ჯერემი ბენტამი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
(გადამისამართდა გვერდიდან იერემია ბენტამი)
Jump to navigation Jump to search
Oxygen480-mimetypes-signature.svg ამ სტატიას ამჟამად აქტიურად არედაქტირებს Ani Tutisani.

გთხოვთ, ნუ შეიტანთ მასში ცვლილებებს, სანამ ეს განცხადება არ გაქრება. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლოა, მოხდეს რედაქტირების კონფლიქტი.
ეს შეტყობინება სტატიაში მხოლოდ ერთი კვირის განმავლობაში შეიძლება დარჩეს.


თარგის ჩასმის თარიღი: ნოემბერი 23, 2020.


მიმდინარეობს სტატიის აქტიური დამუშავება.


მომხმარებლის სახელის და თარიღის ავტომატურად მისათითებლად, გამოიყენეთ თარგი {{subst:მუშავდება}}


ჯერემი ბენტამი
ინგლ. Jeremy Bentham
Jeremy Bentham by Henry William Pickersgill detail.jpg
დაბ. თარიღი 15 თებერვალი 1748(1748-02-15)[1] [2] [3] [4] [5]
დაბ. ადგილი ჰაუნდსდიტჩი
გარდ. თარიღი 6 ივნისი 1832(1832-06-06)[1] [2] [3] [4] [5] [6] (84 წლის)
გარდ. ადგილი ლონდონი[7]
მოქალაქეობა Flag of the United Kingdom.svg დიდი ბრიტანეთის და ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო
სამეცნიერო სფერო ფილოსოფია
ალმა-მატერი უესტმინსტერის სკოლა[8] და დედოფლის კოლეჯი[8]
მამა Jeremiah Bentham[9] [6]
დედა Alicia Woodward Grove[9]
ხელმოწერა Jeremy Bentham signature.svg

ჯერემი ბენტამი (ინგლ. Jeremy Bentham; მოძველებულ ლიტერატურაში - იერემია ბენტამი; 15 თებერვალი, 1748 [ძვ. სტ. 4 თებერვალი, 1747][10]]6 ივნისი, 1832) ინგლისელი ფილოსოფოსი, იურისტი და სოციალური რეფორმატორი, თანამედროვე უტილიტარიზმის ფუძემდებელი.[11][12]

ბენტამმა თავისი ფილოსოფიის „ფუნდამენტურ აქსიომად“ განსაზღვრა პრინციპი „რაც შეიძლება მეტი ბედნიერება, რაც შეიძლება მეტი ადამიანისთვის“.[13][14] ის გახდა წამყვანი თეორეტიკოსი ანლო-ამერიკულ სამართლის ფილოსოფიაში, მისმა რადიკალურმა პოლიტიკურმა იდეებმა დიდი გავლენა იქონია „საყოველთაო კეთილდღეობის სახელმწიფოს" კონცეფციის ჩამოყალიბებაზე. ბენტამი იცავდა პერსონალური და ეკონომიკური თავისუფლების იდეებს, ემხრობოდა ეკლესიისა და სახელმწიფოს გამიჯვნას, გამოხატვის თავისუფლებას, თანასწორ უფლებებს ქალებისთვის, განქორწინების უფლებას, ასევე, უმცირესობების უფლებების დაცვას. ის გამოდიოდა მონობის, სიკვდილით დასჯის და ფიზიკური დასჯის წინააღმდეგ, ამ უკანასკნელთან მიმართებაში კი განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებდა ბავშვებზე. [15] ჯერემი ბენტამი შესაძლოა მიჩნეულ იქნეს ცხოველთა უფლებების ერთ-ერთ ადრეულ დამცველადაც. [16][17][18] ინდივიდუალური თუ კოლექტიური უფლებებისადმი კეთილგანწყობის მიუხედავად, ბენტამი ეწინააღმდეგებოდა ბუნებითი სამართლისა და ბუნებითი უფლებების ცნებებს. სამართლის ფილოსოფიაში დამკვიდრებული ერთი მოსაზრების თანახმად, ბუნებითი სამართლის ერთ-ერთ წყაროდ მისი ღვთაებრიობა - ღვთისგან წარმომავლობა - მიიჩნევა, თუმცა ჯერემი ბენტამი ამ აზრს არაბუნებრივ აბსურდს უწოდებდა და ასევე მკაცრად აკრიტიკებდა სამართლებრივ ფიქციას.

ბენტამის სტუდენტებს შორის იყვნენ მისი მდივანი და თანამშრომელი ჯეიმს მილი, ინგლისელი ფილოსოფოსი ჯონ სტიუარდ მილი, ინგლისელი სამართლის ფილოსოფოსი და თეორეტიკოსი ჯონ ოსტინი, ამერიკელი მწერალი და აქტივისტი ჯონ ნილი, ასევე - რობერტ ოუენი, უტოპიური სოციალიზმის ერთ-ერთი ფუძემდებელი. ჯერემი ბენტამს მნიშვნელოვანი წვლილი მიუძღვის იმდროინდელი ინგლისის ციხეებთან, სკოლებთან, დაბალი სოციალური კლასისთვის განკუთვნილი კანონებთან, სასამართლოსა თუ ინგლისის პარლამენტთან დაკავშირებულ რეფორმებში.[19]

1832 წელს, სიკვდილის წინ ბენტამმა ანდერძში დაწერა, რომ სიკვდილის შემდეგ მისი სხეული გაეკვეთათ და სპეციალური დამუშავების შემდეგ შეენახათ, როგორც მუდმივი სიმბოლო (მემორიალი) მისი იდეებისა. ასეც მოხდა და აღნიშნული მემორიალის ხილვა ამჟამადაც შესაძლებელია სტუდენტური ცენტრის შესასვლელში ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯში, რომლის დაარსებაშიც მცირედი წვლილი ჯერემი ბენტამსაც მიუძღვის. აღსანიშნავია, რომ ბენტამის იდეები საყოველთაო განათლების ხელმისაწვდომობაზე აღნიშნული საგანმანათლებლო დაწესებულების საბაზისო იდეოლოგიის ნაწილია.[20]

ბიოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ადრეული ცხოვრება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჯერემი ბენტამი ტომას ფრაის სტუდიაში, 1760–1762.

