, რაც კლიმატური პირობებისა და პოლიტიკური კონფლიქტების დამსახურება გახლდათ. მძიმე გვალვამ მათ საქონლის 90 პროცენტი გაუწყვიტა. იმ დროს ბევრმა დათმო პირუტყვი და ოპუვუში ლტოლვილად ჩაბარდა, სადაც საერთაშორისო დახმარებების იმედად განაგრძო ცხოვრება, ბევრი კი ქუვეითის გასამხედროებულ ძალებს შეუერთდა, რათა როგორმე გამკლავებოდა პირუტყვის დანაკარგსა და გავრცელებულ შიმშილობას. ჰიმბას ტომის ხალხი, როგორც ანგოლის საზღვარზე მოსახლენი, სამხრეთ აფრიკის საზღვრებისათვის ომში ხშირად ხდებოდნენ გატაცების მსხვერპლნი, ისინი მძევლებად აჰყავდათ ან აიძულებდნენ შეერთებოდნენ ნამიბიის სახალხო განმათავისუფლებელი არმიის ანგოლის დანაყოფს.

რელიგია[7][8][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოვაჰიმბა, როგორც ისინი საკუთარ თავს უწოდებენ, მონოთეისტი ხალხია და თაყვანს ერთადერთ ღმერთს, მუკურუს სცემს. თუმცა, არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ისინი მათი დაჯგუფების წინაპრებსაც აღმერთებენ. მუკურო მხოლოდ ილოცება, წინაპრებს კი შეუძლიათ როგორც ლოცვა, ასევე წყევლაც მიუვლინონ ადამიანებს. თითოეულ ოჯახს აქვს საკუთარი "წმინდა ცეცხლი", რომელსაც ცეცხლის მცველი დარაჯობს. ცეცხლის მცველი ყოველ 7 - 8 დღეში უახლოვდება "წმინდა ცეცხლს", რათა, მისი ოჯახის სახელით, დაუკავშირდეს მუკურუსა და წინაპრებს. იქედან გამომდინარე, რომ ხშირად მუკურუ დაკავებულია, ვინაიდან მას უფრო მნიშვნელოვანი საზრუნავი აქვს, მის როლს წინაპრები ითავსებენ.

ამ ხალხს ტრადიციულად სჯერა "ომიტის", რომელიც გარკვეული თარგმანის მიხედვით, ჯადოსნობას, კუდიანობას ნიშნავს, არსებობს სხვა ვარიანტებიც, როგორებიცაა "შავი მაგია" და "ცუდი მედიცინა". მათ სჯერათ, რომ სიკვდილის მიზეზი "ომიტია", ან პიროვნება, რომელიც "ომიტის" ავი განზრახვებით იყენებს. გარდა ამისა, ზოგ მათგანს სჯერა, რომ იმ ბოროტს ხალხს, რომელიც "ომიტის" იყენებს, აქვს ძალა ჩაგიდოს ცუდი ფიქრები გონებაში ან გამოიწვიოს განსაკუთრებული რაღაცები, მაგალითად, გახადოს ჩვეულებრივი დაავადება, როგორიც არის გრიპი, მომაკვდინებელი. თუმცა, "ომიტის" მომხმარებლები მტერს ყოველთვის პირდაპირი გზებით როდი უტევენ, ხშირად ისინი მიზანში მათ ნათესავებსა და საყვარელ ადამიანებს იღებენ. ჰიმბას ზოგი წარმომადგენელი ტრადიციულ აფრიკელ წინასწარმეტყველ - მკურნალს მიმართავს, რათა უბედურები მიზეზი ან "ომიტის" გამომყენებლის ვინაობა გაიგოს.

ნამიბიის დამოუკიდებლობის შემდეგ[9][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოვაჰიმბამ წარმატებით შეინარჩუნა კულტურა და ცხოვრების წესი.

თვალსაჩინოებისათვის, ჰიმბას ხალხმა იმუშავა უცხოელ აქტივისტებთან ერთად, რათა დაებლოკა ჰიდრო - ელექტრო სადგურის კაშხლის მშენებლობა კუნენეს მდინარეზე, რომელიც მათ წინაპრებისეულ ტერიტორიებს დატბორავდა. 2011 წელს, ნამიბიის მთავრობამ წარმოადგინა ახალი გეგმა, რომლის თანახმადაც კაშხალი უნდა გაშენებულიყო ოროკავეში, ბეინსის მთებში. 2012 წელს ჰიმბას ხალხმა კაშხლის მშენებლობის საწინააღმდეგო დეკლარაცია წარუდგინა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციას, აფრიკის გაერთიანებასა და ნამიბიის მთავრობას.

ნორვეგიისა და ისლანდიის მთავრობებმა დააარსეს მობილური სკოლები ჰიმბას ტომის ბავშვებისათვის, 2010 წელს კი ამ პროექტით ნამიბიის მთავრობაც დაინტერესდა და, ახლა, ეს სკოლები არა მობილური, არამედ მუდმივი სასწავლო დაწესებულებებია. ჰიმბას ლიდერებმა წარადგინეს მორიგი დეკლარაცია, სადაც აპროტესტებდნენ ამ სკოლების კულტურულ შეუსაბამობას და ამბობდნენ, რომ მსგავსი ტიპის განათლების სისტემა საფრთხეს უქმნიდა მათ კულტურას, თვითმყოფადობასა და ცხოვრების წესს.

ადამიანთა უფლებები[9][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დარჩენილი მონადირეებისა და შემგროვებელთა ჯგუფები, რომელთაც "ოვატვას" სახელით მოიხსენიებენ ნამიბიაში, კუნენეს რეგიონის დაცულ ბანაკებში არიან იზოლირებულნი. მიუხედავად ჰიმბას ლიდერების ტრადიციული პროტესტისა, "ოტვავები" იქ არიან გამომწყვდეულნი მათი თანხმობისა და სურვილის წინააღმდეგ.

2012 წლის თებერვალში ჰიმბას ტრადიციულმა ლიდერებმა ორი განსხვავებული დეკლარაცია წარუდგინეს აფრიკის გაერთიანებასა და გაეროს.

პირველი, სათაურით "ოვაჰიმბას, ოვატვას, ოვატიჯიმბასა და ოვაზემბას დეკლარაცია ოროვაკვეს კაშხლის წინააღმდეგ ბეინსის მთებში", ხაზს უსვამს ჰიმბას ლიდერების პროტესტსა კუნენეს მდინარის შესაძლო ადიდების გამო.

მეორეში, სათაურით "ნამიბიის კაოკოლენდის ჰიმბას ტრადიციული ლიდერების დეკლარაცია", ჩამოთვლილია მოქალაქეობრივი, კულტურული, ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური ძალადობების სია, რომელსაც ნამიბიის მთავრობა ამზადებს.

2012 წელს გაეროს სპეციალური მომხსენებელი აბორიგენულ ხალხთა საკითხებში ჰიმბას ტომს ეწვია და გაარკვია, რომ ისინი კატეგორიულ უარს აცხადებენ დაემორჩილონ ტრადიციულ ავტორიტეტებს და რომ ისინი უმეტესწილად მეზობელ ტომთა ლიდერები გავლენის ქვეშ არიან. თუმცა, რა თქმა უნდა, როგორც დამოუკიდებელი ტომი, ჰიმბა მათაც მხოლოდ გარკვეულ საკითხებში ემორჩილებოდა. გაეროს მომხსენებლის აზრით, ის ფაქტი, რომ ტომის წარმომადგენელები ავტორიტეტებს არ ემორჩილებოდნენ, სიტუაციას ძალიან ართულებდა, რადგან ნამიბიის მთავრობას არც იმ მიწების განკარგვა შეეძლო, სადაც ოვაჰიმბა ცხოვრობდა.

