შინაარსზე გადასვლა

უილიამ შექსპირი

ბმულების რედაქტირება
მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
უილიამ შექსპირი
ბრიტ. ინგლ. William Shakespeare
დაბადების თარიღი აპრილი, 1564[1]
დაბადების ადგილი ეივონის სტრატფორდი, ინგლისის სამეფო[2] [3]
გარდაცვალების თარიღი 23 აპრილი (3 მაისი), 1616[4] [5] [6] [7]
გარდაცვალების ადგილი ეივონის სტრატფორდი, ინგლისის სამეფო[8] [2] [9]
დასაფლავებულია Holy Trinity Church, Stratford-upon-Avon[10]
საქმიანობა დრამატურგი[8] [7] , პოეტი[8] [11] [6] [7] , თეატრის მსახიობი, მწერალი[2] [6] [12] , მსახიობი[13] და დრამატურგი
ენა Early Modern English და ინგლისური ენა
მოქალაქეობა ინგლისის სამეფო
ალმა-მატერი King Edward VI School, Stratford-upon-Avon
ჟანრი William Shakespeare's plays, Shakespearean comedy, Shakespearean tragedy, narrative poetry და ეპიტაფია
Magnum opus ჰამლეტი[14] , რომეო და ჯულიეტა[14] , As You Like It[14] , მაკბეტი (პიესა)[14] , ზაფხულის ღამის სიზმარი[14] , Shakespeare's sonnets[14] , ჭირვეულის მორჯულება, The Two Gentlemen of Verona, King John, Richard II, Henry IV, Part 1, Henry IV, Part 2, Henry V, Henry VI, Part 1, Henry VI, Part 2, Henry VI, Part 3, Richard III, Henry VIII, Love's Labour's Lost, The Merchant of Venice, აურზაური არაფრის გამო, უინძორელი მხიარული ქალები, მეთორმეტე ღამე, All's Well That Ends Well, Measure for Measure, Titus Andronicus, Julius Caesar, ოტელო, მეფე ლირი, Antony and Cleopatra, Coriolanus, ტიმონ ათენელი, Troilus and Cressida, Cymbeline, The Winter's Tale, Pericles, Prince of Tyre, The Tempest, The Two Noble Kinsmen და The Comedy of Errors
მეუღლე Anne Hathaway[15]
შვილ(ებ)ი Susanna Hall[16] [15] , Hamnet Shakespeare[17] [15] და Judith Quiney[18] [15]
გავლენა მოახდინეს
ხელმოწერა

უილიამ შექსპირი (ინგლ. William Shakespeare;[ა]) (დაახლ. 23 აპრილი, 1564[ბ] — 23 აპრილი, 1616)[გ] — ინგლისელი დრამატურგი, პოეტი და მსახიობი. იგი საყოველთაოდ აღიარებულია უდიდეს ინგლისურენოვან ავტორად და მსოფლიოს ყველაზე გამოჩენილ დრამატურგად. მას ხშირად ინგლისის ეროვნულ პოეტს და „ეივონის ბარდს“ (ან უბრალოდ „ბარდს“) უწოდებენ. მისი შემორჩენილი ნამუშევრები, თანაავტორობით დაწერილის ჩათვლით, მოიცავს 39 პიესას, 154 სონეტს, 3 გრძელ ნარატიულ პოემას და რამდენიმე სხვა ლექსს, რომელთაგან ზოგიერთის ავტორობა სადავოა. მისი პიესები თარგმნილია ყველა ძირითად ცოცხალ ენაზე და იდგმება უფრო ხშირად, ვიდრე ნებისმიერი სხვა დრამატურგის ნაწარმოები. შექსპირი რჩება ყველაზე გავლენიან ინგლისურენოვან მწერლად და მისი შემოქმედების შესწავლა და ხელახალი ინტერპრეტაცია დღემდე გრძელდება.

შექსპირი დაიბადა და გაიზარდა ეივონის სტრატფორდში, უორვიკშირში. 18 წლის ასაკში ცოლად შეირთო ენ ჰეთუეი, რომელთანაც სამი შვილი შეეძინა: სუზანა და ტყუპები — ჰამნეტი და ჯუდიტი. 1585-1592 წლებს შორის დაიწყო წარმატებული კარიერა ლონდონში, როგორც მსახიობმა, დრამატურგმა და თანამფლობელმა თეატრალური დასისა, რომელსაც ლორდ კამერგერის მსახურები ერქვა, მოგვიანებით კი ცნობილი გახდა, როგორც მეფის მსახურები მას შემდეგ, რაც შოტლანდიის მეფე ჯეიმზ VI ინგლისის ტახტზე ავიდა. 49 წლის ასაკში (დაახლოებით 1613 წელს) იგი, როგორც ჩანს, სტრატფორდში დაბრუნდა, სადაც სამი წლის შემდეგ გარდაიცვალა. შექსპირის პირადი ცხოვრების შესახებ ცოტა რამ არის ცნობილი; ამან წარმოშვა არაერთი ვარაუდი და სპეკულაცია ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა მისი გარეგნობა, სექსუალობა, რელიგიური მრწამსი და გარკვეული თეორიებიც კი იმის შესახებ, რომ მისთვის მიკუთვნებული ნაწარმოებები რეალურად სხვების მიერ იყო დაწერილი.

შექსპირმა თავისი ცნობილი ნაწარმოებების უმეტესობა 1589-1613 წლებში შექმნა. მისი ადრეული პიესები ძირითადად კომედიები და ისტორიული ქრონიკები იყო, რომლებიც ამ ჟანრების საუკეთესო ნიმუშებად მიიჩნევა. შემდეგ, 1608 წლამდე, იგი ძირითადად ტრაგედიებს წერდა, მათ შორისაა „ჰამლეტი“, „ოტელო“, „მეფე ლირი“ და „მაკბეტი“, რომლებიც ინგლისურ ენაზე შექმნილ საუკეთესო ლიტერატურულ ნამუშევრებს შორის მოიაზრება. სიცოცხლის ბოლო ეტაპზე დაწერა ტრაგიკომედიები (ასევე ცნობილი როგორც რომანსები), მაგალითად: „ზამთრის ზღაპარი“ და „ქარიშხალი“; თანამშრომლობდა სხვა დრამატურგებთანაც.

შექსპირის სიცოცხლეში მისი ბევრი პიესა სხვადასხვა ხარისხისა და სიზუსტის გამოცემებით იბეჭდებოდა, თუმცა, 1623 წელს, ჯონ ჰემინგზმა და ჰენრი კონდელმა, შექსპირის მეგობრებმა და კოლეგა მსახიობებმა, გამოსცეს შედარებით სრულყოფილი ტექსტი, ცნობილი როგორც პირველი ფოლიო — შექსპირის დრამატული ნაწარმოებების სიკვდილის შემდეგ შეგროვებული გამოცემა, რომელიც 36 პიესას მოიცავდა. მის წინასიტყვაობაში შესულია შექსპირის ყოფილი მეტოქის, ბენ ჯონსონის წინასწარმეტყველური ლექსი, სადაც მან შექსპირი დღეს უკვე ცნობილი ეპითეტით მოიხსენია: „იგი ეკუთვნის არა ერთ ეპოქას, არამედ ყველა დროს“.

ბიოგრაფია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბავშვობა და ახალგაზრდობა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ჯონ შექსპირის სახლი, რომელიც მიიჩნევა შექსპირის დაბადების ადგილად ეივონის ტრატფორდში

უილიამ შექსპირი იყო ჯონ შექსპირის, ოლდერმენისა[დ] და წარმატებული მეხელთათმანის ვაჟი, რომელიც წარმოშობით უორვიკშირის სოფელ სნიტერფილდიდან იყო, და მერი არდენისა, რომელიც შეძლებული მიწათმფლობელი ოჯახის ასული იყო (ეს ოჯახი გავლენიანი იყო კათოლიკე რეკუზანტთა თემში).[27][28][29] იგი დაიბადა ეივონის სტრატფორდში, სადაც 1564 წლის 26 აპრილს მოინათლა. მისი დაბადების ზუსტი თარიღი უცნობია, თუმცა ტრადიციულად 23 აპრილს, წმინდა გიორგის დღესასწაულზე აღინიშნება.[25] ეს თარიღი, რომელიც ბიბლიოგრაფ უილიამ ოლდისსა და შექსპირის მკვლევარ ჯორჯ სტივენსს უკავშირდება, მიმზიდველი აღმოჩნდა ბიოგრაფებისთვის, რადგან შექსპირი 1616 წელს სწორედ ამავე დღეს გარდაიცვალა.[30][31] იგი ოჯახში რვა შვილიდან მესამე და გადარჩენილ ვაჟთაგან უფროსი იყო.[32]

მიუხედავად იმისა, რომ იმ პერიოდის სასკოლო ჩანაწერები არ შემორჩენილა, ბიოგრაფების უმეტესობა თანხმდება, რომ შექსპირი, სავარაუდოდ, სტრატფორდის მეფის ახალ სკოლაში (King's New School) სწავლობდა,[33][34][35] რომელიც 1553 წელს დაარსებული უფასო სკოლა იყო.[36] იგი მისი სახლიდან დაახლოებით 400 მეტრით იყო დაშორებული და სტრატფორდის გილდიის შენობაში მდებარეობდა.[37] გრამატიკის სკოლები ელისაბედის ეპოქაში ხარისხით განსხვავდებოდა, თუმცა სასწავლო პროგრამა ძირითადად ერთნაირი იყო: საბაზისო ლათინური ტექსტები სტანდარტიზებული იყო სამეფო ბრძანებულებით,[38][39] სკოლა კი უზრუნველყოფდა ინტენსიურ განათლებას გრამატიკაში ლათინელი კლასიკოსი ავტორების საფუძველზე.[40]

18 წლის ასაკში შექსპირმა ცოლად შეირთო 26 წლის ენ ჰეთუეი. ვუსტერის ეპარქიის კონსისტორიულმა სასამართლომ საქორწინო ლიცენზია 1582 წლის 27 ნოემბერს გასცა. მეორე დღეს ჰეთუეის ორმა მეზობელმა წარადგინა თავდებობა, რათა დაედასტურებინათ, რომ ქორწინებას კანონით გათვალისწინებული დაბრკოლება არ გააჩნდა.[41] ცერემონია შესაძლოა ნაჩქარევად ყოფილიყო მოწყობილი, რადგან ვუსტერის კანცლერმა დაუშვა საქორწინო განცხადების მხოლოდ ერთხელ წაკითხვა, ნაცვლად ჩვეულებრივი სამი შემთხვევისა.[42][43] ქორწინებიდან ექვსი თვის შემდეგ ენს შეეძინა ქალიშვილი, სუზანა, რომელიც 1583 წლის 26 მაისს მოინათლა.[44] თითქმის ორი წლის შემდეგ კი შეეძინათ ტყუპები — ვაჟი ჰამნეტი და ქალიშვილი ჯუდიტი, რომლებიც 1585 წლის 2 თებერვალს მონათლეს.[45] ჰამნეტი გაურკვეველი მიზეზით 11 წლის ასაკში გარდაიცვალა და დაკრძალეს 1596 წლის 11 აგვისტოს.[46]

შექსპირის გერბი, 1602 წლის წიგნიდან The book of coates and creasts. Promptuarium armorum. მასზე გამოსახულია შუბები (Spears), რაც გვარის ერთგვარი სიტყვათა თამაშია.[ე]

ტყუპების დაბადების შემდეგ 1592 წლამდე, როდესაც იგი უკვე ლონდონის თეატრალური სამყაროს ნაწილად მოიხსენიება, შექსპირის შესახებ ისტორიული ცნობები მწირია. გამონაკლისია მისი სახელის გამოჩენა ვესტმინსტერის სასამართლო საქმეში 1588 წლის მიქაელობის სემესტრსა და 1589 წლის 9 ოქტომბერს.[47] მეცნიერები 1585-1592 წლებს შექსპირის „დაკარგულ წლებს“ უწოდებენ.[48] ბიოგრაფებმა, რომლებიც ცდილობდნენ ამ პერიოდის ახსნას, მრავალი აპოკრიფული ამბავი გადმოგვცეს. ნიკოლას როუმ, შექსპირის პირველმა ბიოგრაფმა, ჩაწერა სტრატფორდული ლეგენდა, რომლის მიხედვითაც შექსპირი ლონდონში გაიქცა, რათა თავი დაეღწია დევნისთვის ადგილობრივი მემამულის, თომას ლუსის მამულში ირმებზე ბრაკონიერობის გამო. მიიჩნევა, რომ შექსპირმა შური იძია ლუსიზე მასზე დამცინავი ბალადის დაწერით.[49][50] კიდევ ერთი XVIII საუკუნის ამბის მიხედვით, შექსპირმა თეატრალური კარიერა ლონდონში თეატრის სტუმრების ცხენების მოვლით დაიწყო.[51] ჯონ ობრი კი იტყობინებოდა, რომ შექსპირი სოფლის მასწავლებელი იყო.[52] ზოგიერთი XX საუკუნის მეცნიერი ვარაუდობს, რომ შექსპირი შესაძლოა მასწავლებლად მუშაობდა ალექსანდრე ჰოგტონთან ლანკაშირში — კათოლიკე მიწათმფლობელთან, რომელმაც თავის ანდერძში ვინმე „უილიამ შეიკშაფტი“ (William Shakeshafte) ახსენა.[53][54] თუმცა, ამ ისტორიების დასადასტურებლად მისი სიკვდილის შემდეგ შეგროვებული მონაჭორი ამბების გარდა სხვა მტკიცებულება ცოტაა, თანაც „შეიკშაფტი“ ლანკაშირის მხარეში საკმაოდ გავრცელებული გვარი იყო.[55][56]

ლონდონი და თეატრალური კარიერა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ზუსტად არ არის ცნობილი, როდის დაიწყო შექსპირმა წერა, თუმცა იმდროინდელი მინიშნებები და სპექტაკლების ჩანაწერები მოწმობს, რომ 1592 წლისთვის მისი რამდენიმე პიესა უკვე იდგმებოდა ლონდონის სცენაზე.[57] იმ დროისთვის იგი ლონდონში უკვე საკმაოდ ცნობილი იყო იმისათვის, რომ დრამატურგ რობერტ გრინის თავდასხმის ობიექტი გამხდარიყო ამავე წლის ნაშრომში Greene's Groats-Worth of Wit:

...არის ერთი აღზევებული ყორანი, ჩვენი ბუმბულით მორთული, რომელიც თავისი „ვეფხვის გულით, მსახიობის ტყავში გახვეულით“, ფიქრობს, რომ ისევე ძალუძს თეთრი ლექსის შეთხზვა, როგორც საუკეთესო თქვენგანს: და როგორც ნამდვილი Johannes factotum (ყველაფრის ოსტატი), თავის წარმოდგენაში ერთადერთი „სცენის შემარყეველია“ (Shake-scene) მთელ ქვეყანაში.[58]

მეცნიერები სხვადასხვანაირად განმარტავენ გრინის სიტყვების ზუსტ მნიშვნელობას,[58][59] თუმცა უმეტესობა თანხმდება, რომ გრინი შექსპირს თავისი წოდების ზემოთ აჭრაში ადანაშაულებდა, რადგან იგი ცდილობდა თავი გაეტოლებინა ისეთი უნივერსიტეტდამთავრებული მწერლებისათვის, როგორებიც იყვნენ კრისტოფერ მარლო, თომას ნეში და თავად გრინი (ე.წ. „უნივერსიტეტელი გონებამახვილები“).[60] დახრილი ფრაზა, რომელიც არის პარაფრაზი შექსპირის პიესის „ჰენრი VI, ნაწილი 3“ ხაზისა — „ოჰ, ვეფხვის გული, ქალის ტყავში გახვეული“, სიტყვების თამაშთან ერთად „Shake-scene“ (სცენის შემარყეველი — მინიშნება Shakespeare-ზე), აშკარად მიუთითებს, რომ გრინის სამიზნე სწორედ შექსპირი იყო. აქ გამოყენებული ტერმინი Johannes Factotum („ყველაფრის ოსტატი“) მიანიშნებს არა ჩვეულებრივ „უნივერსალურ გენიოსზე“, არამედ მეორეხარისხოვან პიროვნებაზე, რომელიც სხვების ნამუშევრებს ეხება.[58][61]

გრინის ეს თავდასხმა არის შექსპირის თეატრალური მოღვაწეობის ყველაზე ადრეული შემორჩენილი ხსენება. ბიოგრაფები ვარაუდობენ, რომ მისი კარიერა შეიძლება დაწყებულიყო 1580-იანი წლების შუა პერიოდიდან გრინის შენიშვნებამდე ნებისმიერ დროს.[62][63][64] 1594 წლის შემდეგ შექსპირის პიესებს შორდიჩში, თეატრში სახელად „The Theatre“, მხოლოდ დასი „ლორდ-კამერგერნის მსახურები“ ასრულებდა, რომელიც მსახიობთა დასს ეკუთვნოდა (მათ შორის შექსპირსაც) და რომელიც მალე ლონდონის წამყვანი თეატრალური დასი გახდა.[65] 1603 წელს დედოფალ ელისაბედის გარდაცვალების შემდეგ, ახალმა მეფემ, ჯეიმზ I-მა, დასს სამეფო პატენტი მიანიჭა და სახელიც შეეცვალათ — „მეფის მსახურები“.[66]

მთელი ქვეყანა ერთი სცენაა,
კაცნი და ქალნი — მხოლოდ მსახიობნი;
ყველას აქვს თავის გასვლა და შესვლა,
და კაცი თავის დროზე მრავალ როლს თამაშობს...

— —როგორც გენებოთ, აქტი II, სცენა 7, 139–142[67]

1599 წელს დასის წევრთა პარტნიორობით აშენდა მათი საკუთარი თეატრი ტემზის სამხრეთ სანაპიროზე, რომელსაც „გლობუსი“ უწოდეს. 1608 წელს პარტნიორებმა ასევე აიღეს დახურული ტიპის თეატრი — „Blackfriars“. შექსპირის მიერ ქონების შეძენისა და ინვესტიციების ჩანაწერები მიუთითებს, რომ დასთან თანამშრომლობამ იგი მდიდარ ადამიანად აქცია.[68] 1597 წელს მან სტრატფორდში სიდიდით მეორე სახლი — ნიუ-პლეისი იყიდა, ხოლო 1605 წელს სტრატფორდის სამრევლო მეათედში წილი ჩადო.[69]

შექსპირის ზოგიერთი პიესა კვარტოს გამოცემებში 1594 წლიდან ქვეყნდებოდა, ხოლო 1598 წლისთვის მისი სახელი უკვე გაყიდვების სტიმულიც გახდა და სატიტულო ფურცლებზეც გამოჩნდა.[70][71][72] დრამატურგის რანგში წარმატების მიუხედავად, შექსპირი აგრძელებდა თამაშს როგორც საკუთარ, ისე სხვების პიესებში. ბენ ჯონსონის 1616 წლის „თხზულებების“ გამოცემაში იგი მოხსენიებულია პიესების — ყოველი ადამიანი თავის ხასიათში (1598) და სეიანუსის დაცემა (1603) მსახიობთა სიებში.[73] მისი სახელის არარსებობა ჯონსონის 1605 წლის პიესის — ვოლპონე მსახიობთა სიაში ზოგიერთი მეცნიერის მიერ მიიჩნევა ნიშნად იმისა, რომ მისი სამსახიობო კარიერა დასასრულს უახლოვდებოდა.[62] თუმცა, 1623 წლის „პირველი ფოლიო“ შექსპირს მოიხსენიებს, როგორც „ყველა ამ პიესის ერთ-ერთ მთავარ მსახიობს“, რომელთაგან ზოგიერთი პირველად სწორედ „ვოლპონეს“ შემდეგ დაიდგა, თუმცა ზუსტად არ არის ცნობილი, რომელ როლებს ასრულებდა იგი.[74] 1610 წელს ჯონ დევის ჰერეფორდელმა დაწერა, რომ „კეთილი ვილი“ ასრულებდა „სამეფო“ როლებს.[75] 1709 წელს როუმ აღნიშნა, რომ ტრადიციულად, შექსპირი თამაშობდა ჰამლეტის მამის აჩრდილს.[76] მოგვიანებით დამკვიდრებული ვერსიებით, იგი ასევე თამაშობდა ადამის როლს პიესაში „როგორც გენებოთ“ და გუნდს (Chorus) პიესაში „ჰენრი V“,[77][78] თუმცა მეცნიერები ამ ინფორმაციის წყაროების უტყუარობას ეჭვქვეშ აყენებენ.[79]

კარიერის განმავლობაში შექსპირი დროს ლონდონსა და სტრატფორდს შორის ანაწილებდა. 1596 წელს, სანამ სტრატფორდში ოჯახისთვის ნიუ-პლეისს იყიდდა, შექსპირი ცხოვრობდა წმინდა ელენეს სამრევლოში, ბიშოპსგეიტში, მდინარე ტემზის ჩრდილოეთით.[80][81] 1599 წლისთვის იგი მდინარის მეორე მხარეს, საუთუორკში გადავიდა, სწორედ იმ წელს, როდესაც მისმა დასმა იქ თეატრი „გლობუსი“ ააგო.[80][82] 1604 წლისთვის იგი კვლავ მდინარის ჩრდილოეთით გადავიდა, წმინდა პავლეს ტაძრის ჩრდილოეთით მდებარე უბანში, სადაც ბევრი ლამაზი სახლი იდგა. იქ მან ოთახები იქირავა ფრანგი ჰუგენოტის, კრისტოფერ მაუნტჯოისგან, რომელიც ქალის პარიკებსა და თავსაბურავებს ამზადებდა.[83][84]

ბოლო წლები და გარდაცვალება

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
შექსპირის მონუმენტი სტრატფორდ-აპონ-ეივონში

ნიკოლას როუ იყო პირველი ბიოგრაფი, რომელმაც დაწერა (მოგვიანებით იგივე სემიუელ ჯონსონმაც გაიმეორა), რომ შექსპირი სტრატფორდში „გარდაცვალებამდე რამდენიმე წლით ადრე“ გადასახლდა.[85][86] თუმცა, 1608 წელს იგი ჯერ კიდევ მსახიობად მუშაობდა ლონდონში; 1635 წლის აქციონერთა პეტიციის პასუხში, კატბერტ ბერბეჯი აცხადებდა, რომ 1608 წელს ჰენრი ევანსისგან ბლეკფრაიერსის თეატრის იჯარის შეძენის შემდეგ, „მეფის მსახურებმა“ იქ განათავსეს „მსახიობი მამაკაცები“, „რომლებიც იყვნენ ჰემინჯი, კონდელი, შექსპირი და ა.შ.“.[87] თუმცა, აღსანიშნავია ისიც, რომ 1609 წლის განმავლობაში ლონდონში შავი ჭირი მძვინვარებდა.[88][89] ლონდონის საჯარო თეატრები ეპიდემიის აფეთქებების დროს არაერთხელ დაიხურა (1603 წლის მაისიდან 1610 წლის თებერვლამდე თეატრები ჯამში 60 თვეზე მეტხანს იყო დაკეტილი),[90] რაც იმას ნიშნავდა, რომ სამსახიობო სამუშაო ხშირად არ იყო. იმ პერიოდში საქმიანობისგან სრულიად ჩამოშორება იშვიათი მოვლენა იყო.[91] შექსპირი 1611–1614 წლებში კვლავ აგრძელებდა ლონდონში ვიზიტებს.[85] 1612 წელს იგი მოწმედ გამოიძახეს სასამართლო პროცესზე „ბელოტი მაუნტჯოის წინააღმდეგ“, რომელიც მაუნტჯოის ქალიშვილის, მერის, მზითევს ეხებოდა.[92][93] 1613 წლის მარტში მან შეიძინა საგუშაგო სახლი ყოფილი ბლეკფრაიერსის სააბატოს ტერიტორიაზე;[94] ხოლო 1614 წლის ნოემბრიდან იგი რამდენიმე კვირით ლონდონში იმყოფებოდა თავის სიძესთან, ჯონ ჰოლთან ერთად.[95] 1610 წლის შემდეგ შექსპირმა უფრო ნაკლები პიესა დაწერა და 1613 წლის შემდგომ პერიოდს არცერთი მათგანი აღარ მიეწერება.[96] მისი ბოლო სამი პიესა სხვებთან თანამშრომლობით დაიწერა, სავარაუდოდ ჯონ ფლეტჩერთან,[97] რომელმაც იგი „მეფის მსახურების“ მთავარი დრამატურგის პოსტზე შეცვალა. შექსპირი საქმიანობას 1613 წელს ჩამოშორდა, მანამ, სანამ 29 ივნისს, „ჰენრი VIII-ის“ წარმოდგენისას თეატრი „გლობუსი“ დაიწვებოდა.[96]

შექსპირი გარდაიცვალა 1616 წლის 23 აპრილს, 52 წლის ასაკში.[ვ] იგი ანდერძზე ხელის მოწერიდან ერთ თვეში გარდაიცვალა; ამ დოკუმენტის დასაწყისში იგი საკუთარ თავს აღწერს, როგორც „სავსებით ჯანმრთელს“. არცერთი შემორჩენილი იმდროინდელი წყარო არ განმარტავს, როგორ ან რატომ გარდაიცვალა იგი. ნახევარი საუკუნის შემდეგ, სტრატფორდის ვიკარმა ჯონ უორდმა თავის უბის წიგნაკში ჩაწერა: „შექსპირს, დრეიტონს და ბენ ჯონსონს მხიარული შეხვედრა ჰქონდათ და, როგორც ჩანს, ზედმეტი დალიეს, რადგან შექსპირი იქ აკიდებული ციებ-ცხელებით გარდაიცვალა“.[99][100] ეს ვერსია არ არის გამორიცხული, რადგან შექსპირი იცნობდა ჯონსონსა და მაიკლ დრეიტონს. კოლეგა მწერლების მიერ მიძღვნილ ეპიტაფიებში ერთ-ერთი მის მოულოდნელ სიკვდილზე მიანიშნებს: „გაგვიკვირდა, შექსპირო, რომ ასე მალე წახვედი / ამ სოფლის სცენიდან სამარის საგრიმიოროში“.[101][ზ]

წმინდა სამების ეკლესია, სადაც შექსპირი მოინათლა და დაკრძალულია

მას დარჩა ცოლი და ორი ქალიშვილი. სუზანა 1607 წელს ექიმ ჯონ ჰოლს გაჰყვა ცოლად,[102] ხოლო ჯუდიტი შექსპირის გარდაცვალებამდე ორი თვით ადრე დაქორწინდა მეღვინე თომას ქვინიზე.[103] შექსპირმა თავის ანდერძს ხელი 1616 წლის 25 მარტს მოაწერა; მეორე დღეს კი მის ახალ სიძეს, თომას ქვინის, ბრალი დაედო მარგარეტ უილერისგან უკანონო შვილის ყოლაში; მარგარეტიც და მისი შვილიც მშობიარობას გადაჰყვნენ. საეკლესიო სასამართლომ თომასს საჯარო მონანიება დააკისრა, რაც შექსპირის ოჯახისთვის დიდი სირცხვილი იქნებოდა.[103]

შექსპირმა თავისი დიდი ქონების უდიდესი ნაწილი უფროს ქალიშვილს, სუზანას დაუტოვა,[104] იმ პირობით, რომ მას ქონება უცვლელად უნდა გადაეცა თავისი „პირველი ვაჟისთვის“.[105] ქვინებს სამი შვილი ეყოლათ, თუმცა ყველა მათგანი დაუქორწინებელი გარდაიცვალა.[106][107] ჰოლებს ერთი შვილი ეყოლათ, ელისაბედი, რომელიც ორჯერ დაქორწინდა, მაგრამ 1670 წელს უშვილოდ გარდაიცვალა, რითაც შექსპირის პირდაპირი შტო შეწყდა.[108][109] შექსპირის ანდერძში მისი ცოლი, ენი, ძლივს არის ნახსენები; სავარაუდოდ, მას ქონების მესამედი ავტომატურად ეკუთვნოდა.[თ] თუმცა, მან ცოლს დაუტოვა „ჩემი მეორე საუკეთესო საწოლი“, რამაც ბევრი ვარაუდი გამოიწვია.[111][112][113] ზოგიერთი მეცნიერი ამას ენის შეურაცხყოფად მიიჩნევს, სხვები კი თვლიან, რომ „მეორე საუკეთესო საწოლი“ საქორწინო სარეცელი უნდა ყოფილიყო და, შესაბამისად, მას დიდი სიმბოლური მნიშვნელობა ჰქონდა.[114]

შექსპირის საფლავი, მისი მეუღლის, ენ შექსპირის და მისი შვილიშვილის ქმრის, თომას ნეშის საფლავების გვერდით

შექსპირი გარდაცვალებიდან ორი დღის შემდეგ წმინდა სამების ეკლესიის საკურთხეველში დაკრძალეს.[115][116] საფლავის ქვაზე ამოკვეთილი ეპიტაფია შეიცავს წყევლას მისი ძვლების გადაადგილების წინააღმდეგ, რასაც 2008 წლის რესტავრაციის დროსაც კი დიდი სიფრთხილით მოეკიდნენ:[117]

Good frend for Iesvs sake forbeare,
To digg the dvst encloased heare.
Bleste be yͤ man yͭ spares thes stones,
And cvrst be he yͭ moves my bones.[118][ი]

მეგობარო, იესოს გულისთვის, ნუ ეცდები
აქ დამარხული მტვრის ამოთხრას.
კურთხეული იყოს კაცი, ვინც დაინდობს ამ ქვებს,
და წყეული იყოს ის, ვინც ჩემს ძვლებს შეეხება.