ბენტამი 1748 წლის 15 თებერვალს (ალტერნატიული ვერსიით კი, 1747 წლის 4 თებერვალს) დაიბადა ჰოუნდსდითჩში, ლონდონში, მდიდარ ოჯახში, რომელიც კონსერვატიულ პარტიას უჭერდა მხარს.[21] გავრცელებული ინფორმაციით, გამორჩეული უნარების ბავშვი იყო: ერთხელ, ჯერ კიდევ ახალფეხადგმული მამის სამუშაო მაგიდასთან უპოვიათ, როცა ინგლისის ისტორიის ტომს კითხულობდა, ხოლო სამი წლის ასაკში ლათინურის შესწავლა დაიწყო. ასევე სწავლობდა ვიოლინოზე დაკვრას, შვიდი წლისას უკვე შეეძლო ჰენდელის სონატის შესრულება მნიშვნელოვანი ოჯახური სადილების დროს. ბენტამის და-ძმას შორის მხოლოდ ერთმა - სამუელ ბენტამმა (1757-1831) მიაღწია ზრდასრულ ასაკს, მასთან ბენტამს ახლო დამოკიდებულება ჰქონდა.

სკოლა უესტმინსტერში დაამთავრა. 1760 წელს მამამ დედოფლის სახელობის კოლეჯში, ოქსფორდში გააგზავნა, სადაც მან ბაკალავრის დიპლომი 1763 წელს მიიღო, ხოლო 1766 წელს სამაგისტრო პროგრამაც დაამთავრა. მიუხედავად იმისა, რომ სამართალს სწავლობდა, კოლეჯში სწავლის პერიოდში პრაქტიკული გამოცდილება არ მიუღია, ვიდრე 1769 წელს არ ჩაებმებოდა საადვოკატო საქმიანობაში. იგი ზედმეტად იმედგაცრუებული იყო იმჯამინდელი ბრიტანული სამართლებრივი სისტემის არეულ-დარეულობით, რასაც ალეგორიულად შარის მოდების დემონსაც („Demon of Chicane“) კი უწოდებდა.[22] როდესაც ამერიკაში კოლონიებმა ამერიკის დამოუკიდებლობის დეკლარაცია გამოაქვეყნეს 1776 წლის ივლისში, ბრიტანეთის მთავრობამ ამაზე ოფიციალური პასუხის თავად გაცემის მაგივრად, კონტრარგუმენტაციის შემცველი ტექსტის შედგენა და გამოქვეყნება საიდუმლოდ დაავალა ლონდონელ იურისტსა და პამფლეტისტს - ჯონ ლინდს, რომელიც ბენტამის მეგობარი იყო.[23] მის მიერ გამზადებული 130 გვერდიანი ნაშრომი, რომელიც კოლონიებში ფარულად ვრცელდებოდა, ბენტამის ესესაც შეიცავდა სახელწოდებით "დეკლარაციის მოკლე მიმოხილვა“. მასში ავტორი ამერიკელების პოლიტიკური ფილოსოფიის წინააღმდეგ ასაბუთებდა მოსაზრებებს. [24][25]

ციხის რეფორმის პროექტი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1786-87 წლებში ბენტამი კრიჩევში (თანამედროვე ბელარუსის ტერიტორია) გაემგზავრა ძმასთან, სამუელ ბენტამთან, რომელიც იმჟამად გრიგორი პოტემკინის დავალებით რამდენიმე ინდუსტრიულ პროექტს ხელმძღვანელობდა. როგორც შემდეგში ჯერემი ხშირად იხსენებდა, სწორედ სამუელმა შექმნა სპეციალური ციხის მოდელი, რომელიც ტრადიციული ციხისგან განსხვავებით მოიცავდა წრიულ შენობას, რაც შესაძლებელს გახდიდა უფრო მცირე ადამიანური რესურსით ციხის სრულ და გაცილებით ეფექტურ კონტროლს. [26][27]

ბენტამმა დაიწყო აღნიშნული მოდელის განვითარება საგანგებოდ იმგვარად, რომ ბრიტანული ციხისათვის ყოფილიყო შესაფერისი და წერილების მთელი სერია გაგზავნა ამ საკითხთან დაკავშირებით მამასთან, ინგლისში.[28]მან ზედამხეველობის მსგავსი პრინციპი დანერგა საკონტრაქტო მენეჯმენტის კონცეფციით, რაც გულისხმობდა იმას, რომ ციხის ადმინისტრაციას ექნებოდა მხოლოდ ნდობის მოპოვების პერსპექტივის ნაცვლად, უკვე კონტრაქტით გათვალისწინებული ფულადი (ქონებრივი) ინტერესიც, შემცირებულიყო ციხის ინციდენტებში სიკვდილიანობის საშუალო მაჩვენებელი.[29]

ე.წ. "მრგვალი ციხის" მოდელი უნდა ყოფილიყო გაცილებით იაფი, ვიდრე სტანდარტული, ტრადიციული ციხე, რადგანაც საჭიროებდა ნაკლებ მომუშავე პერსონალს. ბენტამი სისხლის სამართლის რეფორმაზე მომუშავე კომიტეტისგან ითხოვდა, რომ მიეცათ მისთვის უფლება დაენერგა აღნიშნული მოდელი. მისი განცხადებით, თავად იქნებოდა ციხის მთავარი ზედამხედველი, რომლის შენახვაც სახელმწიფოს თითქმის არაფერი დაუჯდებოდა. ბენტამის კონსტრუქციით, დარაჯები ისე უნდა განლაგებულიყვნენ, რომ მათი დანახვა ჩვეულებრივ შეუძლებელი ყოფილიყო, შესაბამისად აღარც იმის საჭიროება იქნებოდა, რომ ისინი გამუდმებით პოსტზე ყოფილიყვნენ, რადგანაც პატიმრებსა თუ იქ მომუშავე პერსონალს სულ ექნებოდა განცდა, რომ მათ აკვირდებიან. თავად დარაჯებს კი შიგადაშიგ ექნებოდათ შესაძლებლობა პოსტი დაეტოვებინათ. ასევე, ბენტამის აზრით, ციხეებში პატიმართა სამუშაო ძალაც უნდა ყოფილიყო ეფექტურად გამოყენებული ციხის ფუნქციონირების მიზნებისათვის. [30]