[10]2012 წლის 23 ნოემბერს ასობით ოვაჰიმბა და ზემბას ხალხი, ომუჰუნგადან და ეპუპას რეგიონიდან, შეიკრიბა ოკანგუატში. ისინი ნამიბიის მთავრობის სამომავლო გეგმას აპროტესტებდნენ, რომელიც ბეინსის მთებში, კუნენეს მდინარეზე კაშხლის აშენებას ითვალისწინებდა. ტომობრივი დაჯგუფებების აზრით, მსგავსი ქმედება მათი უფლებები უხეში დარღვევა იყო, რადგან გარდა დატბორვისა, გახშირებული აფეთქებების გამო, მათი მიწების გარკვეულ ნაწილს ჩამოშლა ემუქრებოდა.

2013 წლის 25 მარტს, ათასობით ოვაჰიმბამ გამართა საპროტესტო აქცია, ამჯერად ოპუვოში. მათი აზრით, ნაბიმიაში მათი მრავალი უფლება ირღვეოდა. ისინი კვლავაც კაშხლის მშენებლობის გეგმას აპროტესტებდნენ და აცხადებდნენ, რომ ნამიბიის მთავრობა უყურადღებობას იჩენდა მათი ტომის მიმართ, რადგან კაშხლის პროექტი მათთან შეუთანხმებლად დაამტკიცეს, უფრო მეტიც, ისინი საერთოდ არ იცნობდნენ ამ გეგმას. მათი პრეტენზიების დიდი ნაწილი ერთი და იმავე ხასიათის იყო. მათი აზრით, მთავრობა ანადგურებდა კულტურული მეცნიერებებისათვის ძალიან საინტერესო და მნიშვნელოვან მიწას და, ამასთანავე, ხდებოდა მათი კუთვნილი მიწის უკანონო მითვისება, სადაც ისინი საუკუნეების მანძილზე ცხოვრობდნენ.

[11]2013 წლის 14 ოქტომბერს, ჰიმბას ლიდერმა, კაიპკამ, ეპუპას რეგიონის სახელით, გააპროტესტა გერმანული ტელევიზიის, "RTL" - ის რეალითი შოუ "ველური გოგონები". მისი თქმით, ტელეარხი ბოროტად იყენებდა ჰიმბას სოფლებსა და ხალხს. აქედან გამომდინარე, მოითხოვეს, რომ ეთერში აღარ გასულიყო არცერთი შემდგომი ეპიზოდი, ვინაიდან ისინი ყალბ, იმიტირებულ წარმოდგენას უქმნიდა დანარჩენ მოსახლეობას, ეს კი ჰიმბას ხალხის კულტურის და მათი ცხოვრების წესის შეურაცხყოფა იყო.

2014 წლის 29 მარტს, ორივე ქვეყნაში, ანგოლასა და ნამიბიაში, მცხოვრები ჰიმბას ტომელები გაერთიანდნენ, რათა მასობრივი პროტესტი გამოეთქვათ ნამიბიის მთავრობის ბინძური ქმედებების გამო. რამდენიმე დღით ადრე მთავრობის წარმომადგენლებმა ჰიმბას საყოველთაო ლიდერის მოსყიდვა სცადეს, რათა კაშხლის აშენების უფლება მიეღოთ. შედეგად, ოვაჰიმბამ ძველი ლიდერი უარყო და წარმოადგინა ხელმოწერილი პეტიცია, რომლის მიხედვითაც წინა ბელადის არცერთ სიტყვას ფასი არ ჰქონდა, რადგანაც მისი პოზიცია ქრთამის აღების შემდეგ შეიცვალა და რომ ჰიმბას ხალხის აბსოლუტური უმრავლესობა კვლავაც ეწინააღმდეგებოდა კაშხლის აშენებას.

უფრო კონკრეტულად კუნენეს კაშხლის შესახებ[12][9][10][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

"ამ კაშხლის აშენება ჩვენს განადგურებას ნიშნავს" - ასეთია ჰიმბას ურყევი და მყარი პოზიცია საკითხთან დაკავშირებით. მათთან არც თხოვნამ გაჭრა, არც ალტერნატიულმა პირობებმა. იქედან გამომდინარე, რომ კუნენეს მდინარე საკმაოდ წყალუხვია, მთავრობისათვის მასზე ელექტროსადგურის აშენება მეტად სარგებლიანი იქნებოდა, ამიტომაც მათ ჰიმბას ლიდერებთან ერთად სხდომაც კი ჩაატარეს, სადაც კაშხლის სამი სავარაუდო მდებარეობა გააცნეს მათ. სამივე ლოკაცია კუნენეს ნაპირებზე მდებარეობდა და მთავრობა იმაზეც კი წავიდა, რომ ამ სამი ადგილიდან საუკეთესოს არჩევა მთლიანად ტომელებს მიანდო და მათ დამატებითი ანაზღაურებაც შესთავაზა, მაგრამ, რა თქმა უნდა, პოზიცია არ შეცვლილა. "ეს შეკითხვა შეურაცხმყოფელია. ეს იგივეა მკითხოთ ჩემი სამი შვილიდან რომლიც მოკვლას ვამჯობინებ" - ეს იყო ერთ - ერთი ლიდერის განცხადება. რამდენიმე წუთში ჰიმბას წარმომადგენლებმა, პროტესტის ნიშნად, სხდომათა დარბაზი დატოვეს.

მკვლევართა ნაწილი მიიჩნევს, რომ ოვაჰიმბას ისედაც ძალიან ჯიუტი წარმომადგენლები ერთმა დამატებითმა ფაქტომა კიდევ უფრო გააცოფა. კერძოდ, რამდენიმე წლის წინ, პრეზიდენტმა, ჰიფიკეპუნიე პოჰამბამ განაცხადა, რომ კაშხალი პირველივე შესაძლებლობისთანავე აშენდებოდა, ეს განცხადება კი მან ჰიმბას ხალხთან შეუთანხმებლად გააკეთა.

ფაქტია, ტომელთა სიჯიუტემ გაამართლა და მათი შეუვალობა წარმატებული გამოდგა მათთვის. წარმატების გზაზე მდგარმა ტომმა გაჩერება არ ისურვა. ჰიმბას ერთ - ერთი ლიდერი და გამოჩენილი გმირი,  ჰიკუმინუე კაიპკა ამ კაშხლის დონორ ქვეყნებში, კერძოდ გერმანიაში, შვედეთში, ნორვეგიასა და ინგლისში გაემგზავრა, რათა იქაური მთავრობების წარმომადგენელთათვის ტომისეული მიზეზები აეხსნა. ამ ქმედებამ ჰიმბასთვის საკმაოდ კარგი შედეგი მოიტანა. განვითარებული ქვეყნების წარმომადგენლებმა ხელახლა გამოგზავნეს მკვლევრები ნამიბიაში და პოზიციაც მეტნაკლებად შეცვალეს. მათი თქმით, სადგურს ქვეყნის ეკონომიკისათვის უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა, მაგრამ ამასთანავე ქვეყნის მეთაურებს დელიკატურობა მართებდათ, ვინაიდან ისინი იმ მიწებს განაგებდნენ, სადაც დედამიწის ერთ - ერთი უკანასკნელი ველური კულტურაა წარმოდგენილი და ამას განსაკუთრებული გაფრთხილება სჭირდებოდა.