1623 წლამდე ჩრდილოეთ კედელზე აღიმართა მისი ხსოვნის მონუმენტი, რომელზეც შექსპირი წერის პროცესშია გამოსახული. მემორიალური დაფა მას ნესტორს, სოკრატესა და ვირგილიუსს ადარებს.[119] 1623 წელს, „პირველი ფოლიოს“ გამოცემასთან დაკავშირებით, გამოქვეყნდა დროშაუტის გრავირება.[120] შექსპირის ხსოვნის პატივსაცემად მსოფლიოს მრავალ წერტილში არაერთი ქანდაკება და მემორიალი დაიდგა, მათ შორის საუთუორკის ტაძარსა და უესტმინსტერის სააბატოს „პოეტთა კუთხეში“.[121][122]

პიესები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
პერსონაჟთა პროცესია შექსპირის პიესებიდან, XIX საუკუნის უცნობი მხატვარი

იმ პერიოდის დრამატურგთა უმეტესობა, როგორც წესი, სხვა ავტორებთან თანამშრომლობდა, რაც კრიტიკოსთა აზრით, შექსპირმაც გააკეთა, ძირითადად მისი კარიერის დასაწყისსა და დასასრულს.[123]

შექსპირის პირველი ჩაწერილი ნამუშევრებია „რიჩარდ III“ და „ჰენრი VI“-ის სამი ნაწილი, რომლებიც 1590-იანი წლების დასაწყისში, ისტორიულ დრამაზე დიდი მოთხოვნის პერიოდში დაიწერა. თუმცა, შექსპირის პიესების ზუსტი დათარიღება რთულია[124][125] და ტექსტების კვლევა ვარაუდობს, რომ „ტიტუს ანდრონიკუსი“, „შეცდომების კომედია“, „ჭირვეულის მორჯულება“ და „ორი ვერონელი აზნაური“ ასევე შექსპირის ყველაზე ადრეულ პერიოდს მიეკუთვნება.[126][124] მისი პირველი ისტორიული ქრონიკები, რომლებიც დიდწილად ეყრდნობა რაფაელ ჰოლინშედის 1587 წლის გამოცემას — ინგლისის, შოტლანდიისა და ირლანდიის ქრონიკები,[127] ასახავს სუსტი ან კორუმპირებული მმართველობის დამანგრეველ შედეგებს და განიხილება, როგორც ტიუდორების დინასტიის წარმოშობის გამართლება.[128] ადრეულ პერიოდზე გავლენა მოახდინა ელისაბედის ხანის სხვა დრამატურგების, განსაკუთრებით თომას კიდისა და კრისტოფერ მარლოს ნამუშევრებმა, შუა საუკუნეების დრამის ტრადიციებმა და სენეკას პიესებმა.[129][130][131] „შეცდომების კომედია“ ასევე ეფუძნებოდა კლასიკურ მოდელებს, თუმცა „ჭირვეულის მორჯულების“ პირდაპირი წყარო ნაპოვნი არ არის, მიუხედავად იმისა, რომ მას იდენტური სიუჟეტი აქვს სხვა პიესასთან, რომელსაც მსგავსი სახელი ჰქვია.[132][133] ისევე როგორც „ორი ვერონელი აზნაური“, სადაც ორი მეგობარი თითქოს მხარს უჭერს გაუპატიურებას,[134][135][136] „მორჯულების“ ისტორია კაცის მიერ ქალის დამოუკიდებელი სულის გატეხვის შესახებ ხშირად აშფოთებს თანამედროვე კრიტიკოსებს, რეჟისორებსა და მაყურებელს.[137]

ობერონი, ტიტანია და პაკი მოცეკვავე ფერიებთან ერთად. უილიამ ბლეიკი, დაახლ. 1786.

შექსპირის ადრეული კლასიკური და იტალიური სტილის კომედიები, რომლებიც მჭიდრო ორმაგი სიუჟეტებითა და ზუსტი კომიკური თანმიმდევრობით ხასიათდებოდა, 1590-იანი წლების შუა პერიოდში ადგილს უთმობს მისი ყველაზე აღიარებული კომედიების რომანტიკულ ატმოსფეროს.[138] „ზაფხულის ღამის სიზმარი“ არის რომანტიკის, ფერიების მაგიისა და კომიკური სცენების გონებამახვილური ნაზავი.[139] შექსპირის შემდეგი კომედია, ასევე რომანტიკული „ვენეციელი ვაჭარი“, შეიცავს შურისმაძიებელი ებრაელი მევახშის, შაილოკის პორტრეტს, რომელიც ასახავს ელისაბედის ხანის გაბატონებულ შეხედულებებს, თუმცა თანამედროვე მაყურებლისთვის შესაძლოა შეურაცხმყოფელი ჩანდეს.[140][141] შექსპირის დიდი კომედიების სერიას ასრულებს „აურზაური არაფრის გამო“ (მახვილგონივრულობა და სიტყვების თამაში),[142] „როგორც გენებოთ“ (მომხიბვლელი სოფლის გარემო) და „მეთორმეტე ღამის“ მხიარულება.[143] ლირიკული „რიჩარდ II“-ის შემდეგ, რომელიც თითქმის მთლიანად ლექსად არის დაწერილი, შექსპირმა 1590-იანი წლების ბოლოს ისტორიულ ქრონიკებში — „ჰენრი IV, ნაწილები 1“ და „2“ და „ჰენრი V“ — შემოიტანა პროზაული კომედია. „ჰენრი IV“-ში ჩნდება ფალსტაფი, თაღლითი, მახვილგონიერი პერსონაჟი და პრინცი ჰალის მეგობარი. მისი პერსონაჟები უფრო რთული და ნატიფი ხდება, რადგან ავტორი ოსტატურად მონაცვლეობს კომიკურ და სერიოზულ სცენებს, პროზასა და პოეზიას შორის და აღწევს მისი სიმწიფის პერიოდის ნამუშევრების თხრობით მრავალფეროვნებას.[144][145][146] ეს პერიოდი იწყება და მთავრდება ორი ტრაგედიით: „რომეო და ჯულიეტა“, სქესობრივად მომწიფებული ახალგაზრდების სიყვარულისა და სიკვდილის ცნობილი რომანტიკული ტრაგედია;[147][148] და „იულიუს კეისარი“ — რომელიც ეფუძნება სერ თომას ნორტის მიერ 1579 წელს თარგმნილ პლუტარქეს „პარალელურ ბიოგრაფიებს“ — რომელმაც ახალი სახის დრამას დაუდო საფუძველი.[149][150] შექსპიროლოგ ჯეიმზ შაპიროს აზრით, „იულიუს კეისარში“ „პოლიტიკის, ხასიათის, შინაგანი სამყაროს, თანამედროვე მოვლენების და თავად შექსპირის რეფლექსიების სხვადასხვა ძაფმა წერის პროცესში ერთმანეთში შეღწევა დაიწყო“.[151]

ჰამლეტი, ჰორაციო, მარცელუსი და ჰამლეტის მამის აჩრდილი. ჰენრი ფუზელი, 1780–1785.

XVII საუკუნის დასაწყისში შექსპირმა დაწერა ე.წ. „პრობლემური პიესები“ — „ზომა ზომის წილ“, „ტროილე და კრესიდა“ და „ყველაფერი კარგია, რაც კარგად მთავრდება“, ასევე მისი რამდენიმე ყველაზე ცნობილი ტრაგედია.[152][153] ბევრი კრიტიკოსი მიიჩნევს, რომ შექსპირის ტრაგედიები მისი ხელოვნების მწვერვალს წარმოადგენს. პრინცი ჰამლეტი ალბათ ყველაზე მეტად გაანალიზებული პერსონაჟია, განსაკუთრებით მისი ცნობილი სოლილოკვიის გამო, რომელიც იწყება სიტყვებით: „ყოფნა, არყოფნა? საკითხავი აი ეს არის“.[154] ინტროვერტი ჰამლეტისგან განსხვავებით, რომლის საბედისწერო ნაკლი მერყეობაა, ოტელო და ლირი ნაჩქარევი გადაწყვეტილებების გამო იღუპებიან.[155] შექსპირის ტრაგედიების სიუჟეტი ხშირად სწორედ ასეთ საბედისწერო შეცდომებზე ან ნაკლოვანებებზეა აგებული, რაც არღვევს წესრიგს და ღუპავს გმირსა და მის საყვარელ ადამიანებს.[156] პიესაში „ოტელო“, იაგო აღვივებს ოტელოს ეჭვიანობას იქამდე, სანამ ეს უკანასკნელი არ მოკლავს უდანაშაულო ცოლს, რომელსაც იგი უყვარს.[157][158] „მეფე ლირში“, მოხუცი მეფე უშვებს ტრაგიკულ შეცდომას, როდესაც უარს ამბობს ძალაუფლებაზე, რაც იწვევს გლოსტერის გრაფის წამებასა და დაბრმავებას და ლირის უმცროსი ქალიშვილის, კორდელიას მკვლელობას. კრიტიკოს ფრანკ კერმოდის თანახმად, „პიესა... არც მის კეთილ პერსონაჟებს და არც მაყურებელს არ სთავაზობს შვებას მისი სისასტიკისგან“.[159][160][161] „მაკბეთში“, შექსპირის ყველაზე მოკლე და კომპაქტურ ტრაგედიაში,[162] დაუოკებელი ამბიცია აიძულებს მაკბეთსა და მის ცოლს, ლედი მაკბეთს, მოკლან კანონიერი მეფე და მიიტაცონ ტახტი, სანამ საკუთარი დანაშაულის გრძნობა არ გაანადგურებთ.[163] ამ პიესაში შექსპირმა ტრაგიკულ სტრუქტურას ზებუნებრივი ელემენტი დაამატა. მისმა ბოლო დიდმა ტრაგედიებმა, „ანტონიუსი და კლეოპატრა“ და „კორიოლანუსი“, რომლებიც შექსპირის საუკეთესო პოეზიას შეიცავს, პოეტისა და კრიტიკოსის ტ. ს. ელიოტის აზრით, ყველაზე დიდ წარმატებას მიაღწიეს.[164][165][166] ელიოტმა დაწერა: „შექსპირმა პლუტარქესგან უფრო მეტი ისტორიული არსი შეიძინა, ვიდრე ადამიანთა უმეტესობას მთელი ბრიტანეთის მუზეუმიდან შეეძლო შეეძინა“.[167]

დასკვნით პერიოდში შექსპირი მიუბრუნდა რომანსს ან ტრაგიკომედიას და დაასრულა კიდევ სამი მნიშვნელოვანი პიესა: „ციმბელინი“, „ზამთრის ზღაპარი“ და „ქარიშხალი“, ასევე კოლაბორაციული ნამუშევარი „პერიკლე, ტიროსის პრინცი“. ტრაგედიებზე ნაკლებად პირქუში ეს ოთხი პიესა უფრო სერიოზული ტონით გამოირჩევა, ვიდრე 1590-იანი წლების კომედიები, თუმცა ისინი შერიგებითა და პოტენციურად ტრაგიკული შეცდომების პატიებით სრულდება.[168] ზოგიერთი კომენტატორი განწყობის ამ ცვლილებას შექსპირის მიერ ცხოვრებისადმი უფრო მშვიდი ხედვის გამოვლინებად მიიჩნევს, თუმცა ეს შესაძლოა უბრალოდ იმ დროის თეატრალურ მოდას ასახავდეს.[169][170][171] შექსპირმა მონაწილეობა მიიღო კიდევ ორი შემორჩენილი პიესის დაწერაში — „ჰენრი VIII“ და „ორი კეთილშობილი ნათესავი“, სავარაუდოდ ჯონ ფლეტჩერთან ერთად.[172]

კლასიფიკაცია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
უილიამ შექსპირის პიესები, ნახატი, რომელიც შეიცავს სცენებსა და პერსონაჟებს შექსპირის რამდენიმე პიესიდან; სერ ჯონ გილბერტი, დაახლ. 1849

შექსპირის შემოქმედება მოიცავს 36 პიესას, რომლებიც დაიბეჭდა 1623 წლის პირველ ფოლიოში და დაჯგუფდა ფოლიოსეული კლასიფიკაციის მიხედვით: კომედიებად, ისტორიულ ქრონიკებად და ტრაგედიებად.[173] ორი პიესა, რომლებიც პირველ ფოლიოში არ შესულა,[174] კერძოდ „ორი კეთილშობილი ნათესავი“ და „პერიკლე, ტიროსის პრინცი“, დღეს კანონის ნაწილად არის აღიარებული; თანამედროვე მეცნიერები თანხმდებიან, რომ ორივეს დაწერაში შექსპირმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა.[175][176] შექსპირის არცერთი პოემა არ შესულა პირველ ფოლიოში, ნაწილობრივ იმის გამო, რომ ეს კრებული თეატრის მოღვაწეების მიერ იყო შედგენილი.[177]

XIX საუკუნის ბოლოს კრიტიკოსმა ედუარდ დაუდენმა ოთხი გვიანდელი კომედია „რომანსებად“ დაახასიათა. მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი მეცნიერი ამჯობინებს მათ „ტრაგიკომედიები“ უწოდოს, დაუდენის ტერმინი ხშირად გამოიყენება.[178][179] 1896 წელს ფრედერიკ ბოასმა შემოიტანა ტერმინი „პრობლემური პიესები“ ოთხი ნაწარმოების აღსაწერად: „ყველაფერი კარგია, რაც კარგად მთავრდება“, „ზომა ზომის წილ“, „ტროილე და კრესიდა“ და „ჰამლეტი“.[180] მან დაწერა: „დრამებს, რომლებიც თემატიკითა და განწყობით ასე გამორჩეულია, ცალსახად ვერ ეწოდება ვერც კომედიები და ვერც ტრაგედიები... ამიტომ, ჩვენ შეგვიძლია ვისესხოთ მოხერხებული ფრაზა დღევანდელი თეატრიდან და ისინი ერთად დავაჯგუფოთ, როგორც შექსპირის პრობლემური პიესები“.[181] ეს ტერმინი, რომელიც ბევრი კამათის საგანია და ზოგჯერ სხვა პიესების მიმართაც გამოიყენება, კვლავ ხმარებაშია, თუმცა „ჰამლეტი“ საბოლოოდ მაინც ტრაგედიების კლასს მიეკუთვნება.[182][183][184]