ციხის რეფორმის საპროექტო წინადადება ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი იყო ბენტამის ხედვებს შორის სამართლებრივ და სოციალურ რეფორმებთან დაკავშირებით, მიუხედავად იმისა, რომ ამ იდეის რეალურად განხორციელება წარმოუდგენელიც კი იყო ფინანსური თუ სხვა მრავალი ფაქტორის გამო.[31] ჯერემი ბენტამი ჯამში დაახლოებით თექვსმეტი წლის მანძილზე მუშაობდა იდეის დახვეწაზე და არ კარგავდა იმედს, რომ ადრე თუ გვიან სახელმწიფო შეცვლიდა პენიტენციალურ დაწესებულებებთან დაკავშირებით პოლიტიკას, გაიზიარება ბენტამის იდეებს და დანიშნავდნენ მას კონტრაქტით უფლებამოსილ ციხის მთავარ მმართველად. მართალია, იდეა არსებითად არ განხორციელებულა, თუმცა კონცეფციის დეტალებმა საბოლოო ჯამში გავლენა იქონია შემდეგ ათწლეულებში განხორციელებულ ცვლილებებზე. მე-20 საუკუნის ფრანგი ფილოსოფოსი პოლ-მიშელ ფოუკოლტი ასაბუთებდა, რომ ბენტამის ციხის მოდელი მე-19 საუკუნის ინსტიტუტებისათვის სამაგალითო კონცეფციად იქცა.[32] ბენტამი მთელი დარჩენილი ცხოვრება მძაფრად განიცდიდა, რომ ვერ მოხერხდა მისი მოდელის ნაციონალურ დონეზე დანერგვა, ადანაშაულებდა მეფის ხელისუფლებასა და არისტოკრატიას გამიზნულ ხელშეშლაში. სწორედ აქედან წარმოშობილი უსამართლობის და იმედგაცრუების განცდა დაედო საფუძვლად ბენტამის იდეებს ე.წ. „ავბედით ინტერესთან“ დაკავშირებით, რაც მისი ხედვით, წარმოადგენდა ძალამოსილი მხარის კანონქვემდებარე ინტერესს, რომელიც შესაძლოა გამოიხატოს შეთქმულებაში ფართო საზოგადოებრივი ინტერესისის წინააღმდეგ. ამ შემთხვევაში, ამ წარუმატებლობამ მხოლოდ გააფართოვა ბენტამის ხედვების არეალი და რეფორმის სხვა ასპექტებს დაუდო სათავე.[33]

ბენტამის ციხის მოდელი, შესრულებული უილი რევილის მიერ, 1791.

რუსეთიდან დაბრუნების შემდეგ, ბენტამმა არქიტექტორ უილი რევილის დაავალა მისი მოდელისთვის შესაბამისი ნახაზების შექმნა.[34] 1791 წელს მან სპეციალურად წიგნადაც გამოსცა თავისი წინადადება. სურდა, ციხის აშენების შემდეგ სამუელის დახმარებით თავად ემართა იგი. ირლანდიელი და ფრანგი ავტორიტეტების დარწმუნების წარუმატებელი მცდელობების შემდეგ, ბენტამმა ინგლისის პრემიერ-მინისტრთანაც სცადა ამ თემაზე საუბარი.[35] ბენტამმა მართლაც მოახერხა უილიამ პიტისა და მისი მრჩევლების დარწმუნება და იდეისათვის შესაბამისი წინასწარი ანაზღაურებაც - 2,000 £ მიიღო.[36]

პროექტის განხორციელებისთვის წინასწარი არეალი საპარლამენტო აქტით იქნა ავტორიზებული, თუმცა შემდგომში რიგმა ტექნიკურმა სამართლებრივმა ხარვეზებმა იჩინა თავი. კერძოდ, პრობლემები და არსებითი წინააღმდეგობა უკავშირდებოდა ადგილობრივ მემამულეს ჯორჯ სპენსერს. [37] რა თქმა უნდა, წინასწარ ალტერნატიული ტერიტორიებიც იყო გათვალისწინებული, თუმცა შემდგომში ყველა მათგანი არადამაკმაყოფილებლად იქნა მიჩნეული.[38] საბოლოოდ, ბენტამი ტოტჰილის მინდვრებზე შეჩერდა, უესტმინსტერთან ახლოს. მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული ნაკვეთები კერძო საკუთრებას არ წარმოადგენდა და სახელმწიფოს დაქვემდებარებაში იყო, გარკვეულ პირთა ინტერესი მაინც იკვეთებოდა. მაგალითისთვის, რიჩარდ გროსვენორი, რომელიც მომიჯნავე ტერიტორიებს ფლობდა და საცხოვრებელი სახლიც იმ ნაკვეთთან ახლოს ჰქონდა აშენებული, შეეწინააღმდეგა იმ იდეას, რომ ციხე იქ აღემართათ. ამდენად, ბენტამის სქემის განხორციელება ისევ შეჩერდა.[39] ამ თვალსაზრისით, მალე მნიშვნელოვანი გარემოება გამოიკვეთა - ცენტრალურ ლონდონში, მილბენკის ახლომახლო, მდინარე ტემზასთან ახლოს ნაკვეთი ხელსაყრელ ფასად იყიდებოდა და ამჯერად საქმე შეუფერხებლად წარიმართა. 1799 წლის ნოემბერში მთავრობის ფულის გამოყენებით, ბენტამმა მიწა იყიდა მონარქის სახელით, (ღირებულება 12,000 £).[40]

როგორც შემდგომში გამოიკვეთა, ნაკვეთი იდეალურობისაგან ზედმეტად შორს იდგა, რამდენადაც ჭაობიანი, ანტისანიტარიული და პროექტის მიზნებისთვის ზედმეტად პატარა იყო. მთავრობისგან დამატებითი ფინანსებისა და დიდი ნაკვეთის მოთხოვნის საპასუხოდ ბენტამს განემარტა, რომ იმ ეტაპზე უმჯობესი იქნებოდა თუ პატარა ციხეს ააშენებდნენ ექსპერიმენტული დაკვირებისათვის. საცდელი პროექტის იდეის შეთავაზება ბენტამმა შემდეგნაირად ახნსა: რეალურად საკმაოდ მცირდებოდა შანსი იმისა, რომ ციხის ახალი მოდელი სისხლისსამართლებრივი რეფორმის ქვაკუთხედი გამხდარიყო.[41] მოლაპარაკებები მაინც გრძელდებოდა, მაგრამ ბენტამისთვის სამწუხაროდ, 1801 წელს პრემიერ-მინისტრი გადადგა და ეს თანამდებობა 1803 წელს ჰენრი ედინგტონმა დაიკავა, რომელმაც უარი განაცხადა პროექტის გაგრძელებაზე.[42] ბენტამი ამ გადაწყვეტილებამ მორალურად გაანადგურა, შემდგომში იგო წერდა, რომ ამით [მათ] მისი ცხოვრების საუკეთესო დრო მოკლეს.[43]