მორიგი კვლევის ჩატარების შემდეგ, ნამიბიის მთავრობამ გადაწყვიტა, რომ შეეცვალა კაშხლის ადგილსამყოფელი. წარმოადგინეს გეგმა, რომლის მიხედვითაც ახალი ელექტრო სადგური, ოდნავ მოშორებით, ბეინსის მთებში, ეპუპას ჩანჩქერებზე იქნებოდა განთავსებული, რაც ჰიმბას კულტურაზე უარყოფით გავლენას ძალზედ შეამცირებდა. თუმცა, არც ამან გაჭრა. ტომის ერთ - ერთმა უხუცესმა, ტაკო ჰუნგამ, IRIN - თან საუბრისას შემდეგი განცხადება გააკეთა: "ჩვენ არასდროს დავთანხმებულვართ მდინარე კუნენეზე კაშხლის აშენებას და ამას არც მომავალში გავაკეთებთ; ამის გაკეთების ნებას მთავრობას არასდროს მივცემთ".

ჰიმბას დროებითი ბანაკები ეპუპას სამხრეთ ჩანჩქერებიდან დაახლოებით 100 კმ-ში მდებარეობს, სადაც ასობით ოვაჰიმბა ბინადრობს. IRIN კორესპონდენტი შემთხევით წააწყდა ტომელთა შეკრებას. ისინი დაკრძალვისათვის ემზადებოდნენ, ტემპერატურა კი დაახლოებით 40 გრადუსი იყო ცელსიუსის შკალით. კიდევ ერთმა უხუცესმა, მუტჯინდუიკა მუტამბომ კორესპონდენტს ტომისათვის მდინარის მნიშვნელობა აუხსნა: "ახლა ცხელა და ჩვენ მოპანის ხის ჩრილში ვსხედვართ. ანალოგიური დანიშნულება აქვს ჩვენთვის მდინარე კუნენეს. კუნენე ჩვენთვის დიდი ხესავითაა და როცა ცხელა, ჩვენ შეგვიძლია მასთან მივიდეთ და თავი შევაფაროთ. ეს ერთადერთი საშუალებაა ტომელებისთვის და მათი ცხოველებისათვის; სწორედ ამაშია ამ მდინარის სილამაზე".

დღემდე, როდესაც სხვა და სხვა ჟურნალისტები თუ მკვლევრები ამ ადგილს სტუმრობენ, ტომელები მათ ეუბნებიან, რომ მთავრობამ მათ უღალატა. ისინი ამბობენ, რომ ხელისუფლება მათ მხოლოდ საარჩევნო ხმებისათვის იყენებს და სინამდვილეში მათი უფლებები არავის ადარდებს. ეს ყველაფერი შესაძლოა ხელისუფალთა ხშირი ცვლითაცაა განპირობებული. ერთი რამ ფაქტია, 90-იანებში მაშინდელმა პრეზიდენტმა ოვაჰიმბას დამოუკიდებლობა აღუთქვა და ტომელებიც ცდილობენ ამ უფლებით ისარგებლონ და არავის იურის დიქციაში არ მოექცნენ, მაგრამ ეს მხოლოდ ფუჭი დაპირება გახლდათ. მაშინდელმა პოლიტიკოსებმა ამის გაკეთება არ მოისურვეს ან ვერ მოასწრეს, შემდეგი მთავრობები კი მათ დაპირებებზე პასუხს არ აგებენ.

საფლავები და სასაფლაოები[12][8][9][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჰიმბას ტომის ისტორიული სასაფლაოები ცოტა ხნის წინ დიდი განსჯის საგანი გახდა, რადგანაც მთავრობას მათ ადგილას ელექტრო სადგურის კაშხლის აშენება ჰქონდა განზრახული. მიუხედავად იმისა, რომ მათდამი ყურადღება ყოველთვის ძალიან დიდი იყო, დაინტერესებულ პირთა შორის ძირითადად ტურისტებსა და ფოტოგრაფებს თუ წააწყდებოდით, ახლა კი, რაოდენ გასაოცარიც არ უნდა იყოს, მათზე პოლიტიკოსთა დიდი ნაწილიც ალაპარაკდა. მიუხედავად იმისა, რომ ჰიმბას ხალხი, როგორც სხვა საკითხებთან მიმართებაში, აქაც ჯიუტად არ თმობს თავის პოზიციებს, მათ ოპონენტებს საკმაოდ მყარი არგუმენტები აქვთ იმის დასამტკიცებლად, რომ საფლავთა ადგილის შეცვლა კულტურული ღირებულებების შელახვის გარეშეც შეიძლება. ისინი ამის დასამტკიცებლად რამდენიმე ფაქტს აღნიშნავენ, მაგალითისათვის, ჰერეროს ტომის მაშინდელი ლიდერის, სამუელ მაჰარეროს ნეშტის ნარჩენები 1923 წელს ბოსტვანადან ოკაჰანჯაში გადაასვენეს, ხოლო კაოკოლენდის სახალხო გმირის, ვიტა ტომის ცხედარი, რომელიც 1937 წელს ონდანგუაში გარდაიცვალა და იქვე დაკრძალეს, ათას ცხრაას ოთხმოციან წლებში ოპუვოში გადაიტანეს. თუმცა, ოვაჰიმბას აზრით, მსგავსი ქმედება ყოვლად მიუღებელია და ამგვარ პროცესს გარდა ტექნიკურ პრობლემათა მთელი რიგისა, სხვა ასპექტებიც უშლის ხელს. მათი თქმით, საფლავთა ადგილების შეცვლა ისევე შეურაცხყოფს წინაპართა სულების სიწმინდეს და ზარალს მიაყენებს ოვაჰიმბას კულტურულ ღირებულებებს, როგორც სასაფლაოთა დატბორვა. მეცნიერებსა და მკვლევარებს ძალიან უჭირთ ამ საკითხის შესახებ რაიმე დასკვნის გამოტანა. ერთადერთი განცხადება, რომელიც მათ გააკეთეს ისაა, რომ საფლავთა რაობის შესახებ ორ დაპირისპირებულ მხარეს რადიკალურად განსხვავებული შეხედულება გააჩნია. თუკი ერთი მხარისთვის საფლავი უბრალოდ ადგილია, რომელიც მხოლოდ იმითაა გამორჩეული, რომ იქ ადამიანის ნეშტი ასვენია და მის მდებარეობას მნიშვნელობა არ აქვს, მეორეთა წარმოდგენით, ის ბევრად მეტია, ვიდრე ცხედართა განსასვენებელი ადგილი: წინაპართა საფლავი მათი კულტურის უდიდესი გამოვლინებაა, რომელიც მიწასა და ადამიანს შორის ურთიერთობების დამყარებასა და შენარჩუნებას უწყობს ხელს და გარდა ამისა, იგი რელიგიური რიტუალების ჩასატარებელ წმინდა მიწასაც წარმოადგენს.