წარმოდგენები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ზუსტად არ არის ცნობილი, თუ რომელი დასებისთვის წერდა შექსპირი თავის ადრეულ პიესებს. „ტიტუს ანდრონიკუსის“ 1594 წლის გამოცემის სატიტულო ფურცელი მიუთითებს, რომ პიესას სამი სხვადასხვა დასი ასრულებდა.[185] 1592–93 წლების ეპიდემიის შემდეგ, შექსპირის პიესებს მისივე დასი ასრულებდა თეატრებში „The Theatre“ და „Curtain“, რომლებიც ტემზის ჩრდილოეთით, შორდიჩში მდებარეობდა.[186] ლონდონელები იქ „ჰენრი IV-ის“ პირველი ნაწილის სანახავად მიეშურებოდნენ; ლეონარდ დიგზი აღნიშნავდა: „როგორც კი გამოჩნდებიან ფალსტაფი, ჰალი, პოინსი და სხვები... დარბაზში ადგილი აღარ რჩება“.[187] როდესაც დასსა და მიწის მფლობელს შორის დავა წარმოიშვა, მათ დაშალეს თეატრის შენობა (The Theatre) და მისი მასალები გამოიყენეს „გლობუსის“ ასაგებად. ეს იყო მსახიობების მიერ მსახიობებისთვის აშენებული პირველი თეატრი ტემზის სამხრეთ სანაპიროზე, საუთუორკში.[188][189] „გლობუსი“ 1599 წლის შემოდგომაზე გაიხსნა და იქ წარმოდგენილი ერთ-ერთი პირველი პიესა „იულიუს კეისარი“ იყო. 1599 წლის შემდგომი შექსპირის საუკეთესო პიესების უმეტესობა სწორედ „გლობუსისთვის“ დაიწერა, მათ შორის „ჰამლეტი“, „ოტელო“ და „მეფე ლირი“.[188][190][191]

აღდგენილი „გლობუსი“ მდინარე ტემზის სამხრეთ სანაპიროზე, ლონდონში

მას შემდეგ, რაც 1603 წელს „ლორდ-კამერგერნის მსახურებს“ სახელი შეეცვალათ და „მეფის მსახურები“ ეწოდათ, მათ განსაკუთრებული ურთიერთობა ჩამოუყალიბდათ ახალ მეფესთან, ჯეიმზ I-თან. მიუხედავად იმისა, რომ ცნობები წარმოდგენების შესახებ ფრაგმენტულია, ცნობილია, რომ „მეფის მსახურებმა“ 1604 წლის 1 ნოემბრიდან 1605 წლის 31 ოქტომბრამდე სამეფო კარზე შექსპირის შვიდი პიესა წარმოადგინეს, მათ შორის ორჯერ — „ვენეციელი ვაჭარი“.[78] 1608 წლის შემდეგ ისინი ზამთრობით დახურულ ბლეკფრაიერსის თეატრში გამოდიოდნენ, ხოლო ზაფხულობით — „გლობუსში“.[192] დახურულმა სივრცემ და იაკობინური ხანის მოდამ მდიდრული და სანახაობრივი მასკების მიმართ, შექსპირს საშუალება მისცა უფრო რთული სცენური ეფექტები გამოეყენებინა. მაგალითად, პიესაში „ციმბელინი“, იუპიტერი ეშვება „ჭექა-ქუხილსა და ელვაში, არწივზე ამხედრებული: იგი ისვრის მეხს. აჩრდილები მუხლებზე ეცემიან“.[193][194]

შექსპირის დასის მსახიობებს შორის იყვნენ ცნობილი რიჩარდ ბერბეჯი, უილიამ კემპი, ჰენრი კონდელი და ჯონ ჰემინჯი. ბერბიჯი მთავარ როლს ასრულებდა შექსპირის მრავალი პიესის პრემიერაზე, მათ შორის იყო „რიჩარდ III“, „ჰამლეტი“, „ოტელო“ და „მეფე ლირი“.[195] პოპულარული კომიკოსი უილ კემპი თამაშობდა მსახურ პეტრეს „რომეო და ჯულიეტაში“ და დოგბერის პიესაში „აურზაური არაფრის გამო“.[196][197] 1600 წლისთვის იგი შეცვალა რობერტ არმინმა, რომელიც ისეთ როლებს ასრულებდა, როგორიცაა თოდრიკო (Touchstone) პიესაში „როგორც გენებოთ“ და მასხარა „მეფე ლირში“.[198] 1613 წელს სერ ჰენრი უოტონი აღნიშნავდა, რომ „ჰენრი VIII“ „იდგმებოდა არაჩვეულებრივი პომპეზურობითა და ცერემონიულობით“.[199] თუმცა, 29 ივნისს, ქვემეხის გასროლის შედეგად „გლობუსის“ ჩალის სახურავს ცეცხლი გაუჩნდა და თეატრი მთლიანად დაიწვა; ეს მოვლენა იშვიათი სიზუსტით განსაზღვრავს შექსპირის ამ პიესის დადგმის თარიღს.[199]

ტექსტური წყაროები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
1623 წლის „პირველი ფოლიოს“ სატიტულო ფურცელი. შექსპირის სპილენძზე შესრულებული გრავირება მარტინ დროშაუტის მიერ.

1623 წელს ჯონ ჰემინჯმა და ჰენრი კონდელმა, შექსპირის ორმა კოლეგამ „მეფის მსახურებიდან“, გამოაქვეყნეს „პირველი ფოლიო“ — შექსპირის პიესების კრებული. იგი 36 ტექსტს შეიცავდა, მათ შორის 18 პირველად ამ დროს დაიბეჭდა.[200] დანარჩენების უმეტესობა მანამდე უკვე გამოჩენილი იყო კვარტოს ვერსიების სახით — ეს იყო თხელი წიგნები, რომლებიც დამზადებული იყო ორად მოკეცილი ქაღალდის ფურცლებისგან, რაც ოთხ გვერდს ქმნიდა.[201][202] არ არსებობს მტკიცებულება, რომ ეს გამოცემები, რომელთაც „პირველი ფოლიო“ „მოპარულ და ფარულ ასლებს“ უწოდებს, შექსპირს მოსწონდა.[203]

ალფრედ პოლარდმა 1623 წლამდელ ზოგიერთ ვერსიას „ცუდი კვარტო“ უწოდა მათი ადაპტირებული, პერეფრაზირებული ან დამახინჯებული ტექსტების გამო, რომლებიც ზოგან, შესაძლოა, მეხსიერებით ყოფილიყო აღდგენილი.[201][203][204] იქ, სადაც პიესის რამდენიმე ვერსიაა შემორჩენილი, თითოეული განსხვავდება სხვებისგან. ეს განსხვავებები შეიძლება მომდინარეობდეს გადაწერის ან ბეჭდვის შეცდომებიდან, მსახიობების ან მაყურებლების ჩანაწერებიდან, ან თავად შექსპირის შავი ხელნაწერებიდან (foul papers).[205][206] ზოგ შემთხვევაში, მაგალითად: „ჰამლეტი“, „ტროილე და კრესიდა“ და „ოტელო“, შექსპირს, შესაძლოა, ტექსტები კვარტოსა და ფოლიოს გამოცემებს შორის პერიოდში გადაემუშავებინა. თუმცა, „მეფე ლირის“ შემთხვევაში, მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე გამოცემათა უმეტესობა მათ აერთიანებს, 1623 წლის ფოლიოს ვერსია იმდენად განსხვავდება 1608 წლის კვარტოსგან, რომ „Oxford Shakespeare“ ორივეს ცალ-ცალკე ბეჭდავს იმ არგუმენტით, რომ მათი გაერთიანება აღრევის გარეშე შეუძლებელია.[207]

პოემები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1593 და 1594 წლებში, როდესაც თეატრები შავი ჭირის გამო დაიხურა, შექსპირმა გამოაქვეყნა ორი სიუჟეტური პოემა სექსუალურ თემებზე: „ვენერა და ადონისი“ და „ლუკრეციას გაუპატიურება“. მან ისინი ჰენრი რიოთესლის, საუთჰემპტონის გრაფს მიუძღვნა. პოემაში „ვენერა და ადონისი“, უმანკო ადონისი უარყოფს ვენერას ვნებიან მცდელობებს; ხოლო პოემაში „ლუკრეციას გაუპატიურება“, სათნო მეუღლე ლუკრეციას აუპატიურებს გულქვა ტარკვინიუსი.[208] ოვიდიუსის „მეტამორფოზების“ გავლენით დაწერილი ეს პოემები[209] ასახავს იმ დანაშაულის გრძნობასა და მორალურ დაბნეულობას, რაც მოჰყვება დაუოკებელ ვნებას.[210] ორივე პოემა პოპულარული აღმოჩნდა და შექსპირის სიცოცხლეში არაერთხელ გადაიბეჭდა. მესამე სიუჟეტური პოემა, „შეყვარებულის ჩივილი“, რომელშიც ახალგაზრდა ქალი გლოვობს თავის ცდუნებას მომხიბვლელი თაყვანისმცემლის მიერ, დაიბეჭდა „სონეტების“ პირველ გამოცემაში 1609 წელს. დღეს მეცნიერთა უმეტესობა აღიარებს, რომ „შეყვარებულის ჩივილი“ შექსპირის დაწერილია. კრიტიკოსთა აზრით, მის დახვეწილ თვისებებს ჩრდილავს მძიმე ეფექტები.[211][212][213] პოემა „ფენიქსი და გვრიტი“, რომელიც დაიბეჭდა რობერტ ჩესტერის 1601 წლის კრებულში „Love's Martyr“, გლოვობს ლეგენდარული ფენიქსისა და მისი საყვარელი, ერთგული გვრიტის სიკვდილს. 1599 წელს, 138-ე და 144-ე სონეტების ადრეული ვარიანტები გამოჩნდა კრებულში „ვნებიანი მომლოცველი“, რომელიც შექსპირის სახელით, თუმცა მისი ნებართვის გარეშე გამოიცა.[211][213][214]

სონეტები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მთავარი სტატია: შექსპირის სონეტები.
1609 წლის გამოცემის — შექსპირის სონეტები — სატიტულო ფურცელი

1609 წელს გამოქვეყნებული „სონეტები“ იყო შექსპირის ბოლო არადრამატული ნაწარმოები, რომელიც დაიბეჭდა. მეცნიერები ზუსტად ვერ ადგენენ, თუ როდის დაიწერა 154 სონეტიდან თითოეული, თუმცა მტკიცებულებები არსებობს, რომ შექსპირი სონეტებს მთელი კარიერის განმავლობაში პირადი მკითხველისთვის წერდა.[215][216] ჯერ კიდევ მანამ, სანამ 1599 წელს კრებულში „ვნებიანი მომლოცველი“ ორი არაავტორიზებული სონეტი გამოჩნდებოდა, ფრენსის მერზმა 1598 წელს მოიხსენია შექსპირის „შაქარყინული სონეტები მის პირად მეგობრებს შორის“.[217] ცოტა თუ მიიჩნევს, რომ გამოქვეყნებული კრებული მიჰყვება შექსპირის მიერ ჩაფიქრებულ თანმიმდევრობას.[218] როგორც ჩანს, მას დაგეგმილი ჰქონდა ორი კონტრასტული სერია: ერთი დაუოკებელი ვნების შესახებ შავგვრემანი გათხოვილი ქალის მიმართ (ე. წ. „შავგვრემანი ლედი“) და მეორე — წინააღმდეგობრივი სიყვარულის შესახებ მშვენიერი ახალგაზრდა კაცის მიმართ (ე. წ. „მშვენიერი ჭაბუკი“). გაურკვეველი რჩება, წარმოადგენენ თუ არა ეს ფიგურები რეალურ პიროვნებებს, ან გამოხატავს თუ არა ავტორისეული „მე“, რომელიც მათ მიმართავს, თავად შექსპირს, თუმცა უილიამ ვორდსვორთს სწამდა, რომ სონეტებით „შექსპირმა თავისი გული გახსნა“.[217][216]

შეგადაროო ზაფხულის დღესა?
შენ უფრო ნაზი და მშვიდი ხარ...