საინტერესოა, რომ მიუხედავად ამისა, რამდენიმე წლის შემდეგ მთავრობამ ისევ დააყენა დღის წესრიგში ნაციონალურ პენიტენციალურ დაწესებულებათა საკითხი, 1811-12 წლებში მიმდინარეობდა მსჯელობა უშუალოდ ბენტამის კონცეფციებზეც.[44] ბენტამი, რომელიც ამ დროს უკვე 63 წლის იყო, მაინც იმედოვნებდა, რომ მისი იდეებს ხორცს შეასხამდნენ, თავად კი ციხის მთავარი ზედამხედველი გახდებოდა, თუმცა ობიექტურად ცხადი იყო, - წინადადებას არც ამჯერად დააკმაყოფილებდნენ, შესაბამისად, ბენტამმა ყველა იმედი გადაიწურა და სამაგიეროდ, მთელი ძალისხმევა იქეთკენ მიმართა, რომ სახელმწიფოსგან ფინანსური კომპენსაცია მიეღო მრავალწლიანი უშედეგო მცდელობის გამო. მისი პირველადი სასარჩელო მოთხოვნა საკმაოდ დიდი მოცულობის თანხას მოიცავდა (700,000 £), თუმცა საბოლოოდ შედარებით მოკრძალებულ კომპენსაციაზე შეჩერდა - 23,000 £, რაც მთავრობისთვის მაინც საკმაოდ დიდი დანახარჯი იქნებოდა.[45]

შედარებით წარმატებული აღმოჩნდა ბენტამის თანამშრომლობა პატრიკ კოლქუჰონთან, რაც მიზნად ლონდონის წყლებთან დაკავშირებულ კორუფციასთან გამკლავებას ისახავდა. შედეგად შემუშავდა ტემზის საპოლიციო კონტროლის კანონპროექტი, რომელიც 1800 წელს ოფიციალურად დამტკიცდა და შესაძლოა ითქვას, რომ ამით პირველად ინგლისის ისტორიაში ჩამოყალიბდა პრევენციული ძალოვანი უწყება - პოლიცია მდინარე ტემზაზე. რობერტ ფილის 30 წლის შემდეგ გატარებულ რეფორმები მეტწილად ამ პრეცედენტმა განაპირობა.[46] [47]

კორესპონდენცია და თანამედროვეთა გავლენები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჯერემი ბენტამს აქტიური მიმოწერა ჰქონდა იმ დროის არაერთ საკმაოდ გავლენიან პიროვნებასთან. მაგალითად, ბენტამი საკმაოდ აქტიურად ეკონტაქტებოდა უკვე ასაკში შესულ ადამ სმიტს, რომელსაც წარუმატებლად არწმუნებდა, რომ საპროცენტო განაკვეთები თავისუფალ რეჟიმში უნდა მერყეობდეს.[48] ონორე გაბრიელ მირაბო რიკეტთან, ასევე საფრანგეთის დიდი რევოლუციის სხვა მოღვაწეებთან კორესპონდენციის შემდეგ, ბენტამს საფრანგეთის საპიო მოქალაქის წოდება მიანიჭეს.[49] იგი საკმაოდ გულღიად აცხადებდა კრიტიკას რევოლუციურ იდეებთან დაკავშირებით ბუნებითი უფლებების ჭრილში, ასევე შემდგომში იაკობინელთა ძალისმიერი რეჟიმის შესახებ. 1808-1810 წლების შუალედში იგი საკმაოდ ახლოს მეგობრობდა ლათინოამერიკელ რევოლუციონერ ფრანცისკო დე მირანდასთან. ასევე, მისი კავშირები იკვეთება ჟოზე სესილიო დე ვალესთანაც.[50][51]

სამხრეთ ავსტრალიის კოლონიის დაარსების წინადადება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბენტამმა დიდი წვლილი შეიტანა სამხრეთ ავსტრალიის ახალი კოლონიის დაარსების საპროექტო წინადადების შემუშავებაში. წინადადება სამეფო კარის სახელზე 1831 წელს შემუშავდა. ბენტამის გარდა პროექტზე მუშაობდნენ რობერტ გოუჯერი, ჩარლზ გრეი და ანტონი ბეკონი, თუმცა საბოლოო ჯამში მათ მიერ შემუშავებული იდეები რადიკალურად იქნა მიჩნეული და ინვესტიციის მოთხოვნა არ დაუკმაყოფილდათ.[52]

ჟურნალი „უესტმინსტერის მიმოხილვა“[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1823 წელს ბენტამი გახდა ჟურნალ „უესტმინსტერის მიმოხილვის“ თანადამფუძნებელი [ჯეიმს მილი|ჯეიმს მილთან]] ერთად. ჟურნალი ლიტერატურული წყარო იყო ახალგაზრდა ე.წ. „რადიკალი ფილოსოფოსებისთვის“, ფილოსოფიურთან ერთად პოლიტიკურ ასპექტებს მოიცავდა და ბრიტანულ საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე ზეგავლენის მოხდენას ისახავდა მიზნად.[53][54] ასე გაიცნო ბენტამმა რამდენიმე ახალგაზრდა, რომელთა შორისაც ერთ-ერთი იყო ჯორკ ბოურინგი. ბენტამი მათ ურთიერთობას მამისა და შვილის დამოკიდებულებას ადარებდა. შემდეგში სწორედ ბოურინგი დანიშნა ჟურნალის რედაქტორად და მასვე დაავალა ანდერძის აღსრულებაც.[55]

უკანასკნელი წლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბენტამის ხასიათის და მისი უკანასნელი წლების გასაცნობად მონაკვეთები შეგვიძლია ჯონ პეკის ნაშრომში - „ჯონ სტიუარდ მილის ცხოვრება“ - ამოვიკითხოთ:

{{quote| ახალგაზრდობაში, ლორდ ლენდსდოუნთან ბოუდის სახლში სტუმრობისას ბენტამს რამდენიმე წარუმატებელი სასიყვარულო ისტორია ჰქონდა. ჩვეულებრივ, იგი დიდი სიამოვნებით ატარებდა დროს იმ საზოგადოების ქალბატონებთან, გამოირჩეოდა მოუქნელი კომიკურობით ჭადრაკის თამაშისა თუ მათთვის კლავიკორდზე დაკვრის სწავლებისას. ოთხმოცი წლის ასაკში ბენტამმა ერთ-ერთ ქალბატონს მისწერა წერილი, რომელშიც იხსენებდა წარსულ დროს და ერთ მოგონებას იმის შესახებ, თუ როგორ წარადგინა მან ბენტამი ერთ-ერთი ცერემონიის დროს. ბენტამი იმ დღეებს ცრემლების გარეშე ვერ იხსენებდა.