თუკი ამ ყველაფერს ანთროპოლოგიური კუთხით შევხედავთ, დებატებში საფლავთა მნიშვნელობისა და სტილის შესახებ რამდენიმე ასპექტი იკვეთება. რას ნიშნავს ეს სასაფლაოები კაოკოლენდის ადგილობრივი მცხოვრებლებისათვის? ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად ჰიმბას ეთნოგრაფიაში ღრმად ჩახედვა გვჭირდება. სასაფლაოები, რომლებიც კუნენეს მდინარეზეა ნაპოვნი მინიმუმ 150 წლის ისტორიას ითვლის. თვალის პირველი გადავლებისთანავე შეამჩნევთ, რომ აქ წარმოდგენილ საფლავებში დაკრძალვის სტილი სხვა და სხვა ტიპისაა. გარკვეული კვლევების თანახმად, გვხდება როგორც სინქრონული, ასევე ქაოტური ცვლილებებიც. იმას გარდა, რომ ჰიმბას საფლავებში ნათლად ჩანს დაკრძალული ადამიანების სიმდიდრე, სქესი და ეთნიკური წარმომავლობა, აქ ქრონოლოგიური ცვლილებების შემჩნევაც შეიძლება. ჩნდება გარკვეული კითხვები იმის შესახებ თუ რატომ მარხავენ ადგილობრივები ნათესავებს განსხვავებული გზებით და რამ გამოიწვია მიწად მიბარების რიტუალის რამდენიმე შესამჩნევი ცვლილება მხოლოდ ერთი საუკუნის განმავლობაში. ცვლილებები ჰიმბას საფლავებში კიდევ უფრო განსაცვიფრებელია, როდესაც ჩვენ ვაკვირდებით ცვლილებებს სხვა საზოგადოებრივ კულტურებში, რომლებიც საკმაოდ დაბალი ტემპით მიმდინარეობდნენ. ქალები ჯერ კიდევ ტყავის სამოსს ატარებენ და სხეულს "ოტჯიზეთი" და სხვა ტრადიციული მიქსტურებით იფარავენ. მამაკაცების თმის სტილი უცვლელია საუკუნეების მანძილზე. თუკი დეტალებს ძალიან არ ჩავუღრმავდებით, კულტურის სხვა არცერთ ასპექტში, არც ტომობრივ სტრუქტურასა და რელიგიაში მკვეთრი ცვლილებები არ შეინიშნება. თუმცა, თუკი სხვა ცვლილებები საუკუნის განმავლობაში მიმდინარეობდა, რატომ იცვლება ადამიანის მიწად მიბარების ტრადიცია გაცილებით სწრაფად? როგორც ლოკალურ, ისე საერთაშორისო მედიაში ჰიმბას სასაფლაოებს ხშირად მოიხსენიებენ, როგორც "წმინდა საფლავთა ველს". ჩნდება კიდევ რამდენიმე კითხვა, რატომაა ეს ადგილები "წმინდა" ? ვინ არის დაკრძალული აქ და როგორ "ხდება კომუნიკაცია" გარდაცვლილებთან? მოკლედ რომ ვთქვათ, რატომ იბრძვის ოვაჰიმბა ამ "ველისთვის" ასე გაშმაგებით. რა თქმა უნდა, შეგვიძლია განვმეორდეთ და ეს ფაქტორიც ტომელთა სიჯიუტეს დავაბრალოთ, მაგრამ არა, საქმე მხოლოდ ამაშია როდია. მათ დახმარებისთვის უფრო მოზრდილ, ჰერეროს ტომსაც კი მიმართეს, რათა სასაფლაოთა დატბორვა აეცილებინათ თავიდან, რადგან ამ საფლავებს რამდენჯერმე აქვს ნათამაშები მნიშვნელოვანი როლი ჰერეროს ისტორიაში. გარდა ამისა, ბრძოლა "წმინდა საფლავების" განადგურების წინააღმდეგ ე.წ. "პირველი მსოფლიოს" ეკოსისტემისაკენ ლტოლვის გამოხატულებაა და ბევრი დასავლელის აზრით, უძველესი საფლავების მოვლა - პატრონობა ადგილობრივთა ახლო ურთიერთობას განასახიერებს "პირველყოფილ გარემოსთან". 

საფლავთა თემა საინტერესოა ანთროპოლოგიისა და მისი მომიჯნავე დისციპლინებისათვის ისევე, როგორც სხვა და სხვა თეორიული შეხედულებების მიმდევართათვის. თუმცა, ანთროპოლოგიას, არქეოლოგიისგან განსხვავებით, ამ საფლავების შესახებ ცოტა რამ თუ აქვს სათქმელი. ეს იქედან გამომდინარეობს, რომ არქეოლოგები მთლიანად არტეფაქტებს ეყრდნობიან, რომლებიც ამ გარემოში ნამდვილად არაა რთული მოსაპოვებელი, ხოლო ანთროპოლოგები ცდილობენ გამოიკვლიონ თეორიები, როგორიცაა სიკვდილი და მის შესახებ შექმნილი წარმოდგენები, შესაბამისად, არამატერიალური ფაქტები (მაგ.: რიტუალები, გლოვა) მეტად მნიშვნელოვანია მათთვის, ვიდრე მატერიალური ასპექტები, როგორებიცაა საფლავები, კუბოები და ა.შ. დაკრძალვის დროს გამოყენებული კოსტუმები ვან გენეპმა 1960 წელს შეაფასა, როგორც rites de passage, (სიტყვა - სიტყვით გადასასვლელი რიტუალები, იგულისხმება სხვა ცხოვრებაში გადასვლა, ანუ შეგვიძლია აღვიქვათ, როგოც სამგლოვიარო რიტუალები). მეორეს მხრივ, საფლავები ინფორმაციის უდიდეს წყაროს წარმოადგენენ არქეოლოგებისათვის. საფლავთა ნარჩენების მიხედვით, ისინი ცდილობენ გააანალიზონ სოციალური ფაქტორები, სქესების ერთმანეთისადმი დამოკიდებულება და შიდაეთნიკური საკითხები ძველ ცივილიზაციებს შორის. როდესაც ცნობილი მეცნიერი, ოში და სხვები ამტკიცებდნენ, რომ დაკრძალვის რიტუალებსა და სოციალურ კულტურას შორის მყარი თანაფარდობა არსებობდა, არანაკლებ ცნობილი ჰოდერი გამოთქვამდა ვარაუდს, რომ სხვა მეცნიერები ზედმეტად ოპტიმისტურად ეკიდებოდნენ ამ საკითხს და რომ საფლავთა შემორჩენილი ნაწილების მიხედვით ასეთი დასკვნების გამოტანა ნაადრევი იყო. თუმცა, მიუხედავად გარკვეული უთანხმოებისა, მკვლევარები ერთხმად აღნიშნავდნენ, რომ საფლავთა შორის განსხვავება შეიძლება გამოწვეული იყო როგორც ე.წ. "ვერტიკალური" (სიმდიდრე, სოციალური სტატუსი, პოლიტიკური თანამდებობა), ასევე "ჰორიზონტალური" (სქესი, ასაკი, ეთნიკური წარმომავლობა და ა.შ.) ასპექტებით.