— — ამონარიდი შექსპირის მე-18 სონეტიდან.[219]

1609 წლის გამოცემა მიეძღვნა ვინმე „მისტერ W.H.“-ს, რომელიც მოხსენიებულია პოემების „ერთადერთ შემქმნელად“ (begetter). უცნობია, ეს თავად შექსპირმა დაწერა თუ გამომცემელმა თომას თორპმა, რომლის ინიციალებიც მითითებულია მიძღვნის გვერდის ბოლოს; მიუხედავად მრავალი თეორიისა, უცნობია, თუ ვინ იყო მისტერ W.H., ასევე უცნობია, მისცა თუ არა საერთოდ შექსპირმა გამოცემის ნებართვა თორპს.[220] კრიტიკოსები სონეტებს აფასებენ, როგორც ღრმა ფილოსოფიურ რეფლექსიას სიყვარულის ბუნებაზე, სექსუალურ ვნებაზე, შთამომავლობაზე, სიკვდილსა და დროზე.[221]

სტილი

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შექსპირის პირველი პიესები იმ პერიოდის ტრადიციული სტილით იყო დაწერილი. იგი იყენებდა სტილიზებულ ენას, რომელიც ყოველთვის ბუნებრივად არ გამომდინარეობდა პერსონაჟების საჭიროებებიდან ან დრამატული კონტექსტიდან.[222] პოეზია ეყრდნობა ვრცელ, ზოგჯერ მეტისმეტად დეტალურ მეტაფორებსა და შედარებებს, ხოლო ენა ხშირად რიტორიკულია — დაწერილი მსახიობებისთვის საზეიმოდ დეკლამაციისათვის და არა სალაპარაკოდ. ზოგიერთი კრიტიკოსის აზრით, მაგალითად, „ტიტუს ანდრონიკუსში“ გრძელი სიტყვები ხშირად აფერხებს მოქმედებას; პიესის — „ორი ვერონელი აზნაური“ — ლექსთწყობა კი აღწერილია როგორც ხელოვნური.[223][224]

უილიამ ბლეიკის „სიბრალული“ (1795) წარმოადგენს „მაკბეთში“ გამოყენებული ორი შედარების ილუსტრაციას:

„და სიბრალულიც, როგორც შიშველი, ახალშობილი,
ქარიშხალს მჯდარი, ან ზეცის ქერუბიმი,
ჰაერის უხილავ მალემსრბოლელებზე ამხედრებული“.[225]

თუმცა, მალე შექსპირმა ტრადიციული სტილის საკუთარი მიზნებისთვის მორგება დაიწყო. „რიჩარდ III“-ის საწყისი სოლილოკვია სათავეს შუა საუკუნეების დრამაში „ცოდვის“ (Vice) პერსონაჟის თვითაღიარებიდან იღებს. ამავდროულად, რიჩარდის ცოცხალი თვითშემეცნება წინასწარმეტყველებს შექსპირის სიმწიფის პერიოდის პიესების მონოლოგებს.[226][227] არ არსებობს ერთი კონკრეტული პიესა, რომელიც ტრადიციულიდან თავისუფალ სტილზე გადასვლას აღნიშნავს. შექსპირი მთელი კარიერის განმავლობაში აერთიანებდა ამ ორს, რის საუკეთესო მაგალითსაც, შესაძლოა, „რომეო და ჯულიეტა“ წარმოადგენდეს.[228] 1590-იანი წლების შუა პერიოდში, როდესაც დაიწერა „რომეო და ჯულიეტა“, „რიჩარდ II“ და „ზაფხულის ღამის სიზმარი“, შექსპირმა უფრო ბუნებრივი პოეზიით წერა დაიწყო. მან სულ უფრო მეტად დაუქვემდებარა მეტაფორები და ხატოვანი სახეები თავად დრამის მოთხოვნებს.

შექსპირის სტანდარტული პოეტური ფორმა იყო თეთრი ლექსი, დაწერილი იამბური პენტამეტრით. პრაქტიკაში ეს ნიშნავდა, რომ მისი ლექსი, როგორც წესი, იყო ურითმო და შედგებოდა ათი მარცვლისგან თითოეულ ხაზზე, სადაც მახვილი ყოველ მეორე მარცვალზე ეცემოდა. მისი ადრეული პერიოდის თეთრი ლექსი საგრძნობლად განსხვავდება გვიანდელისგან. იგი ხშირად მშვენიერია, მაგრამ წინადადებები მიდრეკილია დაიწყოს, შეჩერდეს და დასრულდეს სტრიქონის ბოლოს, რაც ერთფეროვნების რისკს ქმნის.[229] მას შემდეგ, რაც შექსპირმა ტრადიციული თეთრი ლექსი სრულყოფილად აითვისა, მან დაიწყო მისი დინების შეწყვეტა და ვარირება. ეს ტექნიკა პოეზიის ახალ ძალასა და მოქნილობას ათავისუფლებს ისეთ პიესებში, როგორიცაა „იულიუს კეისარი“ და „ჰამლეტი“. შექსპირი მას იყენებს, მაგალითად, ჰამლეტის გონებაში არსებული არეულობის გადმოსაცემად:[230]

ბატონო, ჩემს გულში იყო ერთგვარი ბრძოლა,
რაც ძილის ნებას არ მაძლევდა. მეგონა, ვიწექი
უფრო ცუდად, ვიდრე მეამბოხენი ბორკილებში. უეცრად —
და ქება უეცარ გადაწყვეტილებას ამისთვის — ვიცოდეთ,
რომ ჩვენი დაუფიქრებლობა ხანდახან კარგად გვემსახურება...

— ჰამლეტი, აქტი 5, სცენა 2, 4–8[230]

„ჰამლეტის“ შემდეგ შექსპირმა კიდევ უფრო მრავალფეროვანი გახადა თავისი პოეტური სტილი, განსაკუთრებით გვიანდელი ტრაგედიების ემოციურ პასაჟებში. ლიტერატურის კრიტიკოსი ე. ს. ბრედლი ამ სტილს აღწერს, როგორც „უფრო კონცენტრირებულს, სწრაფს, მრავალფეროვანს და კონსტრუქციულად ნაკლებად რეგულარულს, ხშირად ჩახლართულს ან ელიფსურს“.[231] თავისი კარიერის ბოლო ფაზაში შექსპირმა მრავალი ტექნიკა გამოიყენა ამ ეფექტების მისაღწევად. მათ შორის იყო გადატანა, არარეგულარული პაუზები და გაჩერებები, წინადადების სტრუქტურისა და სიგრძის მკვეთრი ცვალებადობა.[232] პიესაში „მაკბეთი“, მაგალითად, ენა ერთი შეუსაბამო მეტაფორიდან ან შედარებიდან მეორეზე გადადის: „იყო კი ის იმედი მთვრალი / რომელშიც შენ გამოეწყვე?“ (1.7.35–38); „...და სიბრალულიც, როგორც შიშველი ახალშობილი / ქარიშხალს მჯდარი, ან ზეცის ქერუბიმი, ამხედრებული / ჰაერის უხილავ მალემსრბოლელებზე...“ (1.7.21–25). მსმენელი გამოწვეულია, თავად დაასრულოს აზრი.[232] გვიანდელმა რომანსებმა, დროში ცვალებადობითა და სიუჟეტის მოულოდნელი შემობრუნებებით, შთააგონა ბოლო პოეტური სტილი, სადაც გრძელი და მოკლე წინადადებები ერთმანეთს უპირისპირდება, დამოკიდებული წინადადებები გროვდება, სუბიექტი და ობიექტი ადგილებს იცვლიან, სიტყვები კი გამოტოვებულია, რაც სპონტანურობის ეფექტს ქმნის.[233]

შექსპირმა პოეტური გენია თეატრის პრაქტიკულ ალღოს შეუხამა.[234] იმ დროის ყველა დრამატურგის მსგავსად, მას პიესებად გადაჰქონდა ისტორიები ისეთი წყაროებიდან, როგორიცაა პლუტარქე და რაფაელ ჰოლინშედი.[235] იგი თითოეულ სიუჟეტს იმგვარად გარდაქმნიდა, რომ შეექმნა ინტერესის რამდენიმე ცენტრი და მაყურებლისთვის თხრობის რაც შეიძლება მეტი მხარე ეჩვენებინა. სტრუქტურის ეს სიმტკიცე უზრუნველყოფს იმას, რომ შექსპირის პიესა უძლებს თარგმნას, შემოკლებასა და ფართო ინტერპრეტაციას მისი დრამატული ბირთვის დაკარგვის გარეშე.[236] შექსპირის ოსტატობის ზრდასთან ერთად, მან თავის პერსონაჟებს უფრო ნათელი და მრავალფეროვანი მოტივაცია და მეტყველების ინდივიდუალური მანერა შესძინა. თუმცა, გვიანდელ პიესებში შეინარჩუნა ადრეული სტილის ასპექტებიც. გვიანდელ რომანსებში იგი შეგნებულად დაუბრუნდა უფრო ხელოვნურ სტილს, რაც ხაზს უსვამდა თეატრის ილუზორულობას.[237][238]

მემკვიდრეობა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გავლენა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მთავარი სტატია: შექსპირის გავლენა.
მაკბეთი მუზარადიანი თავის გამოცხადებასთან. ჰენრი ფუზელი, 1793–1794.

შექსპირის შემოქმედებამ მნიშვნელოვანი და წარუშლელი კვალი დატოვა შემდგომ თეატრსა და ლიტერატურაზე. კერძოდ, მან გააფართოვა პერსონაჟთა დახასიათების, სიუჟეტის, ენისა და ჟანრის დრამატული პოტენციალი.[239] „რომეო და ჯულიეტამდე“, რომანტიკული სიყვარული არ მიიჩნეოდა ტრაგედიისთვის ღირსეულ თემად.[240] მონოლოგები მანამდე ძირითადად პერსონაჟების ან მოვლენების შესახებ ინფორმაციის მისაწოდებლად გამოიყენებოდა, მაგრამ შექსპირმა მათი მეშვეობით პერსონაჟთა შინაგანი სამყაროს კვლევა დაიწყო.[241] მისმა ნამუშევრებმა უდიდესი გავლენა მოახდინა გვიანდელ პოეზიაზე. რომანტიკოსი პოეტები ცდილობდნენ აღედგინათ შექსპირისეული ლექსითი დრამა, თუმცა მცირე წარმატებით. კრიტიკოსი ჯორჯ შტაინერი ინგლისურენოვან ლექსით დრამებს სამუელ ტეილორ კოლრიჯიდან ალფრედ ტენისონამდე აღწერდა, როგორც „შექსპირისეული თემების უსუსურ ვარიაციებს“.[242] ჯონ მილტონი, რომელიც ბევრის მიერ შექსპირის შემდეგ უმნიშვნელოვანეს ინგლისელ პოეტად მიიჩნევა, მას ასე მიაგებდა პატივს: „შენ ჩვენს გაოცებასა და განცვიფრებაში / აგიგია შენი საუკუნო მონუმენტი“.[243]

შექსპირმა გავლენა მოახდინა ისეთ რომანისტებზე, როგორებიც იყვნენ თომას ჰარდი, უილიამ ფოლკნერი და ჩარლზ დიკენსი. ამერიკელი მწერლის, ჰერმან მელვილის მონოლოგები ვალშია შექსპირთან; მისი კაპიტანი ახაბი რომანში „მობი დიკი“ არის კლასიკური ტრაგიკული გმირი, შთაგონებული „მეფე ლირით“.[244] მეცნიერებმა გამოავლინეს 20 000-მდე მუსიკალური ნაწარმოები, რომლებიც დაკავშირებულია შექსპირის შემოქმედებასთან, მათ შორის ფელიქს მენდელსონის უვერტიურა და მუსიკა სპექტაკლისთვის „ზაფხულის ღამის სიზმარი“ და სერგეი პროკოფიევის ბალეტი „რომეო და ჯულიეტა“. მისმა ნაშრომებმა შთააგონა რამდენიმე ოპერა, მათ შორის ჯუზეპე ვერდის „მაკბეთი“, „ოტელო“ და „ფალსტაფი“, რომელთა კრიტიკული რეპუტაცია პირველწყარო პიესებისას უტოლდება.[245] შექსპირმა ასევე შთააგონა მრავალი მხატვარი, მათ შორის რომანტიკოსები და პრერაფაელიტები, ხოლო უილიამ ჰოგარტის 1745 წლის ტილო, რომელზეც მსახიობი დევიდ გარიკი რიჩარდ III-ის როლშია გამოსახული, გადამწყვეტი აღმოჩნდა ბრიტანეთში თეატრალური პორტრეტის ჟანრის დამკვიდრებისთვის.[246] შექსპირი მდიდარი წყარო აღმოჩნდა კინემატოგრაფისტებისთვისაც; აკირა კუროსავამ „მაკბეთისა“ და „მეფე ლირის“ ადაპტაციები შექმნა ფილმებში „სისხლიანი ტახტი“ და „რანი“. შექსპირის ეკრანიზაციების სხვა მაგალითებია მაქს რაინჰარდტის „ზაფხულის ღამის სიზმარი“, ლოურენს ოლივიეს „ჰამლეტი“ და ალ პაჩინოს დოკუმენტური ფილმი „რიჩარდის ძიებაში“.[247] ორსონ უელსმა, შექსპირის დიდმა თაყვანისმცემელმა, გადაიღო და მთავარი როლები შეასრულა ფილმებში „მაკბეთი“, „ოტელო“ და „შუაღამის ზარები“. ეს უკანასკნელი, სადაც იგი ჯონ ფალსტაფს თამაშობს, თავად უელსის ფავორიტი იყო მის ფილმებს შორის.[248]

შექსპირის ეპოქაში ინგლისური გრამატიკა, მართლწერა და გამოთქმა ნაკლებად სტანდარტიზებული იყო, ვიდრე დღეს,[249] და მისმა ენობრივმა სტილმა დიდი როლი ითამაშა თანამედროვე ინგლისური ენის ჩამოყალიბებაში.[250] სამუელ ჯონსონი თავის „ინგლისური ენის ლექსიკონში“, რომელიც ამ ტიპის პირველი სერიოზული ნაშრომი იყო, შექსპირს უფრო ხშირად ციტირებდა, ვიდრე ნებისმიერ სხვა ავტორს.[251] ისეთი გამოთქმები, როგორიცაა „with bated breath“ („ვენეციელი ვაჭარი“) და „a foregone conclusion“ („ოტელო“), ყოველდღიური ინგლისური მეტყველების ნაწილი გახდა.[252][253]

შექსპირის გავლენა სცილდება მისი მშობლიური ინგლისისა და ინგლისური ენის ფარგლებს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო მისი რეცეფცია გერმანიაში; ჯერ კიდევ XVIII საუკუნეში შექსპირი ფართოდ ითარგმნა და პოპულარული გახდა გერმანიაში, ძირითადად აბელ ზაილერის მოხეტიალე თეატრალური დასის მეშვეობით და თანდათან „გერმანული ვაიმარის ეპოქის კლასიკოსად“ იქცა. კრისტოფ მარტინ ვილანდი იყო პირველი, ვინც ნებისმიერ ენაზე შექსპირის პიესების სრული თარგმანები შექმნა.[254][255] შვეიცარიელმა რომანტიკოსმა მხატვარმა ჰენრი ფუზელიმ, რომელიც უილიამ ბლეიკის მეგობარი იყო, „მაკბეთი“ გერმანულად თარგმნა.[256] ფსიქოანალიტიკოსი ზიგმუნდ ფროიდი ადამიანის ბუნების შესახებ თეორიების შექმნისას ეყრდნობოდა შექსპირისეულ ფსიქოლოგიას, განსაკუთრებით კი — ჰამლეტს.[257] მსახიობი და თეატრის რეჟისორი სიმონ კელოუ წერს: „ამ ოსტატს, ამ ტიტანს, ამ გენიოსს, რომელიც ასე ღრმად ბრიტანული და ასე ძალდაუტანებლად უნივერსალურია, ყველა განსხვავებული კულტურა – გერმანული, იტალიური, რუსული – გამოეხმაურა; უმეტესწილად, მათ სიხარულით მიიღეს იგი და მისი მაგალითი, რადგან ენისა და მოქმედებაში მოყვანილი პერსონაჟის შესაძლებლობებმა, რომელთაც იგი განადიდებდა, გაათავისუფლა მწერლები მთელ კონტინენტზე. შექსპირის ზოგიერთი ყველაზე შთამბეჭდავი დადგმა სწორედ არაინგლისურენოვანი და არაევროპული იყო. იგი არის უნიკალური მწერალი: მას აქვს რაღაც ყველასთვის“.[258]

„გინესის მსოფლიო რეკორდების“ მიხედვით, შექსპირი რჩება მსოფლიოში ყველაზე გაყიდვად დრამატურგად; მისი პიესებისა და პოეზიის გაყიდვებმა, მისი გარდაცვალებიდან თითქმის 400 წლის განმავლობაში, სავარაუდოდ ოთხ მილიარდ ეგზემპლარს გადააჭარბა. იგი ასევე ისტორიაში მესამე ყველაზე თარგმნადი ავტორია,[259] მისი პიესები თარგმნილია 80-ზე მეტ ენაზე — მსოფლიოს წამყვანი ენებიდან (გერმანული, ჰინდი, იაპონური) ხელოვნურ ენებამდე, როგორიცაა ესპერანტო და კლინგონური ენა.[260][261] მასშტაბურ ფესტივალებზე, როგორიც იყო „Globe to Globe“ ლონდონში (2012), დაიდგა 37-ვე პიესა 37 სხვადასხვა ენაზე, მათ შორის „ჰამლეტი“ ლიეტუვურად და „ვენეციელი ვაჭარი“ ებრაულად (ისრაელის ეროვნული თეატრის, „ჰაბიმას“ მიერ).[262][263]

კრიტიკული რეპუტაცია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
იგი არ ეკუთვნოდა ერთ ეპოქას, იგი ყველა დროისთვისაა.