ფილიპ ლუკასისა და ანნე შირანის ფსიქოლოგიური კვლევების საფუძველზე შესაძლოა ვივარაუდოთ, რომ ბენტამი ასპერგერის სინდრომით იყო დაავადებული.[56] მისი ნაშრომებიდან ირკვევა, რომ ბენტამი ათეისტი იყო.[57]

მოღვაწეობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

უტილიტარიზმი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჯერემი ბენტამის არსებითი ცხოვრებისეული ამბიცია იყო შეექმნა ახალი და სრულყოფილი „კოდი“ სამართლისათვის. იგი მხოლოდ სამართლებრივი და სოციალური რეფორმების განხორციელებას კი არ ესწრაფოდა, არამედ სურდა იმგვარი უპირატესი მორალური პრინციპის დამკვიდრება, რაც გახდებოდა საბაზისო მოცემულობა ნებისმიერი შემდგომი განვითარებისათვის. შემდგომში ბენტამის მთელი ფილოსოფია მის მიერ შემუშავებულ ფუნდამენტურ აქსიომას დაეფუძნა, რომლის თანახმადაც ნებიმიერი საკითხის ავკარგიანობა უნდა შეფასებულიყო რაც შეიძლება მეტი ბედნიერება, რაც შეიძლება მეტი ადამიანისთვის“ საზომით.[58] ბენტამის მტკიცებით, მან აღნიშნული კონცეფცია ჟოზეფ პრისტლის ნაშრომებიდან აიღო,[59] თუმცა თავად ჟოზეფ პრისტლი ამ საკითხს სხვა ფორმით აყალიბებს და აქცენტს აკეთებს იმაზე, რომ საზოგადოების კეთილდღეობა მაინც უმრავლესობის კეთილდღეობის სტანდარტთან არის დაკავშირებული კონკრეტული საკითხის გადაწყვეტისას, შესაბამისად, [მისი აზრით], სახელმწიფოც ამ კუთხით უნდა აქეთებდეს აქცენტს. [60]

ბენტამი იმ იშვიათ მნიშვნელოვან ფიგურათაგან ერთ-ერთია ისტორიაში, ვინც ფსიქოლოგიური ეგოიზმის კონცეფციას იზიარებდა, რაც განსხვავდება რაციონალური ეგოიზმისგან.[61] ამასთან, იგი გამოდიოდა რელიგიური დოგმატიზმის წინააღმდეგ. როგორც კრიმინსი გადმოგვცემს, 1809-1823 წლების შუალედში ჯერემი ბენტამმა მნიშვნელოვანი კვლევები აწარმოა იმ მიზნით, რომ დაედგინა რამდენად შესაძლებელია რელიგიური რწმენა-წარმოდგენების, ისევე როგორც თავად რელიგიის არსებობის იდეის ძირფესვიანად აღმოფხვრა ადამიანის ქვეცნობიერიდან.[57]

ბენტამი მუშაობდა ყოველი ქმედების მორალური სტატუსის დამდგენ/გამომთვლელ სქემაზე, რასაც იგი ჰედონიზმს უკავშირებდა და თავის გამოთვლებს სხვაგვარად ბედნიერების კალკულუსსაც უწოდებდა.

სარგებლიანობის პრინციპი

საზოგადოებრივი სარგებლიანობის პრინციპი, ან სხვაგვარად - „უდიდესი ბედნიერების პრინციპი“ ბენტამის ფილოსოფიური მოძღვრების ქვაკუთხედს წარმოადგენს. „ბედნიერების“ ცნებით მან სიამოვნების ტკივილზე დომინირების მოცემულობა გამოკვეთა. ნაშრომში „სამართალშემოქმედების მორალური პრინციპების შესავალი" - ბენტამი წერს:[62]

ბუნებამ ადამიანთა მოდგმა ორი სუვერენუბატონის მმართველობას დაუქვემდებარა, ესენია - ტკივილი და სიამოვნება. სწორედ მათზეა დამოკიდებული, თუ რისი გაკეთება გვიხდება და უფრო მეტიც, ისიც, თუ რისი გაკეთება იქნება მიზანშეწონილი. ერთი მხრივ, სწორისა და მცდარის სტანდარტი, ხოლო მეორე მხრივ, კაუზალობის მთელი ჯაჭვი და თანმდევი ეფექტები, სწორედ ტკივილისა და ბედნიერების სამეფო ტახტიდან იმართება. სწორედ ისინი მართავენ ჩვენს ქმედებებს, სიტყვებსა თუ ფიქრებს.…

ბენტამის „სამართალშემოქმედების მორალური პრინციპები“ ძირითად აქცენტს აკეთებს საზოგადოებრივი სარგებლიანობის პრინციპზე და წარმოაჩენს ჯერემის ხედვას იმასთან დაკავშირებით, თუ როგორ უკავშირდება მორალურობის ხედვა საკანონმდებლო პროცესს.[63] ბენტამის საზოგადოებრივი სარგებლიანობის პრინციპი განიხილავს ცნებას „კარგი“ იმ შემთხვევაში, თუ ცნების ქვეშ მდგარი მოვლენა/ქმედება წარმოშობს უდიდესი ოდენობის ბედნიერებას (სიამოვნებას) და უმცირესი ოდენობის ტკივილს. საპირისპიროდ, ცნება „ცუდი“ (ან სხვაგვარად, „ბოროტი“) დაკავშირებულია ძირითადად მხოლოდ ტკივილთან. ტკივილისა და ბედნიერების აღნიშნულ კონცეფციაში ბენტამი აერთიანებს როგორც ფიზიკურ, ისე სულიერ ელემენტებს.

იმისათვის, რომ ტკივილისა და ბედნიერების მოცულობა და ხარისხი, რაც კონკრეტული გადაწყვეტილების შედეგად იქნებოდა გამოწვეული, ბენტამი ჩამოწერს გარკვეულ კრიტერიუმებს, რომელთა კლასიფიკაციასაც შემდეგი კატეგორიების მიხედვით აკეთებს: „ინტენსიურობა“, „ხანგძლივობა“, „სიმტკიცე“, „სიახლოვე“, „პროდუქტიულობა“, „სიფაქიზე [purity]“ და „ხარისხი“.[63] სწორედ ამ კრიტერიუმებზე დაყრდნობით განსაზღვრავს ის სასჯელის კონცეფციასაც.

ბენტამის ფილოსოფიური მოძღვრება მოითხოვს კანონმდებლისაგან მკაფიოდ გამოარკვიოს ხომ არ ქმნის სასჯელი უფრო ინტენსიურ ძალადობრივ მოცემულობას, ვიდრე სასჯელამდე არსებული დანაშაული თუ სხვა ტიპის უმართლობა. ბენტამი ასაბუთებს, რომ ხშირ შემთხვევაში მიზანშეუწონელ სასჯელს თუ აზრსმოკლებულ კანონისმიერ შეზღუდვებს, ბოროტების აღკვეთის საპირისპირო შედეგი მოაქვს და გაცილებით საშიშ მანკიერებას წარმოშობს. ასევე, იგი მოუწოდებს კანონმდებელს, რომ ნებისმიერი ახალი კანონის მიღებისას გაზომოს შესაბამისი ბედნიერებისა და ტკივილის ელემენტების თანაფარდობა და საბოლოოდ საკითხი გადაჭრას იმგვარად, რომ სახეზე იყოს უდიდესი მოცულობის ბედნიერება უდიდესი რაოდენობის ადამიანისათვის. ბედნიერებისაკენ ინდივიდუალური სწრაფვა, ბენტამის შეხედულებით, ვერ შეფასდება, როგორც სწორი ქმედება, რადგანაც, როგორც წესი, ინდივიდების ბედნიერებას მოაქვს დიდი ტკივილი და ნაკლები ბედნიერება საზოგადოდ სოციუმისათვის. ამდენად, კანონშემოქმედების სასიცოცხლო მიზანი უნდა იყოს უზრუნველყოს მინიმალური ხარისხის ტკივილი და მაქსიმალური ხარისხის ბედნიერება საზოგადოების რაც შეიძლება დიდი ნაწილისათვის.