მას შემდეგ, რაც ამ მიდამოებში კაშხლის აშენების მცდელობის გამო დიდი დებატები წამოიწყო, მრავალი თეორიასა თუ ფაქტს აეხადა ფარდა და თითქმის ყველა დარწმუნდა, რომ ეს სასაფლაოები გაცილებით მეტია, ვიდრე გარდაცვლილთა ცხედრების სამყოფელი. ამ ადგილების დატბორვა ახლა არამარტო ოვაჰიმბას კულტურასთან მოდის წინააღმდეგობაში, არამედ მეცნიერთა მთელი დასტის ინტერესებსაც ეწინააღმდეგება. მათ ჯერ კიდევ უჭირთ მრავალ კითხვაზე პასუხის გაცემა. საფლავთა განსხვავებულობა ზოგიერთი ასპექტის მიხედვით მარტივი ასახსნელია. არქეოლოგებს არ უჭირთ იმის დადგენა, რომ რომელიც სოციალური ფენის წარმომადგენელი გახლდათ ესა თუ ის გარდაცვლილი, ჰქონდა თუ არა მას ქონება, ჰყავდა თუ არა მეუღლე და თუ ჰყავდა, რამდენი და ა.შ., მაგრამ გაცილებით რთულია იმის ახსნა თუ რატომ იცვლებოდა დაკრძალვის სტილი დროის განმავლობაში. უმეტესობა ამას სხვა და სხვა სოციალურ გარემოებებსა და მსოფლმხედველობის შეცვლას მიაწერს, რადგან ჰიმბასეულ საფლავებში შეინიშნება როგორც ძველი ბერძნული, ასევე ვიქტორიანული ბრიტანული, ინდიელებისეული სტილიც კი. ჯერ კიდევ არაა ბოლომდე გარკვეული რა იწვევდა ასეთ მკვეთრ ცვლილებებს, მაგრამ ანთროპოლოგებს შორის ყველაზე გავრცელებული აზრი ზემოთ უკვე წარმოგიდგინეთ. მიუხედავად ტომობრივი სტრუქტურისა, ჰიმბას ტომის მსოფლმხედველობაც იცვლებოდა დროთა განმავლობაში და ისინი მეტწილად ფეხს უბამდნენ სამყაროში მიმდინარე მოვლენებს, შესაბამისად მათი საფლავების სტილსაც მეტნაკლებად განაპირობებდა დანარჩენ სამყაროში მიმდინარე მოვლენები, ანუ ისინი, ასე ვთქვათ, "პოპულარულ გზებს" ირჩევდნენ ცხოვრების წესის არჩევისას და ეს მიწად მიბარების ტრადიციაშიც გამოიხატებოდა.

კიდევ ერთი რამ, ჰიმბელთათვის სასაფლაოები მხოლოდ კულტურული მემკვიდრეობა როდია. ეს მათი პირადი, კერძო საკუთრებაა. მათ მიწა ტომის შიდა კანონებით აქვთ განაწილებული, შესაბამისად, ოჯახის წევრის საფლავი მათთვის ისეთივე საკუთრებაა, როგორიც კარ-მიდამო. უფრო მეტიც, საფლავებს "პირადი მიწის მცველებიც" კი ჰყავთ. ისინი ხშირად ოჯახის ყველაზე ასაკოვანი მამაკაცები არიან და ამ საფლავების ნებისმიერი საფრთხისგან, თუნდაც სიცოცხლის ფასად დაცვა, მათი პირდაპირი მოვალეობაა. სწორედ ესაა იმის ერთ-ერთი მიზეზი, რომ ჰიმბას უძველეს ოჯახებს საფლავთა დათმობა არ სურთ. ეს ხომ მოვალეობის თავიდან აცილების და კერძო საკუთრების დაკარგვის ტოლფასია მათთვის. ასე რომ, საფლავთა მნიშვნელობა და ოვაჰიმბასთვის იმაზე დიდია, ვიდრე ნებისმიერ პოლიტიკოსს წარმოუდგენია. ისინი ვერ მოახერხებენ ჰიმბას დაყოლიებას კაშხლის აშენებაზე, რადგან ეს, გარდა ტომის კულტურის შეურაცხყოფისა, ოჯახის უხუცესთა პირადი ღირსების შელახვად ჩაითვლება.

აღნიშვნები ჰიმბას საფლავებზე[8][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჰიმბას წარმომადგენლებზე მათი საფლავები დეტალური ანალიზის გარეშეც გვაწვდის გარკვეულ ინფორმაციას. იმის მიუხედავად, რომ ბევრის აზრით, ოვაჰიმბა ძალიან ჩამორჩენილი ხალხია და მათთვის წერა - კითხვაც კი უცხოა, ისინი გარკვეულ ასპექტებში გვაკვირვებენ კიდეც, რაზეც ქვემოთაც ვისაუბრებთ. კონკრეტულად საფლავებს რაც შეეხება, ზოგიერთი მათგანი ხელოვნების ნამდვილი ნიმუშია. განსაკუთრებით ბელადთა და მეომართა საფლავებია გამოსაყოფი. მათ უმეტესობაზე შაშხანები, დანები და საბრძოლო იარაღების სხვა სახეობებია გამოსახული. ეს იარაღები ჰიმბას ძლიერი და მამაცი წარმომადგენლებისადმი პატივისცემის გამოხატულებაა. თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი საფლავის "მესაკუთრის" პირად ისტორიას აღწერენ, ეს სიმბოლოები ზოგადად ჰიმბას კულტურის, როგორც მეომარი ხალხის, რომელთათვისაც წინაპრები და ტრადიციები ყველაზე და ყველაფერზე მნიშვნელოვანია, დახასიათებასაც წარმოადგენენ. დამატებით, თითოეულ სკულპტურას ახლავს თან გარკვეული ტექსტი. სახელის, გვარის დაბადებისა და გარდაცვალების თარიღების შემდეგ, შეხვდებით გარკვეულ დამატებით ფრაზებსაც. "აქ განისვენებს...", შემდეგ სახელი, პროფესია, ან მეტსახელი... მომდევნო სიტყვები კი მეტნაკლებად პოეტიკურადაა ამოტვიფრული, მაგ: "როგორც სპილო", "როგორც ლომი" და ა.შ. ყველა წარწერა ჰერეროს ენის დამწერლობითაა შესრულებული. საფლავთა სკულპტურები უმეტესწილად შავად, წითლად ან ოქროსფრადაა შეღებილი, ვინაიდან ეს ჰიმბას ე.წ. "საფირმო ფერებია". რა თქმა უნდა, ადამიანის სტატუსისა და მატერიალური მდგომარეობის ამოცნობა მხოლოდ საფლავის ქვის მიხედვითაც კი ძალიან მარტივია, თუკი ქვის მასალას ან იმ მასალებს დავაკვირდებით, რომლებითაც იგია მოპირკეთებული.