შექსპირის კულტი მისი სიცოცხლეში არ არსებობდა, თუმცა მას ხშირად აქებდნენ.[265][266] 1598 წელს სასულიერო პირმა და მწერალმა ფრენსის მერზმა იგი ინგლისელ დრამატურგთა შორის გამოარჩია, როგორც „ყველაზე ჩინებული“ როგორც კომედიაში, ისე ტრაგედიაში.[267][268] კემბრიჯის წმინდა იოანეს კოლეჯში დადგმული „პარნასის პიესების“ ავტორებმა იგი ჯეფრი ჩოსერის, ჯონ გაუერისა და ედმუნდ სპენსერის გვერდით დააყენეს.[269] „პირველ ფოლიოში“ ბენ ჯონსონმა შექსპირს უწოდა „ეპოქის სული, ჩვენი სცენის ოვაცია, სიხარული და საოცრება“, თუმცა სხვაგან აღნიშნული ჰქონდა, რომ „შექსპირს აკლდა ოსტატობა“.[264]

1660 წელს მონარქიის რესტავრაციასა და XVII საუკუნის დასასრულს შორის პერიოდში მოდაში კლასიკური იდეები იყო. შედეგად, იმდროინდელი კრიტიკოსები შექსპირს ძირითადად ჯონ ფლეტჩერზე და ბენ ჯონსონზე დაბლა აყენებდნენ.[270] მაგალითად, თომას რაიმერი შექსპირს კომიკურის ტრაგიკულთან აღრევის გამო აკრიტიკებდა. მიუხედავად ამისა, პოეტი და კრიტიკოსი ჯონ დრაიდენი შექსპირს მაღალ შეფასებას აძლევდა და ჯონსონზე ამბობდა: „მე მას პატივს ვცემ, მაგრამ შექსპირი მიყვარს“.[271] მან ასევე ცნობილი შენიშვნა გააკეთა, რომ შექსპირი „ბუნებით იყო განსწავლული; მას არ სჭირდებოდა წიგნების ლინზა ბუნების დასანახად; მან საკუთარ თავში ჩაიხედა და ბუნება იქ იპოვა“.[272] რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში რაიმერის ხედვა დომინირებდა, თუმცა XVIII საუკუნეში კრიტიკოსებმა დაიწყეს შექსპირის აღქმა მისივე კრიტერიუმებით და, დრაიდენის მსგავსად, აღიარეს ის, რასაც მისი „ბუნებრივი გენია“ უწოდეს. მისი ნაშრომების სამეცნიერო-კრიტიკულმა გამოცემებმა, განსაკუთრებით სემიუელ ჯონსონის (1765) და ედმონდ მელოუნის (1790) რედაქციებმა, ხელი შეუწყო მისი რეპუტაციის ზრდას.[273][274] 1800 წლისთვის იგი უკვე მყარად დამკვიდრდა, როგორც ეროვნული პოეტი[275] და მას „ეივონელ ბარდს“ (ან უბრალოდ „ბარდს“) უწოდებდნენ.[276][კ] XVIII და XIX საუკუნეებში მისი სახელი საზღვარგარეთაც გავრცელდა. მის მხარდამჭერებს შორის იყვნენ მწერლები: ვოლტერი, იოჰან ვოლფგანგ გოეთე, სტენდალი და ვიქტორ ჰიუგო.[278][ლ]

უილიამ ორდუეი პარტრიჯის მიერ შესრულებული უილიამ შექსპირის ქანდაკება ჩიკაგოში; XIX და XX საუკუნის დასაწყისისთვის დამახასიათებელი ტიპური მონუმენტი

რომანტიზმის ეპოქაში შექსპირს ხოტბას ასხამდა პოეტი და ლიტერატურის ფილოსოფოსი სემიუელ ტეილორ კოლრიჯი, ხოლო კრიტიკოსმა ავგუსტ ვილჰელმ შლეგელმა მისი პიესები გერმანული რომანტიზმის სულით თარგმნა.[280] XIX საუკუნეში შექსპირის გენიისადმი აღფრთოვანება ხშირად თაყვანისცემაში გადადიოდა.[281] „ეს მეფე შექსპირი,“ — წერდა ესეისტი თომას კარლეილი 1840 წელს, — „განა ის არ ანათებს ჩვენს ზემოთ როგორც სუვერენული გვირგვინოსანი, როგორც ყველაზე კეთილშობილური, ნაზი და მაინც უძლიერესი ნიშანი; ურღვევი“.[282] ვიქტორიანელები მის პიესებს გრანდიოზული და მდიდრული სანახაობების სახით დგამდნენ.[283] დრამატურგი და კრიტიკოსი ჯორჯ ბერნარდ შოუ დასცინოდა შექსპირის თაყვანისცემის კულტს და მას „ბარდოლატრიას“ უწოდებდა, ამტკიცებდა რა, რომ ჰენრიკ იბსენის პიესების ახალმა ნატურალიზმმა შექსპირი მოძველებულად აქცია.[284]

XX საუკუნის დასაწყისის მოდერნისტულმა რევოლუციამ ხელოვნებაში შექსპირი კი არ უარყო, არამედ მისი შემოქმედება ავანგარდის სამსახურში ჩააყენა. გერმანელი ექსპრესიონისტები და მოსკოვის ფუტურისტები მის პიესებს დგამდნენ. მარქსისტმა დრამატურგმა და რეჟისორმა ბერტოლტ ბრეხტმა შექსპირის გავლენით შექმნა „ეპიკური თეატრი“. პოეტი და კრიტიკოსი ტ. ს. ელიოტი ეწინააღმდეგებოდა შოუს და ამტკიცებდა, რომ შექსპირის „პრიმიტივიზმი“ მას სინამდვილეში ჭეშმარიტად თანამედროვედ აქცევდა.[285] ელიოტმა, ჯ. უილსონ ნაიტთან და „ახალი კრიტიკის“ სკოლასთან ერთად, სათავე დაუდო შექსპირის მხატვრულ სახეთა სისტემის უფრო ღრმა შესწავლას. 1950-იან წლებში ახალმა კრიტიკულმა მიდგომებმა შეცვალა მოდერნიზმი და გზა გაუხსნა შექსპირის პოსტმოდერნისტულ კვლევებს.[286] ჰაროლდ ბლუმი წერდა: „შექსპირი უფრო დიდი იყო, ვიდრე პლატონი ან ნეტარი ავგუსტინე. იგი მოგვიცავს ჩვენც, რადგან ჩვენ მისი ფუნდამენტური აღქმებით ვხედავთ სამყაროს“.[287] XXI საუკუნეში მისი რეპუტაცია კვლავ უდიდესია. ოქსფორდის უნივერსიტეტის შექსპიროლოგიის პროფესორმა ემა სმიტმა 2019 წელს გამოქვეყნებულ კვლევაში მას „მსოფლიოს უდიდესი დრამატურგი“ უწოდა;[288] ხოლო დენის კენედიმ, დუბლინის ტრინიტის კოლეჯის პროფესორმა, 2004 წელს აღნიშნა, რომ შექსპირი რჩება „ყველაზე ხშირად დადგმულ დრამატურგად მსოფლიოში“.[289] გერი ტეილორმა, „The New Oxford Shakespeare“-ის (2017) თანარედაქტორმა, დაწერა: „ბოლო ოთხი საუკუნის უმნიშვნელოვანესი, ნიჭიერი და განათლებული მწერლებისა და მკითხველების უმეტესობა შექსპირს მიიჩნევდა საუკეთესო ინგლისურენოვან მწერლად, ან ნებისმიერ ენაზე არსებულ საუკეთესო თანამედროვე მწერლად, ან მსოფლიოს საუკეთესო დრამატურგად, ან ბოლო ათასწლეულის საუკეთესო დასავლელ მწერლად, ან საერთოდ საუკეთესო მწერლად, ან ყველა დროის უდიდეს გენიოსად“.[290]

ვარაუდები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ავტორობა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შექსპირის გარდაცვალებიდან დაახლოებით 230 წლის შემდეგ, გაჩნდა ეჭვები მისთვის მიწერილი ნაწარმოებების ავტორობასთან დაკავშირებით.[291] ალტერნატიულ კანდიდატებად დასახელდნენ ფრენსის ბეკონი, კრისტოფერ მარლო და ედუარდ დე ვერი, ოქსფორდის მე-17 გრაფი.[292] ასევე წამოყენებული იქნა რამდენიმე „ჯგუფური თეორია“.[293] შექსპიროლოგებისა და ლიტერატურის ისტორიკოსების აბსოლუტური უმრავლესობა ამას მიიჩნევს მარგინალურ თეორიად და მხოლოდ მეცნიერთა მცირე ნაწილი თვლის, რომ არსებობს ტრადიციული ატრიბუციის ეჭვქვეშ დაყენების საფუძველი.[294] მიუხედავად ამისა, ინტერესი ამ საკითხისადმი, განსაკუთრებით ავტორობის ოქსფორდული თეორიის მიმართ, XXI საუკუნეშიც გრძელდება.[295][296][297]

რელიგია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შექსპირი ოფიციალურ სახელმწიფო რელიგიას აღიარებდა,[მ] თუმცა მისი პირადი რელიგიური შეხედულებები დებატების საგანია. შექსპირის ანდერძში გამოყენებულია პროტესტანტული ფორმულა და იგი იყო ინგლისის ეკლესიის წევრი, სადაც იქორწინა, მონათლა შვილები და სადაც დაკრძალულია.

ზოგიერთი მკვლევარი ფიქრობს, რომ შექსპირის ოჯახის წევრები კათოლიკეები იყვნენ იმ დროს, როდესაც ინგლისში კათოლიციზმის აღმსარებლობა კანონით იკრძალებოდა.[299] შექსპირის დედა, მერი არდენი, ნამდვილად მორწმუნე კათოლიკეების ოჯახიდან იყო. ყველაზე მყარი მტკიცებულება შეიძლება იყოს კათოლიკური სარწმუნოებრივი აღსარება, რომელსაც ხელს აწერს მამამისი, ჯონ შექსპირი, და რომელიც 1757 წელს ჰენლის ქუჩაზე მდებარე მისი ყოფილი სახლის სახურავის კოჭებში იპოვეს. თუმცა, დოკუმენტი ამჟამად დაკარგულია და მეცნიერები მისი ავთენტურობის შესახებ სხვადასხვა აზრისანი არიან.[300][301] 1591 წელს ხელისუფლებამ განაცხადა, რომ ჯონ შექსპირი ეკლესიას არ ესწრებოდა „ვალების გამო სასამართლო პროცესის შიშით“, რაც კათოლიკეთა შორის გავრცელებული მიზეზი იყო.[302][303][304] 1606 წელს უილიამის ქალიშვილის, სუზანას სახელი ფიგურირებს იმ პირთა სიაში, რომლებმაც სტრატფორდში აღდგომის ზიარება გამოტოვეს.[302][303][304]

სხვა ავტორები ამტკიცებენ, რომ შექსპირის რელიგიური მრწამსის შესახებ მტკიცებულებები არასაკმარისია. მკვლევრები მის პიესებში პოულობენ არგუმენტებს როგორც შექსპირის კათოლიკობის თუ პროტესტანტობის სასარგებლოდ, ისე მათ საწინააღმდეგოდაც, თუმცა სიმართლის დამტკიცება, შესაძლოა, შეუძლებელი იყოს.[305][306]

1934 წელს რადიარდ კიპლინგმა ჟურნალში „The Strand Magazine“ გამოაქვეყნა მოთხრობა „წმინდა წერილის საბუთები“, სადაც ვარაუდობდა, რომ შექსპირი დაეხმარა 1611 წელს გამოცემული მეფე ჯეიმზის ბიბლიის პროზაული ტექსტის დახვეწაში.[307]

სექსუალობა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
შექსპირის ოჯახის წრე, მხატვრული გამოსახულება, XIX საუკუნის ბოლო

შექსპირის სექსუალობის შესახებ ცოტა რამ არის ცნობილი. 18 წლის ასაკში მან ცოლად შეირთო 26 წლის ენი ჰეთეუეი, რომელიც ორსულად იყო. მათი სამი შვილიდან პირველი, სუზანა, ექვსი თვის შემდეგ, 1583 წლის 26 მაისს დაიბადა. საუკუნეების განმავლობაში ზოგიერთი მკითხველი ვარაუდობდა, რომ შექსპირის სონეტები ავტობიოგრაფიულია[308] და მათში ახალგაზრდა მამაკაცისადმი სიყვარულის მტკიცებულებას ხედავდა. სხვები იმავე პასაჟებს აღიქვამენ არა როგორც რომანტიკულ სიყვარულს, არამედ როგორც ძლიერი მეგობრობის გამოხატულებას.[309][310][311] 26 ე. წ. „შავგვრემანი ლედის“ სონეტი, რომლებიც გათხოვილ ქალს მიეძღვნა, ჰეტეროსექსუალური კავშირების დასტურად მიიჩნევა.[312]