ჰედონისტური/ბედნიერების კალკულაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბედნიერების კალკულაციის ახსნა-განმარტებისას, ბენტამმა საზოგადოებას შესთავაზა 12 „ტკივილისა“ და 14 „ბედნიერების“ შემთხვევა, რაც ტესტის დროს „ბედნიერების კოეფიციენტის“ დადგენისთვის გადამწყვეტია.[64] კელის აზრით, ბენტამისთვის კანონი და ზოგადად, სამართალი უზრუნველყოფს საბაზისო სტრუქტურის ცამოყალიბებას სოციალური ინტერაქციისათვის და ეს ძირითადად პერსონალური სფეროს ხელშეუხებლობის საზღვრების დადგენით უნდა მოხდეს, რომლის შიგნითაც ადამიანებს აღარ ექნებათ ინდივიდუალური კეთილდღეობისკენ სწრაფვის შეუზღუდავი შესაძლებლობა.[65] ეს გარკვეულწილად უსაფრთხოების მოცემულობას ქმნის, ინდივიდუალური და საზოგადოების მოლოდინების თანმიმდევრული ფორმაციის საწინდარია. როგორც ჰედონისტური გამოთვლები გვიჩვენებს, ამ შემთხვევაში მოლოდინის გამოსადეგობის (გამართლების) მაჩვენებელი ჩვეულებრივზე გაცილებით მაღალია. ბენტამს არ სურს რაოდენობრივად უმცირესობათა საჭიროებები მსხვერპლად შეეწიროს უმრავლესობათა სურვილებსა თუ ბედნიერებას, ამიტომაც გამოსავალს იმაში ხედავს, რომ ინდივიდუალური მოლოდინი თანხვედრაში იყოს საზოგადოების სამართლებრივ მოლოდინთან.

კრიტიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

უტილიტარიზმის მოძღვრებაში გაკვეული შესწორებები შეიტანა ბენტამის მოწაფემ - ჯონ სტიუარდ მილმა, რომელმაც მკაცრად გააკრიტიკა ბენტამის შეხედულება ადამიანის ბუნებასთან დაკავშირებით. მილის მტკიცებით, ბენტამის წარუმატებლობა ამ ნაწილში განაპირობა იმან, რომ მან მჯელობის მიღმა დატოვა ადამიანის სინდისის საკითხი, როგორც ადამიანური მოტივი. უფრო მეტიც, მილი ბენტამის იდეების განხორციელებაში სერიოზულ ბოროტებასაც ხედავდა.[66] მილის ხელში „ბენტამიზმმა“ სახელმწიფო კონტროლის ლიბერალური კონცეფციის ძირითადი ელემენტის სტატუსი შეიძინა.

ბენტამის მოძღვრების კრიტიკის არსი ძირითადად იმაში მდგომარეობდა, რომ მან თავისუფალი საზოგადოების იდეას, რამდენადაც უარყო ადამიანის ბუნებითი უფლებები.[67] ისტორიკოსი გერტრუდა ჰიმელფარბი წერდა: „კონცეფცია - მაქსიმალური ბედნიერება, რაც შეიძლება მეტი ადამიანისთვის - საფრთხისშემცველია როგორც თავისუფლების, ისე ადამიანის ძირითადი უფლებების ცნებებისთვის.“ [68]

ბენტამის „ჰედონისტური“ თეორია (ტერმინი ჯ. კ. კ. სმარტს ეკუთვნის) ხშირად ექცევა კრიტიკის ქვეშ იმის გამოც, რომ რიგ შემთხვევებში ღიად ტოვებს სამართლიანობის საკითხსაც. ჯერალდ ჯ. პოსტემა ნაშრომში „ბენტამი და პრეცედენტული სამართლის ტრადიცია“ წერს: „ბენტამის მოძღვრებაში არცერთი მორალური იდეა არ არის იმდენად დაკნინებული, როგორც სამართლიანობა. არ არსებობს მყარი, ჩამოყალიბებული ანალიზი, რაც საწინააღმდეგოზე მიუთითებს.“[69] ამდენად, ზოგიერთი კრიტიკათარგი:Who აქცენტს აკეთებს იმაზე, რომ ბენტამის ლოგიკით, ერთი ადამიანის წამება, თუ ეს საზოგადოებაში ბედნიერების ხარისხს გაზრდიდა, დასაშვებია, რადგან ამ კონკრეტული ადამიანის ტკივილს დანარჩენი ადამიანების ბედნირება გადასწონიდა. ამის საწინააღმდეგოდ, ფ. ჯ. კელი (ნაშრომში „უტილიტარიზმი და განაწილებითი სამართლიანობა: ჯერემი ბენტამი და სამოქალაქო სამართალი“) წერს, რომ ბენტამს გააჩნდა დამატებითი შემავსებელი თეორია მსგავსი შემთხვევების პრევენციისათვის.

ეკონომიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დოკუმენტი: „მევახშეობის გამართლება“, 1788.

მონეტარულ პოლიტიკასთან დაკავშირებით ჯერემი ბენტამის იდეები ცალსახად განსხვავდებოდა დეივიდ რიკარდოს შეხედულებებისაგან, მაგრამ საინტერესოა, რომ ორივე მათგანის მოძღვრებას აქვს მსგავსება ჰენრი სორტონის კონცეფციასთან, რომელიც აქცენტს აკეთებდა მონეტარულ ექსპანსიაზე, რაც გულისხმობს სრული დასაქმების ხელშეწყობას. He was also aware of the relevance of forced saving, propensity to consume, the saving-investment relationship, and other matters that form the content of modern income and employment analysis. His monetary view was close to the fundamental concepts employed in his model of utilitarian decision making. His work is considered to be an early precursor of modern welfare economics.საჭიროებს წყაროს მითითებას - თარიღი არ არის მითითებული! გამოიყენებთ {{subst:ფაქტიჩა}}!