ანთროპოლოგიური კვლევები და დასკვნები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ფერის აღქმა[13][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჰიმბასეულ ფერის აღქმაზე ანთროპოლოგემბა არაერთი კვლევა - ძიება ჩაატარეს. ოვაჰიმბა ფერების დასახასიათებლად ოთხ სახელ იყენებს: "ზუზუ" - გამოიყენება მუქი ლურჯი,  მუქი წითელი, მუქი იასამნისფერი და მუქი მწვანე; "ვაპა" - თეთრი და მოყვითალო - მოთეთრო, შედარებით ღია ფერები; "ბურუ" - ძირითადად, ლურჯი და მწვანე; და "დამბუ" - მომწვანო, მოწითალო და მოყავისფრო ფერები. აღსანიშნავია, რომ ეს ერთ - ერთი განმასხვავებელი ნიშანია მათსა და ჰერეროს ტომს შორის, სადაც ფერებს მხოლოდ ორ ძირითად კატეორრიად ყოფენ. ასევე ეს ფაქტი ხაზს უსვამს, რომ ოვაჰიმბა შედარებით მეტ დროს ანდომებს ფერების გარჩევას, ვინაიდან მათ, თუ შეიძლება ასე ითქვას, უფრო ფართო თვალსაწიერი აქვთ, ვიდრე მათ მეზობლებს.

Do you see what I see ?[14][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქვეთავის სახელწოდება სინამდვილეში BBC - ის დოკუმენტური ფილების სერიის სათაურია, რომელიც 2011 წელს გამოდიოდა. ქართულად იგი ჟღერს, როგოც "ხედავ თუ არა იმავეს, რასაც მე?". მეცნიერები ბევრს მსჯელობენ მსგავს საკითხებთან დაკავშირებით. ბევრის აზრით, ფერთა ისევე, როგორც მთელი სამყაროს აღქმა ინდივიდუალურია და თითქმის შეუძლებელია ორი ადამიანის პოვნა, რომელიც აბსოლუტურად ერთნაირად აღიქვამს ამა თუ იმ შეფერილობას. 2015 წლის მარტში მკვლევარი ჯულს დავიდოვი ნამიბიაში გაემგზავრა, რათა გაეგო როგორ აღწერენ ფერებს ოვაჰიმბას წარმომადგენლები. ჰიმბას ტომით დაინტერესების მთავარი მიზეზი ის იყო, რომ ამ ტომის ენაში არ არსებობს სიტყვა, რომელიც ლურჯ ფერს გამოხატავს. უფრო მეტიც, ისინი ვერანაირი ეპითეტით ვერ განასხვავებენ ლურჯსა და მწვანეს. აქედან გამომდინარე, ისინი არამარტო ვერ ახასიათებენ სხვაობას, არამედ საერთოდ ვერ ამჩნევენ მას.

ეს ამბავი, ჰიმბას ტომელთა შესახებ, მრავალი წლის განმავლობაში "დაძრწოდა" ინტერნეტში. მან ისეთი გავლენიანი მედია - საშუალებებიც კი მოიცვა, როგორებიც BBC, the New York Times, BoingBoing და Radio Lab არიან. ასეთი სტატიებისა თუ გადაცემების მთავარი სათქმელი ის იყო, რომ ჩვენი ენა განსაკუთრებულ ზეგავლენას ახდენს ჩვენ მიერ სამყაროს აღქმის გზებზე.  თუმცა, თუკი ამ დებულებას კარგად დავაკვირდებით და საქმეში მეცნიერებსაც ჩავრთავთ, ვნახავთ, რომ საკითხის მსგავსი ინტერპრეტაცია გადაჭარბებულია და შეიძლება ეს ყველაფერი საერთოდ გამოგონილ ამბადაც კი მიიჩნიოთ.

ერთ - ერთი მსგავსი სტატიის (რომელიც languagelog.ldc.upenn.edu - ის "ენისა და მედიის" განყოფილებაშია განთავსებული) ავტორი მარკ ლიბერმენი აღნიშნავს, რომ მსგავსი აზრი კევინ ლორიას სტატიაში "No one could see the color blue until modern times" ("არავის შეეძლო ლურჯი ფერის დანახვა თანამედროვე დრომდე") არის ხაზგასმული. ეს ძალიან საინტერესო სტატია Business Insider - ში 2015 წლის 27 თებერვალს დაიბეჭდა და კაცობრიობის ერთ - ერთ ყველაზე საჭოჭმანო კითხვას შეეხება: "შეგიძლიათ თუ არა რაიმეს დანახვა, თუკი მისი ვერბალურად აღწერა არ ძალგიძთ?".

მკვლევარი და მეცნიერი ჯულს დავიდოვი სწორედ ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად გაემართა ნამიბიაში, სადაც ექსპერიმენტის ჩასატარებლად, რა თქმა უნდა, ჰიმბას ტომი აირჩია, ვინაიდან მათ ენაში არ მოიპოვება არანაირი განსაზღვრება, რომლითაც ისინი ლურჯსა და მწვანეს ერთმანეთისგან გაარჩევენ.

ჯულსმა ტომელებს ეკრანზე 12 კუბიკი აჩვენა, საიდანაც 11 მწვანე იყო 1 კი - ლურჯი. ადგილობრივთა უმრავლესობამ განსხვავება ვერ შეამჩნია, ხოლო მათ ვინც სხვაობა დაინახეს, ამას გაცილებით დიდი დრო მოანდომეს, ვიდრე დასავლური ცივილიზაციის ადამიანი მოანდომებდა, მაგრამ მიუხედავად დიდი ხანი ფიქრისა, ზოგმა მაინც არასწორი პასუხი გასცა კითხვას და მხოლოდ რამდენიმე მცდელობის შემდეგ ამოიცნო ლურჯი ფერი.

თუმცა, ჰიმბას ენაში გაცილებით მეტი სიტყვა გამოხატავს მწვანე ფერს და მის თავისებურებებს, ვიდრე ინგლისურში, ქართულში ან თითქმის ნებისმიერ სხვა, თანამედროვე ენაში. როდესაც მათ აჩვენეს 12 მწვანე კუბიკი, რომელთაგანაც მხოლოდ ერთი იყო ნახევარი ტონით მუქი, მათ დაუყონებლივ შენიშნეს სხვაობა, "დასავლელებისათვის" კი ეს გაცილებით რთულია.

დავიდოვის თქმით, ფერის გამომხატველი სიტყვის გარეშე, მისი განმასხვავებელი ეპითეტის არარსებობის პირობებში, მისი უნიკალურობის ამოცნობა გაცილებით რთულია. მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის თვალები ფიზიკურ განსხვავებას ამჩნევენ, მათი გონება ამ აზრს ბლოკავს, ვინაიდან მისი გადმოცემა არ შეუძლია.

ამ ექსპერიმენტს საოცარი გამოხმაურება მოჰყვა და ამ საკითხზე მომუშავე მეცნიერთა რიცხვი კიდევ უფრო გაიზარდა. ასევე გაიზარდა დაინტერესება ჟურნალისტების მხრიდანაც, ზემოთ ნახსენებ მედია - საშუალებებში აქტიურად ვრცელდება ამ საკითხთან დაკავშირებული მეცნიერული კვლევებით დასაბუთებული სტატიები და გადაცემები.

მათი უმეტესობა უკვე ნახსენები კვლევის მსგავსია. ჟურნალისტები სთავაზობენ სხვა და სხვა ფერის საგნებს რესპონდენტებს და ისინიც ცდილობენ სწორი პასუხი გასცენ დასმულ შეკითხვას, მაგრამ ამაოდ.