პორტრეტები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შექსპირის ფიზიკური გარეგნობის არცერთი თანამედროვე აღწერილობა არ შემორჩენილა და არ არსებობს მტკიცებულება იმისა, რომ მას ოდესმე პორტრეტი შეეკვეთოს. XVIII საუკუნიდან, შექსპირის ავთენტური პორტრეტების ფლობის სურვილმა გამოიწვია მტკიცებები, რომ სხვადასხვა შემორჩენილი სურათი შექსპირს გამოსახავდა.[313] ამ მოთხოვნამ ასევე განაპირობა რამდენიმე ყალბი პორტრეტის შექმნა, ისევე როგორც სხვა ადამიანების პორტრეტების არასწორი ატრიბუცია, გადაკეთება და გადაკეთებული წარწერების გაკეთება.[314][315]

ზოგიერთი მკვლევარი ვარაუდობს, რომ დროშაუტის პორტრეტი, რომელიც ბენ ჯონსონმა კარგ მსგავსებად აღიარა,[316] და მისი სტრატფორდის მონუმენტი, მისი გარეგნობის შესახებ ყველაზე სარწმუნო მტკიცებულებებს წარმოადგენს.[317] არსებულ ნახატებს შორის ხელოვნების ისტორიკოსმა ტარნია კუპერმა დაასკვნა, რომ ჩანდოსის პორტრეტს აქვს „ყველაზე მყარი პრეტენზია ნამდვილობაზე ყველა ცნობილ კანდიდატს შორის“. ლონდონის პორტრეტების ეროვნული გალერეის მიერ მხარდაჭერილი სამწლიანი კვლევის შემდეგ, კუპერი ამტკიცებდა, რომ პორტრეტის შექმნის თარიღი (შექსპირის თანამედროვე), მისი წარმომავლობა და გამოსახული პირის ჩაცმულობა — ყველაფერი ამ ატრიბუციას უჭერს მხარს.[318]

ნაწარმოებები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

პოემები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კომედიები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ტრაგედიები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ისტორიული

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შენიშვნები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  1. ↑ /ˈʃeɪkspɪər/
  2. ↑ ტრადიციულად მიიჩნევა, რომ შექსპირი 23 აპრილს დაიბადა, თუმცა ეს დაზუსტებული ფაქტი არ არის;[25] იხილეთ ქვემოთ სექცია § ბავშვობა და ახალგაზრდობა. იგი 26 აპრილს მოინათლა.[25]
  3. ↑ თარიღები მითითებულია იულიუსის კალენდრით, რომელიც შექსპირის სიცოცხლეში ინგლისში გამოიყენებოდა, თუმცა წლის დასაწყისად მიჩნეულია 1 იანვარი (იხილეთ ძველი და ახალი სტილის თარიღები). გრიგორიანული კალენდრით, რომელიც კათოლიკურ ქვეყნებში 1582 წელს შემოიღეს, შექსპირი 3 მაისს გარდაიცვალა.[26]
  4. ↑ ქალაქის მმართველი საბჭოს წევრი
  5. ↑ გერბზე გამოსახულია ვერცხლისფერი შევარდენი, რომელსაც შუბი უჭირავს, დევიზი კი არის Non Sanz Droict (ფრანგულად: „არა უსამართლოდ“). ამ დევიზს დღემდე იყენებს უორვიკშირის საგრაფოს საბჭო შექსპირის პატივსაცემად.
  6. ↑ მის საფლავის მონუმენტზე ლათინურად აწერია: AETATIS 53 DIE 23 APR (თავისი ცხოვრების 53-ე წელს გარდაიცვალა 23 აპრილს).[98]
  7. ↑ ჯეიმზ მების ლექსი, რომელიც დაიბეჭდა პირველ ფოლიოში.[101]
  8. ↑ ჩარლზ ნაიტი, 1842, თავის შენიშვნებში პიესისათვის „მეთორმეტე ღამე“.[110]
  9. ↑ გადამწერთა აბრევიატურებში „ye“ ნიშნავს „the“-ს (მე-3 ხაზი), ხოლო „yt“ ნიშნავს „that“-ს (მე-3 და მე-4 ხაზები), სადაც ასო „y“ წარმოადგენს „th“-ს: იხილეთ thorn.
  10. ↑ შექსპირის „ეროვნული კულტი“ და მისი გაიგივება „ბარდთან“ 1769 წლის სექტემბრიდან იწყება, როდესაც მსახიობმა დევიდ გარიკმა სტრატფორდში ერთკვირიანი კარნავალი მოაწყო. ქალაქისთვის შექსპირის ქანდაკების გადაცემის გარდა, გარიკმა დაწერა ლექსი, სადაც მდინარე ეივონის ნაპირები მოხსენიებული იყო, როგორც „შეუდარებელი ბარდის“ დაბადების ადგილი.[277]
  11. ↑ გრედი ციტირებს ვოლტერის „ფილოსოფიურ წერილებს“ (1733); გოეთეს „ვილჰელმ მაისტერის სწავლის წლები“ (1795); სტენდალის ორნაწილიან პამფლეტს „რასინი და შექსპირი“ (1823–25); და ვიქტორ ჰიუგოს წინასიტყვაობებს პიესისთვის „კრომველი“ (1827) და ესესთვის „უილიამ შექსპირი“ (1864).[279]
  12. ↑ მაგალითად, XX საუკუნის შექსპიროლოგი ა. ლ. როუზი კატეგორიული იყო: „იგი გარდაიცვალა ისე, როგორც ცხოვრობდა — ინგლისის ეკლესიის მორჩილი წევრი. მისი ანდერძი ამას სრულიად ნათელს ხდის — ფაქტობრივად, ყოველგვარ ეჭვს მიღმა აყენებს, რადგან მასში გამოყენებულია პროტესტანტული ფორმულა“.[298]

რესურსები ინტერნეტში

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ციფრული გამოცემები

გამოფენები

მუსიკა

განათლება

  • შექსპირი სახლში — ონლაინ რესურსი, რომელიც გთავაზობთ უფასო საგანმანათლებლო მასალებს უილიამ შექსპირისა და რენესანსის ეპოქის შესახებ. აქტივობები მორგებულია დისლექსიის მქონე პირებზეც და შესაფერისია ყველა ასაკისთვის.

მემკვიდრეობა და კრიტიკა

ლიტერატურა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

წიგნები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სტატიები და სხვა წყაროები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  • Casey, Charles (1998). „Was Shakespeare gay? Sonnet 20 and the politics of pedagogy“. College Literature. 25 (3): 35–51. JSTOR 25112402.
  • Fort, J.A. (October 1927). „The Story Contained in the Second Series of Shakespeare's Sonnets“. The Review of English Studies. Original Series. III (12): 406–414. doi:10.1093/res/os-III.12.406. ISSN 0034-6551 – წარმოდგენილია Oxford Journals-ის მიერ.
  • Hales, John W. (26 March 1904). „London Residences of Shakespeare“. The Athenaeum. London: John C. Francis (3987): 401–402.
  • Jackson, MacDonald P. (2004). Zimmerman, Susan (ed.). „A Lover's Complaint revisited“. Shakespeare Studies. XXXII. ISSN 0582-9399. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 23 March 2021. ციტირების თარიღი: 29 December 2017 – წარმოდგენილია The Free Library-ის მიერ.
  • Mowat, Barbara; Werstine, Paul. Sonnet 18. Folger Shakespeare Library (n.d.). ციტირების თარიღი: 20 March 2021
  • „Bard's 'cursed' tomb is revamped“. BBC News. 28 May 2008. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 15 September 2010. ციტირების თარიღი: 23 April 2010.
  • „Did He or Didn't He? That Is the Question“. The New York Times. 22 April 2007. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 23 March 2021. ციტირების თარიღი: 31 December 2017.
  • Shakespeare Memorial. Southwark Cathedral. ციტირების თარიღი: 2 April 2016
  • Visiting the Abbey. Westminster Abbey. ციტირების თარიღი: 2 April 2016