Bentham stated that pleasures and pains can be ranked according to their value or "dimension" such as intensity, duration, certainty of a pleasure or a pain. He was concerned with maxima and minima of pleasures and pains; and they set a precedent for the future employment of the maximisation principle in the economics of the consumer, the firm and the search for an optimum in welfare economics.[70]

Bentham advocated "Pauper Management" which involved the creation of a chain of large workhouses.[71][72]

სამართლებრივი რეფორმები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Bentham was the first person to be an aggressive advocate for the codification of all of the common law into a coherent set of statutes; he was actually the person who coined the verb "to codify" to refer to the process of drafting a legal code.[73] He lobbied hard for the formation of codification commissions in both England and the United States, and went so far as to write to President James Madison in 1811 to volunteer to write a complete legal code for the young country. After he learned more about American law and realised that most of it was state-based, he promptly wrote to the governors of every single state with the same offer.

During his lifetime, Bentham's codification efforts were completely unsuccessful. Even today, they have been completely rejected by almost every common law jurisdiction, including England. However, his writings on the subject laid the foundation for the moderately successful codification work of David Dudley Field II in the United States a generation later.[73]

ცხოველთა უფლებები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Bentham is widely regarded as one of the earliest proponents of animal rights.[18] He argued and believed that the ability to suffer, not the ability to reason, should be the benchmark, or what he called the "insuperable line". If reason alone were the criterion by which we judge who ought to have rights, human infants and adults with certain forms of disability might fall short, too.[74] In 1780, alluding to the limited degree of legal protection afforded to slaves in the French West Indies by the Code Noir, he wrote:[74]:309n

The day has been, I am sad to say in many places it is not yet past, in which the greater part of the species, under the denomination of slaves, have been treated by the law exactly upon the same footing, as, in England for example, the inferior races of animals are still. The day may come when the rest of the animal creation may acquire those rights which never could have been witholden from them but by the hand of tyranny. The French have already discovered that the blackness of the skin is no reason a human being should be abandoned without redress to the caprice of a tormentor. It may one day come to be recognised that the number of the legs, the villosity of the skin, or the termination of the os sacrum are reasons equally insufficient for abandoning a sensitive being to the same fate. What else is it that should trace the insuperable line? Is it the faculty of reason or perhaps the faculty of discourse? But a full-grown horse or dog, is beyond comparison a more rational, as well as a more conversable animal, than an infant of a day or a week or even a month, old. But suppose the case were otherwise, what would it avail? The question is not, Can they reason? nor, Can they talk? but, Can they suffer?

Earlier in the paragraph, Bentham makes clear that he accepted that animals could be killed for food, or in defence of human life, provided that the animal was not made to suffer unnecessarily. Bentham did not object to medical experiments on animals, providing that the experiments had in mind a particular goal of benefit to humanity, and had a reasonable chance of achieving that goal. He wrote that otherwise he had a "decided and insuperable objection" to causing pain to animals, in part because of the harmful effects such practices might have on human beings. In a letter to the editor of the Morning Chronicle in March 1825, he wrote:

I never have seen, nor ever can see, any objection to the putting of dogs and other inferior animals to pain, in the way of medical experiment, when that experiment has a determinate object, beneficial to mankind, accompanied with a fair prospect of the accomplishment of it. But I have a decided and insuperable objection to the putting of them to pain without any such view. To my apprehension, every act by which, without prospect of preponderant good, pain is knowingly and willingly produced in any being whatsoever, is an act of cruelty; and, like other bad habits, the more the correspondent habit is indulged in, the stronger it grows, and the more frequently productive of its bad fruit. I am unable to comprehend how it should be, that to him to whom it is a matter of amusement to see a dog or a horse suffer, it should not be matter of like amusement to see a man suffer; seeing, as I do, how much more morality as well as intelligence, an adult quadruped of those and many other species has in him, than any biped has for some months after he has been brought into existence; nor does it appear to me how it should be, that a person to whom the production of pain, either in the one or in the other instance, is a source of amusement, would scruple to give himself that amusement when he could do so under an assurance of impunity.[75]

Gender and sexuality[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Bentham said that it was the placing of women in a legally inferior position that made him choose in 1759, at the age of eleven, the career of a reformist,[76] though American critic John Neal claimed to have convinced him to take up women's rights issues during their association between 1825 and 1827.[77][78] Bentham spoke for a complete equality between the sexes, arguing in favour of women's suffrage, a woman's right to obtain a divorce, and a woman's right to hold political office. Bentham (1780) nevertheless thought women inferior to men regarding such qualities as "strength of intellectual powers" and "firmness of mind."[79]

The c. 1785 essay "Paederasty (Offences Against One's Self)"[80] argued for the liberalisation of laws prohibiting homosexual sex.[81] The essay remained unpublished during his lifetime for fear of offending public morality. Some of Bentham's writings on 'sexual non-conformity' were published for the first time in 1931,[82] but Paederasty was not published until 1978.[83] Bentham does not believe homosexual acts to be unnatural, describing them merely as "irregularities of the venereal appetite". The essay chastises the society of the time for making a disproportionate response to what Bentham appears to consider a largely private offence—public displays or forced acts being dealt with rightly by other laws. When the essay was published in the Journal of Homosexuality in 1978, the "Abstract" stated that Bentham's essay was the "first known argument for homosexual law reform in England."[80]

Privacy[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

For Bentham, transparency had moral value. For example, journalism puts power-holders under moral scrutiny. However, Bentham wanted such transparency to apply to everyone. This he describes by picturing the world as a gymnasium in which each "gesture, every turn of limb or feature, in those whose motions have a visible impact on the general happiness, will be noticed and marked down."[84] He considered both surveillance and transparency to be useful ways of generating understanding and improvements for people's lives.[85]

Fictional entities[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Bentham distinguished among fictional entities what he called "fabulous entities" like Prince Hamlet or a centaur, from what he termed "fictitious entities", or necessary objects of discourse, similar to Kant's categories,[86] such as nature, custom, or the social contract.[87]

University College London[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Bentham is widely associated with the foundation in 1826 of London University (the institution that, in 1836, became University College London), though he was 78 years old when the University opened and played only an indirect role in its establishment. His direct involvement was limited to his buying a single £100 share in the new University, making him just one of over a thousand shareholders.[88]

Henry Tonks' imaginary scene of Bentham approving the building plans of London University

Bentham and his ideas can nonetheless be seen as having inspired several of the actual founders of the University. He strongly believed that education should be more widely available, particularly to those who were not wealthy or who did not belong to the established church; in Bentham's time, membership of the Church of England and the capacity to bear considerable expenses were required of students entering the Universities of Oxford and Cambridge. As the University of London was the first in England to admit all, regardless of race, creed or political belief, it was largely consistent with Bentham's vision. There is some evidence that, from the sidelines, he played a "more than passive part" in the planning discussions for the new institution, although it is also apparent that "his interest was greater than his influence".[88] He failed in his efforts to see his disciple John Bowring appointed professor of English or History, but he did oversee the appointment of another pupil, John Austin, as the first professor of Jurisprudence in 1829.