ბოლო დროს, საკმაოდ მომრავლდა მსგავსი ტიპის გადაცემები გავლენიან ტელევიზიებში. განსაკუთებით აღსანიშნავია BBC Science - ის მიერ შემოთავაზებული რამდენიმე სერია, მაგრამ ამ საკითხს გამოხმაურება ხალხში ნაკლებად მოჰყვა. ის ფართო მასებზე არაა გათვლილი. ამიტომაც, პროექტები "ჰიმბასეულ ფერთა აღქმაზე" ისევე, როგორც მსგავსი ტიპის სხვა საკითხების შემთხვევაში ხდება ხოლმე, მალევე შეწყდა. "მაყურებელთა აზრით, მსგავსი საკითხები საინტერესო და მხიარული იქნებოდა ასეთი მოსაწყენი და მომაბეზრებელი რომ არ იყო, ან პირიქით" - სწორედ ასეთი ორაზროვანი განცხადება გააკეთა ბრიტანეთის მაყურებელთა კავშირის წარმომადგენელმა.

ასე რომ, ალბათ, დანამდვილებით ვერასდროს გვეცოდინება მართლაც ვერ აღიქვამენ თუ არა ჰიმბას ტომის წარმომადგენლები ლურჯ ფერს, ვერც იმას გავიგებთ რას ხედავენ, როდესაც ზეცაში იყურებიან. თუმცა, ერთი რამის თქმა თამამად შეგვიძლია, მნიშვნელობა არ აქვს ხედავენ თუ არა ისინი გარკვეულ ფერებს, მათ ეს მაინც არ სჭირდებათ, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მათი ასწლეულოვანი ენა აუცილებლად მოძებნიდა ეპითეტთა მთელს რიცხვს მათ გამოსახატავად, როგორც ეს მწვანე ფერის შემთხვევაში მოხდა.

გზამკლვლევი მისტიკისაკენ[15][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თუკი კაოკოლენდს რაიმე უნდა ვუწოდოთ, ყველაზე მართებული დასახელება, ალბათ, "ჰიმბას მიწა" იქნებოდა. ოვაჰიმბას ტრადიციულობისა და, შეიძლება ითქვას, სიჯიუტის გამოც, ეპუპაში მოხვედრა არც ისე მარტივია. იმის მიუხედავად თუ რომელ გზას აირჩევთ, საჰაეროს თუ სახმელეთოს, ეპუპამდე მისვლა თავისთავად უკვე თავგადასავალია. თვითმფრინავით წასვლის შემთხევაში, თქვენი საწყისი წერტილი ვინდუკი იქნება, გზად კი მოგიწევთ გადაუფრინოთ ეტოშას ეროვნულ პარკსა და ე.წ. ზებრას მთებს, მოგზაურობის ბოლოს კი მდინარე კუნენეზე დაეშვებით. იმის მიუხედავად, რომ ფრენის შემთხვევაში ზემოდან კარგად დაინახავთ თუ როგორ იცვლება გარემო და შეგეძლებათ დატკბეთ აქაურობის მართლაც უმშვენიერესი ხედებით, თუკი გსურთ ბოლომდე შეიგრძნოთ ეპუპა სამანქანო გზა უნდა აირჩიოთ. აქ ყოველ მეტრზე შეამჩნევთ თუ როგორ ველურდება და უდაბურდება გარემო თან და თან. თქვენ მოგიწევთ ჰიმბას უამრავი სოფლის გავლა, გზა და გზა შეხვდებით ძალიან ბევრ ფარასა თუ ნახირს, რომელსაც ოვაჰიმბას წარმომადგენლები შორ გზაზე მიუძღვებიან, მაგრამ გარემოს თვალიერებამ ყურადღება არ უნდა გაგიფანტოთ. აქ, დედამიწის დასალიერში, დაკარგვა ძალიან მარტივია და ესეც რომ არ იყოს ხშირად შეხვდებით თავისუფლად "მოსეირნე" ველურ ცხოველებს, ეს ხომ აფრიკაა!

მისტიკა კულტურაში[16][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოვაჰიმბას მისტიკურობას ბოლომდე ვერ ჩაწვდებით თუკი ერთხელ მაინც არ გაქვთ ნანახი ტომელთა ცეკვა. ეს ნამდვილი საოცრებაა. ისინი ცეკვავენ და მღერიან ყველგან და ყოველთვის. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ცეკვების უმრავლესობა რიტუალურია, მათ ყველგან შეხვდებით გზებზე, მდინარესთან, მთებში... ეს მათთვის არამარტო თავიანთი პიროვნების გამოხატულება, არამედ გართობის გარკვეული საშუალებაცაა.

გზა ოპუვოდან[15][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ეპუპას ბანაკები მდინარე კუნენეზე, კუნენეს რეგიონშია განთავსებული, რომლის ჩრდილოეთ ნაწილიც კაოკოლენდის სახელითაა ცნობილი. ეპუპა ოპუვოდან 180 კმ-ით არის დაშორებული და ამ გზის გასავლელად სამ საათზე მეტი გჭირდებათ. რა თქმა უნდა, ეს გზების საშინელი მდგომარეობის დამსახურებაა. თუმცა, რთულია ამ დანგრეულ ბილიკებს "გზები" უწუდო. გარდა ამისა, მოგზაურობას ისიც ახანგრძლივებს, რომ გზად უამრავი მდინარე უნდა გადალახოთ, რომელთა უმრავლესობაც დამშრალია, მაგრამ კალაპოტი მაინც აქვს შერჩენილი და, გარდა ამისა, როგორც ზევით აღვნიშნეთ, ხშირად მოგიწევთ საქონლის თუ თავად ოვაჰიმბას დაჯგუფებებისთვის გზის დათმობა. 100 კილომეტრის გავლის შემდეგ, თქვენ ოკონგუატის მიაღწევთ. ეპუპაში შესვლას კი ერთადერთი ნიშანი გამცნობთ, რომელიც, სავარაუდოდ, რომელიმე ტურისტის მიერაა დატოვებული და გასაკვირია, ამდენი ხნის განმავლობაში რატომ დატოვეს ჰიმბას წარმომადგენლებმა ის აქ. და რაც მთავარია, არ გაბედოთ მსუბუქი მანქანით გამგზავრება, თქვენი ერთადერთი მეგობარი ამ გზებზე ყველგანმავალი იქნება.

გზა რუაკანადან[15][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აქედან თქვენ მოგიწევთ კუნენეს მდინარეს დასავლეთით გაჰყვეთ და რამდენიმე საათის შემდეგ ეპემბეს გავლით, ოკონგუატში აღმოჩნდებით. მანძილი რუაკანადან ეპუპამდე მიახლოებით 250 კილომეტრია და მის დასაფარად 5 საათიც არაა საკმარისი. ამ გზის არჩევის შემთხვევაშიც, რა თქმა უნდა, ერთადერთი გონივრული ტრანსპორტი სრულამძრაობიანი ყველგანმავალია.

არსებობს მეორე გზაც, რომელიც მთლიანად კუნენეს მდინარეს[17] მიუყვება, ანუ სვარტბუისტდრიფტიდან თქვენ გზა ისევ მდინარის ნაპირებზე უნდა გააგრძელოთ და ეპემბესკენ არ უნდა გადაუხვიოთ. იმ შემთხვევაშიც ნუ იქნებით დარწმუნებული, რომ ამ ხანგრძლივი მოგზაურობით ისიამოვნებთ, თუკი ველური ექსტრიმის განსაკუთრებული მოყვარული ბრძანდებით. გზა, რომელიც კუნენეს ნაპირებს მიუყვება ძალიან რთული გასავლელია. სვარტბუისტდრიფტიდან ეპუამდე მისვლას დაახლოებით ათი საათი სჭირდება, თუკი ყველაფერი კარგად ჩაივლის. არავითარ შემთხვევაში არ აირჩიოთ ეს გზა, თუკი მხოლოდ ერთი მანქანით აპირებთ მოგზაურობას. სასურველია, იყოლიოთ ადგილობრივი, გამოცდილი მძღოლი და ამას გარდა, რამდენიმე სათადარიგო საბურავიც უნდა გქონდეთ თან.