სქოლიო

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  1. ↑ https://www.shakespeare.org.uk/explore-shakespeare/shakespedia/william-shakespeare/when-was-shakespeare-born/
  2. 1 2 3 Deutsche Nationalbibliothek Record #118613723 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  3. ↑ http://web.archive.org/web/20170323041519/http://jeugdliteratuur.org/auteurs/william-shakespeare
  4. ↑ http://www.bbc.co.uk/history/people/william_shakespeare/
  5. ↑ https://www.uh.edu/engines/epi2368.htm
  6. 1 2 3 BeWeB
  7. 1 2 3 The Fine Art Archive — 2003.
  8. 1 2 3 Аникст А. А., Левин Ю. Д. Шекспир // Краткая литературная энциклопедия — Москва: Советская энциклопедия, 1975. — Т. 8. — С. 659–678.
  9. ↑ JSTOR — 1995.
  10. ↑ Oxford Dictionary of National Biography / C. Matthew, D. Cannadine — Oxford: OUP, 2004.
  11. ↑ Archivio Storico Ricordi — 1808.
  12. ↑ Library of the World's Best Literature / C. D. Warner — 1897.
  13. ↑ CineMagia
  14. 1 2 3 4 5 6 http://shakespeare.mit.edu
  15. 1 2 3 4 Kindred Britain
  16. ↑ http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198117353.001.0001/acref-9780198117353-e-2595
  17. ↑ http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191740763.001.0001/acref-9780191740763-e-619?rskey=rOTUsb&result=1
  18. ↑ http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191740763.001.0001/acref-9780191740763-e-622?rskey=iv2h53&result=2
  19. ↑ https://internetshakespeare.uvic.ca/Library/SLT/drama/classical%20drama/plautus.html
  20. ↑ https://internetshakespeare.uvic.ca/doc/Plutarch_Intro/complete/index.html
  21. ↑ Petty A. C. Identifying England's Lonnrot // Tolkien Stud. / D. A. Anderson — West Virginia University Press, 2004. — Vol. 1, Iss. 1. — P. 69–84. — ISSN 1547-3155; 1547-3163 — doi:10.1353/TKS.2004.0014
  22. ↑ https://internetshakespeare.uvic.ca/Library/SLT/drama/early%20tragedies/kyd2.html
  23. ↑ Tosh W. https://www.shakespearesglobe.com/discover/blogs-and-features/2021/09/22/shakespeare-and-ovids-metamorphoses/ — 2021.
  24. ↑ Spearing E. M. The Elizabethan Translations of Seneca's Tragedies — კემბრიჯი: Heffers, 2011.
  25. 1 2 3 Schoenbaum 1987, pp. 24–26.
  26. ↑ Schoenbaum 1987, p. xv.
  27. ↑ Stockton, Will (2025-12-15). The Routledge Companion to Shakespeare and Religion (en). Taylor & Francis. ISBN 978-1-040-75903-5. 
  28. ↑ Hyland, Peter (2017-12-21). An Introduction to Shakespeare's Poems (en). Bloomsbury Publishing, გვ. 7. ISBN 978-0-230-80240-7. 
  29. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 14–22.
  30. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 24, 296.
  31. ↑ Honan 1998, pp. 15–16.
  32. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 23–24.
  33. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 62–63.
  34. ↑ Ackroyd 2006, p. 53.
  35. ↑ Wells et al. 2005, pp. xv–xvi.
  36. ↑ Baldwin 1944, p. 464.
  37. ↑ Giles, Kate; Clark, Jonathan (2012). „The Archaeology of the Guild Buildings of Shakespeare’s Stratford-upon-Avon“, The Guild and Guild Buildings of Shakespeare’s Stratford: Society, Religion, School and Stage. Ashgate, გვ. 138. ISBN 9781409417668. 
  38. ↑ Baldwin 1944, pp. 179–180, 183.
  39. ↑ Cressy 1975, pp. 28–29.
  40. ↑ Baldwin 1944, p. 117.
  41. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 77–78.
  42. ↑ Wood 2003, p. 84.
  43. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 78–79.
  44. ↑ Schoenbaum 1987, p. 93.
  45. ↑ Schoenbaum 1987, p. 94.
  46. ↑ Schoenbaum 1987, p. 224.
  47. ↑ Bate 2008, p. 314.
  48. ↑ Schoenbaum 1987, p. 95.
  49. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 97–108.
  50. ↑ Rowe 1709, pp. 16–17.
  51. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 144–145.
  52. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 110–111.
  53. ↑ Honigmann 1998, p. 1.
  54. ↑ Wells et al. 2005, p. xvii.
  55. ↑ Honigmann 1998, pp. 95–117.
  56. ↑ Wood 2003, pp. 97–109.
  57. ↑ Chambers 1988a, pp. 287, 292.
  58. 1 2 3 Greenblatt 2005, p. 213.
  59. ↑ Schoenbaum 1987, p. 153.
  60. ↑ Ackroyd 2006, p. 176.
  61. ↑ Schoenbaum 1987, p. 151–153.
  62. 1 2 Wells 2006, p. 28.
  63. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 144–146.
  64. ↑ Chambers 1988a, p. 59.
  65. ↑ Schoenbaum 1987, p. 184.
  66. ↑ Chambers 1923, pp. 208–209.
  67. ↑ Wells et al. 2005, p. 666.
  68. ↑ Chambers 1988b, pp. 67–71.
  69. ↑ Bentley 1961, p. 36.
  70. ↑ Schoenbaum 1987, p. 188.
  71. ↑ Kastan 1999, p. 37.
  72. ↑ Knutson 2001, p. 17.
  73. ↑ Adams 1923, p. 275.
  74. ↑ Schoenbaum 1987, p. 200.
  75. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 200–201.
  76. ↑ Rowe 1709, p. 32.
  77. ↑ Ackroyd 2006, p. 357.
  78. 1 2 Wells et al. 2005, p. xxii.
  79. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 202–203.
  80. 1 2 Hales 1904, pp. 401–402.
  81. ↑ Honan 1998, p. 121.
  82. ↑ Shapiro 2005, p. 122.
  83. ↑ Honan 1998, p. 325.
  84. ↑ Greenblatt 2005, p. 405.
  85. 1 2 Ackroyd 2006, p. 476.
  86. ↑ Wood 1806, pp. ix–x, lxxii.
  87. ↑ Smith 1964, p. 558.
  88. ↑ Ackroyd 2006, p. 477.
  89. ↑ Barroll 1991, pp. 179–182.
  90. ↑ Bate 2008, pp. 354–355.
  91. ↑ Honan 1998, pp. 382–383.
  92. ↑ Honan 1998, p. 326.
  93. ↑ Ackroyd 2006, pp. 462–464.
  94. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 272–274.
  95. ↑ Honan 1998, p. 387.
  96. 1 2 Schoenbaum 1987, p. 279.
  97. ↑ Honan 1998, pp. 375–378.
  98. ↑ Schoenbaum 1987, p. 311.
  99. ↑ Schoenbaum 1991, p. 78.
  100. ↑ Rowse 1963, p. 453.
  101. 1 2 Kinney 2012, p. 11.
  102. ↑ Schoenbaum 1987, p. 287.
  103. 1 2 Schoenbaum 1987, pp. 292–294.
  104. ↑ Schoenbaum 1987, p. 304.
  105. ↑ Honan 1998, pp. 395–396.
  106. ↑ Chambers 1988b, pp. 8, 11, 104.
  107. ↑ Schoenbaum 1987, p. 296.
  108. ↑ Chambers 1988b, pp. 7, 9, 13.
  109. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 289, 318–319.
  110. ↑ Schoenbaum 1991, p. 275.
  111. ↑ Ackroyd 2006, p. 483.
  112. ↑ Frye 2005, p. 16.
  113. ↑ Greenblatt 2005, pp. 145–146.
  114. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 301–303.
  115. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 306–307.
  116. ↑ Wells et al. 2005, p. xviii.
  117. ↑ BBC News 2008.
  118. ↑ Schoenbaum 1987, p. 306.
  119. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 308–310.
  120. ↑ Cooper 2006, p. 48.
  121. ↑ Westminster Abbey n.d.
  122. ↑ Southwark Cathedral n.d.
  123. ↑ Thomson 2003, p. 49.
  124. 1 2 Frye 2005, p. 9.
  125. ↑ Honan 1998, p. 166.
  126. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 159–161.
  127. ↑ Dutton & Howard 2003, p. 147.
  128. ↑ Ribner 2005, pp. 154–155.
  129. ↑ Frye 2005, p. 105.
  130. ↑ Ribner 2005, p. 67.
  131. ↑ Bednarz 2004, p. 100.
  132. ↑ Honan 1998, p. 136.
  133. ↑ Schoenbaum 1987, p. 166.
  134. ↑ Frye 2005, p. 91.
  135. ↑ Honan 1998, pp. 116–117.
  136. ↑ Werner 2001, pp. 96–100.
  137. ↑ Friedman 2006, p. 159.
  138. ↑ Ackroyd 2006, p. 235.
  139. ↑ Wood 2003, pp. 161–162.
  140. ↑ Wood 2003, pp. 205–206.
  141. ↑ Honan 1998, p. 258.
  142. ↑ Ackroyd 2006, p. 359.
  143. ↑ Ackroyd 2006, pp. 362–383.
  144. ↑ Shapiro 2005, p. 150.
  145. ↑ Gibbons 1993, p. 1.
  146. ↑ Ackroyd 2006, p. 356.
  147. ↑ Wood 2003, p. 161.
  148. ↑ Honan 1998, p. 206.
  149. ↑ Ackroyd 2006, pp. 353, 358.
  150. ↑ Shapiro 2005, pp. 151–153.
  151. ↑ Shapiro 2005, p. 151.
  152. ↑ Bradley 1991, p. 85.
  153. ↑ Muir 2005, pp. 12–16.
  154. ↑ Bradley 1991, p. 94.
  155. ↑ Bradley 1991, p. 86.
  156. ↑ Bradley 1991, pp. 40, 48.
  157. ↑ Bradley 1991, pp. 42, 169, 195.
  158. ↑ Greenblatt 2005, p. 304.
  159. ↑ Bradley 1991, p. 226.
  160. ↑ Ackroyd 2006, p. 423.
  161. ↑ Kermode 2004, pp. 141–142.
  162. ↑ McDonald 2006, pp. 43–46.
  163. ↑ Bradley 1991, p. 306.
  164. ↑ Ackroyd 2006, p. 444.
  165. ↑ McDonald 2006, pp. 69–70.
  166. ↑ Eliot 1934, p. 59.
  167. ↑ T. S. Eliot (1919). Tradition and the Individual Talent. 
  168. ↑ Dowden 1881, p. 57.
  169. ↑ Dowden 1881, p. 60.
  170. ↑ Frye 2005, p. 123.
  171. ↑ McDonald 2006, p. 15.
  172. ↑ Wells et al. 2005, pp. 1247, 1279.
  173. ↑ Boyce 1996, pp. 91, 193, 513..
  174. ↑ Greenblatt & Abrams 2012, p. 1168.
  175. ↑ Kathman 2003, p. 629.
  176. ↑ Boyce 1996, p. 91.
  177. ↑ Shakespeare, William (2002) The Oxford Shakespeare: The Complete Sonnets and Poems. Oxford University Press, გვ. 2. 
  178. ↑ Edwards 1958, pp. 1–10.
  179. ↑ Snyder & Curren-Aquino 2007.
  180. ↑ Schanzer 1963, pp. 1–10.
  181. ↑ Boas 1896, p. 345.
  182. ↑ Schanzer 1963, p. 1.
  183. ↑ Bloom 1999, pp. 325–380.
  184. ↑ Berry 2005, p. 37.
  185. ↑ Wells et al. 2005, p. xx.
  186. ↑ Wells et al. 2005, p. xxi.
  187. ↑ Shapiro 2005, p. 16.
  188. 1 2 Foakes 1990, p. 6.
  189. ↑ Shapiro 2005, pp. 125–131.
  190. ↑ Nagler 1958, p. 7.
  191. ↑ Shapiro 2005, pp. 131–132.
  192. ↑ Foakes 1990, p. 33.
  193. ↑ Ackroyd 2006, p. 454.
  194. ↑ Holland 2000, p. xli.
  195. ↑ Ringler 1997, p. 127.
  196. ↑ Schoenbaum 1987, p. 210.
  197. ↑ Chambers 1988a, p. 341.
  198. ↑ Shapiro 2005, pp. 247–249.
  199. 1 2 Wells et al. 2005, p. 1247.
  200. ↑ Wells et al. 2005, p. xxxvii.
  201. 1 2 Wells et al. 2005, p. xxxiv.
  202. ↑ Mowat & Werstine 2015, p. xlvii.
  203. 1 2 Pollard 1909, p. xi.
  204. ↑ Maguire 1996, p. 28.
  205. ↑ Bowers 1955, pp. 8–10.
  206. ↑ Wells et al. 2005, pp. xxxiv–xxxv.
  207. ↑ Wells et al. 2005, pp. 909, 1153.
  208. ↑ Roe 2006, p. 21.
  209. ↑ Frye 2005, p. 288.
  210. ↑ Roe 2006, pp. 3, 21.
  211. 1 2 Roe 2006, p. 1.
  212. ↑ Jackson 2004, pp. 267–294.
  213. 1 2 Honan 1998, p. 289.
  214. ↑ Schoenbaum 1987, p. 327.
  215. ↑ Wood 2003, p. 178.
  216. 1 2 Schoenbaum 1987, p. 180.
  217. 1 2 Honan 1998, p. 180.
  218. ↑ Schoenbaum 1987, p. 268.
  219. ↑ Mowat & Werstine n.d.
  220. ↑ Schoenbaum 1987, pp. 268–269.
  221. ↑ Wood 2003, p. 177.
  222. ↑ Clemen 2005a, p. 150.
  223. ↑ Frye 2005, pp. 105, 177.
  224. ↑ Clemen 2005b, p. 29.
  225. ↑ de Sélincourt 1909, p. 174.
  226. ↑ Brooke 2004, p. 69.
  227. ↑ Bradbrook 2004, p. 195.
  228. ↑ Clemen 2005b, p. 63.
  229. ↑ Frye 2005, p. 185.
  230. 1 2 Wright 2004, p. 868.
  231. ↑ Bradley 1991, p. 91.
  232. 1 2 McDonald 2006, pp. 42–46.
  233. ↑ McDonald 2006, pp. 36, 39, 75.
  234. ↑ Gibbons 1993, p. 4.
  235. ↑ Gibbons 1993, pp. 1–4.
  236. ↑ Gibbons 1993, pp. 1–7, 15.
  237. ↑ McDonald 2006, p. 13.
  238. ↑ Meagher 2003, p. 358.
  239. ↑ Chambers 1944, p. 35.
  240. ↑ Levenson 2000, pp. 49–50.
  241. ↑ Clemen 1987, p. 179.
  242. ↑ Steiner 1996, p. 145.
  243. ↑ John Milton. (6 January 2023) On Shakespeare. 1630 en-US. ციტირების თარიღი: 6 January 2023
  244. ↑ Bryant 1998, p. 82.
  245. ↑ Gross 2003, pp. 641–642.
  246. ↑ Taylor, David Francis; Swindells, Julia (2014) The Oxford Handbook of the Georgian Theatre 1737–1832. Oxford University Press, გვ. 206. 
  247. ↑ Lane, Anthony (25 November 1996). „Tights! Camera! Action!“. The New Yorker. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 3 February 2023. ციტირების თარიღი: 3 February 2023.
  248. ↑ BBC Arena. The Orson Welles Story BBC Two/BBC Four. 01:51:46-01:52:16. Broadcast 18 May 1982. Retrieved 30 January 2023
  249. ↑ Cercignani 1981.
  250. ↑ Crystal 2001, pp. 55–65, 74.
  251. ↑ Wain 1975, p. 194.
  252. ↑ Johnson 2002, p. 12.
  253. ↑ Crystal 2001, p. 63.
  254. ↑ How Shakespeare was turned into a German (22 April 2016). ციტირების თარიღი: 29 November 2019
  255. ↑ „Unser Shakespeare: Germans' mad obsession with the Bard“. The Local Germany. 22 April 2016. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 3 March 2020. ციტირების თარიღი: 29 November 2019.
  256. ↑ Paraisz 2006, p. 130.
  257. ↑ Bloom 1995, p. 346.
  258. ↑ „Simon Callow: What the Dickens? Well, William Shakespeare was the greatest after all...“. The Independent. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 14 April 2012. ციტირების თარიღი: 2 September 2020.
  259. ↑ William Shakespeare:Ten startling Great Bard-themed world records (23 April 2014).
  260. ↑ William Shakespeare. ციტირების თარიღი: 30 September 2025
  261. ↑ Estill, Laura; Johnson, Eric. Fun international facts about Shakespeare (19 March 2015). ციტირების თარიღი: 30 September 2025
  262. ↑ Billington, Michael. Hamlet – review (3 June 2012). ციტირების თარიღი: 30 September 2025
  263. ↑ Globe to Globe: The Merchant of Venice (2012) (29 May 2012). ციტირების თარიღი: 30 September 2025
  264. 1 2 Jonson 1996, p. 10.
  265. ↑ Dominik 1988, p. 9.
  266. ↑ Grady 2001b, p. 267.
  267. ↑ Grady 2001b, p. 265.
  268. ↑ Greer 1986, p. 9.
  269. ↑ Grady 2001b, p. 266.
  270. ↑ Grady 2001b, p. 269.
  271. ↑ Dryden 2006, p. 71.
  272. ↑ John Dryden (1631–1700). Shakespeare. Beaumont and Fletcher. Ben Jonson. Vol. III. Seventeenth Century. Henry Craik, ed. 1916. English Prose. ციტირების თარიღი: 20 July 2022
  273. ↑ Grady 2001b, pp. 270–272.
  274. ↑ Levin 1986, p. 217.
  275. ↑ Grady 2001b, p. 270.
  276. ↑ Dobson 1992, pp. 185–186.
  277. ↑ McIntyre 1999, pp. 412–432.
  278. ↑ Grady 2001b, pp. 272–74.
  279. ↑ Grady 2001b, pp. 272–274.
  280. ↑ Levin 1986, p. 223.
  281. ↑ Sawyer 2003, p. 113.
  282. ↑ Carlyle 1841, p. 161.
  283. ↑ Schoch 2002, pp. 58–59.
  284. ↑ Grady 2001b, p. 276.
  285. ↑ Grady 2001a, pp. 22–26.
  286. ↑ Grady 2001a, p. 24.
  287. ↑ Bloom 2008, p. xii.
  288. ↑ Smith 2019, cover.
  289. ↑ Kennedy 2004, p. 2.
  290. ↑ Taylor & Bourus 2017, p. 1.
  291. ↑ Shapiro 2010, pp. 77–78.
  292. ↑ Gibson 2005, pp. 48, 72, 124.
  293. ↑ McMichael & Glenn 1962, p. 56.
  294. ↑ The New York Times 2007.
  295. ↑ Kathman 2003, pp. 620, 625–626.
  296. ↑ Love 2002, pp. 194–209.
  297. ↑ Schoenbaum 1991, pp. 430–440.
  298. ↑ Rowse 1988, p. 240.
  299. ↑ Pritchard 1979, p. 3.
  300. ↑ Wood 2003, pp. 75–78.
  301. ↑ Ackroyd 2006, pp. 22–23.
  302. 1 2 Wood 2003, p. 78.
  303. 1 2 Ackroyd 2006, p. 416.
  304. 1 2 Schoenbaum 1987, pp. 41–42, 286.
  305. ↑ Wilson 2004, p. 34.
  306. ↑ Shapiro 2005, p. 167.
  307. ↑ Short Stories from the Strand, The Folio Society, 1992.
  308. ↑ Lee 1900, p. 55.
  309. ↑ Casey 1998.
  310. ↑ Pequigney 1985.
  311. ↑ Evans 1996, p. 132.
  312. ↑ Fort 1927, pp. 406–414.
  313. ↑ McPhee, Constance C.. (May 2017) Shakespeare Portrayed. Metropolitan Museum of Art. ციტირების თარიღი: 16 April 2024
  314. ↑ „Shakespeare Portrait Is A Fake“. CBS News. 22 April 2005. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 19 April 2021. ციტირების თარიღი: 16 April 2024.
  315. ↑ Schoenbaum 1981, p. 190.
  316. ↑ Cooper 2006, pp. 48, 57.
  317. ↑ Alberge, Dalya (19 March 2021). „'Self-satisfied pork butcher': Shakespeare grave effigy believed to be definitive likeness“. The Guardian. ციტირების თარიღი: 16 April 2024.
  318. ↑ Higgins, Charlotte (2 March 2006). „The only true painting of Shakespeare - probably“. The Guardian. ციტირების თარიღი: 15 April 2024.
მოძიებულია „https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=უილიამ_შექსპირი&oldid=5345805“-დან