მოგზაურობა ჰაერში[15][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თუკი საჰაერო მარშრუტს აირჩევთ, ისედაც რთულ მოგზაურობას დიდად აღარ გაირთულებთ. ეპუპას დასაფრენი ბილიკი ბანაკებიდან დაახლოებით რვა კილომეტრის მანძილზეა და მანქანით მგზავრობისას გაცილებით ნაკლებად გაწვალდებით. მხოლოდ შედარებით პატარა მონაკვეთის გავლა მოგიწევთ მთიან რელიეფზე. თუმცა, მაშინვე, როგორც კი პატარა თვითმფრინავიდან ნაბიჯს ჩამოდგამთ, ისეთი გრძნობა დაგეუფლებათ, თითქოს, კარენ ბიქსენის გადაცემაში, Out of Africa-ში "შეაბიჯეთ".

მისტიური ჩანჩქერები[18][რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ეპუპას ბანაკებიდან ფეხით რამდენიმე წუთიანი გასეირნების შემდეგ თქვენ გასცდებით დედამიწის საზღვრებს და შეაბიჯებთ ზღაპარში, რომელსაც ადგილობრივი ჩანჩქერები ქმნიან. ისინი დაახლოებით 1,5 კმ - ზე არიან გადაჭიმულნი და მათი საშუალო სიმაღლე 60 მეტრია, ხოლო ყველაზე დიდი სიგანე ნახევარ კილომეტრს აღწევს. აღსანიშნავია, რომ მთელი ეს რეგიონი ამ ჩანჩქერების სახელს ატარებს. ჰერეროს ენაზე, ოტჯიჰერეროზე ეპუპა სწორედ ჩანჩქერს ნიშნავს.

ბრეტდის სამოგზაურო წიგნში ვკუთხულობთ: "ეპუპას ჩანჩქერები მასშტაბით ვიქტორიას ჩანჩქერებს ვერ შეედრება, მაგრამ ასეთი მშრალი გარემო მათ გაცილებით ლამაზს ხდის". მსოფლიოს ვერცერთი ნაწილში ვერ ნახავთ ველურს ბუნებასა და მშრალ, გვალვიან ლანდშაფტთან ჩანჩქერის ასეთ კონტრასტულ შეხამებას. იმის ყურება თუ როგორ უპირისპირდება მაღალი სიმაღლიდან ვარდნილი წლის თეთრი ნისლი მის გარშემო მყოფ გამომშრალი მიწის სიწითლეს, ცალ ხელში გრილი სასმელით, მეორეში კი კამერით ან ბინოკლით, თქვენი ცხოვრების ერთ-ერთ ყველაზე დასამახსოვრებელ და ზღაპრულ მოგონებას შეგიქმნით.

თუმცა, რა თქმა უნდა, ეპუპას ჩანჩქერების სიდიადე მხოლოდ დათვალიერებისა და ფოტოს გადასაღების ფუნქციის გამო არ შექმნილა. დაივინგის მოყვარულებს აქ შეუძლიათ ღრმად ჩაყვინთონ და ვარდნილი წყლის მიერ, ათასწლეულების მანძილზე შექმნილი წყალქვეშა ჩუქურთმებით დატკბნენ.

და იმ შემთხვევაშიც კი თუკი ყვინთვა თქვენი გატაცება არაა, უბრალოდ ნაპირზე ჯდომა და იმის ყურება თუ როგორ ბანაობენ, რეცხავენ და თამაშობენ წყალში ჰიმბას წარმომადგენლები ერთი სიამოვნებაა. 

  1. 1.0 1.1 1.2 Милюхин, С. (n.d.). Люди химба. Откровения Намибии. Retrieved from http://www.aif.by/timefree/uvlechenie/travel/item/38644-himba.html
  2. Himba Hair Styling. (n.d.). Retrieved from http://newlynatural.com/blog/2011/01/himba-hair-styling/
  3. Tribes of Africa / The Himba. (n.d.).
  4. Himba people. (n.d.). Retrieved from traditionscustoms.com/people/himba-people
  5. Namibia. (n.d.). Retrieved July 06, 2016, from http://www.everyculture.com/Ma-Ni/Namibia.html
  6. Strategies That Integrate Environmental Sustainability Into National Development Planning Process to Address Livelihood Concerns of the OvaHimba Tribe in Namibia - A Summary(PDF). Windhoek, Namibia: The Ministry of Environment and Tourism, Republic of Namibia.
  7. 7.0 7.1 Himba Tribe: Tribal People of Namibia. (n.d.). Retrieved from http://www.gateway-africa.com/tribe/himba.html
  8. 8.0 8.1 8.2 Bollig, M. (n.d.). Anthropos. Contested Places. Graves and Graveyards in Himba Culture, pp. 35-50
  9. 9.0 9.1 9.2 9.3 Human Rights Dam will mean our destruction, warn Himba. (n.d.). Retrieved from http://www.irinnews.org/report/76311/namibia-dam-will-mean-our-destruction-warn-himba
  10. 10.0 10.1 DECLARATION OF THE MOST DIRECTLY AFFECTED OVAHIMBA, OVATWA, OVATJIMBA AND OVAZEMBA AGAINST THE OROKAWE DAM IN THE BAYNES MOUNTAINS. (n.d.). Retrieved from http://earthpeoples.org/blog/?p=1061
  11. "Indigenous peoples Himba community condemn RTL TV series Wild Girls, asking Earth Peoples co-founder Rebecca Sommer for help to intervene on their behalf and stop it"Earth Peoples. Retrieved 2013-10-16.
  12. 12.0 12.1 Indigenous groups in Namibia demand a halt to a new dam on their land (OSISA). (n.d.). Retrieved July 06, 2016, from http://www.osisa.org/indigenous-peoples/namibia/indigenous-coalition-opposed-new-dam
  13. Reiger, Terry; Kay, Paul (28 August 2009). "Language, thought, and color: Whorf was half right" (pdf). Trends in Cognitive Science.
  14. Liberman, M. (2015, March 3). It's not easy seeing green. Retrieved from http://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=17970
  15. 15.0 15.1 15.2 15.3 Epupa Camp - Directions. (n.d.). Retrieved July 06, 2016, from http://www.epupa.com.na/directions.html
  16. The Himba Tribe - Namibia. (n.d.). Retrieved July 06, 2016, from http://vanishingworldphotography.com/himba-tribe.html
  17. Epupa Camp - Kunene River. (n.d.). Retrieved July 06, 2016, from http://www.epupa.com.na/kunene.html
  18. Epupa Camp - Epupa Falls. (n.d.). Retrieved July 06, 2016, from http://www.epupa.com.na/falls.html
მოძიებულია „https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=ჰიმბა&oldid=3163240“-დან