The more direct associations between Bentham and UCL—the College's custody of his Auto-icon (see above) and of the majority of his surviving papers—postdate his death by some years: the papers were donated in 1849, and the Auto-icon in 1850. A large painting by Henry Tonks hanging in UCL's Flaxman Gallery depicts Bentham approving the plans of the new university, but it was executed in 1922 and the scene is entirely imaginary. Since 1959 (when the Bentham Committee was first established) UCL has hosted the Bentham Project, which is progressively publishing a definitive edition of Bentham's writings.

UCL now endeavours to acknowledge Bentham's influence on its foundation, while avoiding any suggestion of direct involvement, by describing him as its "spiritual founder".[20]

Bibliography[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

The back of No. 19, York Street (1848). In 1651 John Milton moved into a "pretty garden-house" in Petty France. He lived there until the Restoration. Later it became No. 19 York Street, belonged to Jeremy Bentham (who for a time lived next door), was occupied successively by James Mill and William Hazlitt, and finally demolished in 1877.[89][90]
Jeremy Bentham House in Bethnal Green, East London; a modernist apartment block named after the philosopher

Bentham was an obsessive writer and reviser, but was constitutionally incapable, except on rare occasions, of bringing his work to completion and publication.[56] Most of what appeared in print in his lifetime[91] was prepared for publication by others. Several of his works first appeared in French translation, prepared for the press by Étienne Dumont, for example, Theory of Legislation, Volume 2 (Principles of the Penal Code) 1840, Weeks, Jordan, & Company. Boston. Some made their first appearance in English in the 1820s as a result of back-translation from Dumont's 1802 collection (and redaction) of Bentham's writing on civil and penal legislation.

Publications[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Posthumous publications[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

On his death, Bentham left manuscripts amounting to an estimated 30 million words, which are now largely held by University College London's Special Collections (c. 60,000 manuscript folios) and the British Library (c. 15,000 folios).

Bowring (1838–1843)[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

John Bowring, the young radical writer who had been Bentham's intimate friend and disciple, was appointed his literary executor and charged with the task of preparing a collected edition of his works. This appeared in 11 volumes in 1838–1843. Bowring based much of his edition on previously published texts (including those of Dumont) rather than Bentham's own manuscripts, and elected not to publish Bentham's works on religion at all. The edition was described by the Edinburgh Review on first publication as "incomplete, incorrect and ill-arranged", and has since been repeatedly criticised both for its omissions and for errors of detail; while Bowring's memoir of Bentham's life included in volumes 10 and 11 was described by Sir Leslie Stephen as "one of the worst biographies in the language".[99] Nevertheless, Bowring's remained the standard edition of most of Bentham's writings for over a century, and is still only partially superseded: it includes such interesting writings on international[ა] relations as Bentham's A Plan for an Universal and Perpetual Peace written 1786–89, which forms part IV of the Principles of International Law.

Stark (1952–1954)[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

In 1952–1954, Werner Stark published a three-volume set, Jeremy Bentham's Economic Writings, in which he attempted to bring together all of Bentham's writings on economic matters, including both published and unpublished material. Although a significant achievement, the work is considered by scholars to be flawed in many points of detail,[100] and a new edition of the economic writings is currently in preparation by the Bentham Project.

Bentham Project (1968–present)[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თარგი:Further In 1959, the Bentham Committee was established under the auspices of University College London with the aim of producing a definitive edition of Bentham's writings. It set up the Bentham Project[101] to undertake the task, and the first volume in The Collected Works of Jeremy Bentham was published in 1968. The Collected Works are providing many unpublished works, as well as much-improved texts of works already published. To date, 31 volumes have appeared; the complete edition is projected to run to around seventy. The volume Of Laws in General (1970) was found to contain many errors and has been replaced by Of the Limits of the Penal Branch of Jurisprudence (2010)[102] In June 2017, Volumes 1–5 were re-published in open access by UCL Press.საჭიროებს წყაროს მითითებას - თარიღი არ არის მითითებული! გამოიყენებთ {{subst:ფაქტიჩა}}!

To assist in this task, the Bentham papers at UCL are being digitised by crowdsourcing their transcription. Transcribe Bentham is an award-winning crowdsourced manuscript transcription project, run by University College London's Bentham Project,[103] in partnership with UCL's UCL Centre for Digital Humanities, UCL Library Services, UCL Learning and Media Services, the University of London Computer Centre, and the online community. The project was launched in September 2010 and is making freely available, via a specially designed transcription interface, digital images of UCL's vast Bentham Papers collection—which runs to some 60,000 manuscript folios—to engage the public and recruit volunteers to help transcribe the material. Volunteer-produced transcripts will contribute to the Bentham Project's production of the new edition of The Collected Works of Jeremy Bentham, and will be uploaded to UCL's digital Bentham Papers repository,[104] widening access to the collection for all and ensuring its long-term preservation. Manuscripts can be viewed and transcribed by signing-up for a transcriber account at the Transcription Desk,[105] via the Transcribe Bentham website.[106]

Free, flexible textual search of the full collection of Bentham Papers is now possible through an experimental handwritten text image indexing and search system,[107] developed by the PRHLT research center in the framework of the READ project.

Death and the auto-icon[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Bentham's Public dissection
Bentham's auto-icon in a new display case at the Student Centre in 2020.
Bentham's auto-icon in 2003
Jeremy Bentham's severed head, on temporary display at UCL

Bentham died on 6 June 1832 aged 84 at his residence in Queen Square Place in Westminster, London, England. He had continued to write up to a month before his death, and had made careful preparations for the dissection of his body after death and its preservation as an auto-icon. As early as 1769, when Bentham was 21 years old, he made a will leaving his body for dissection to a family friend, the physician and chemist George Fordyce, whose daughter, Maria Sophia (1765–1858), married Jeremy's brother Samuel Bentham.[21] A paper written in 1830, instructing Thomas Southwood Smith to create the auto-icon, was attached to his last will, dated 30 May 1832.[21]

On 8 June 1832, two days after his death, invitations were distributed to a select group of friends, and on the following day at 3 p.m., Southwood Smith delivered a lengthy oration over Bentham's remains in the Webb Street School of Anatomy & Medicine in Southwark, London. The printed oration contains a frontispiece with an engraving of Bentham's body partly covered by a sheet.[21]

Afterward, the skeleton and head were preserved and stored in a wooden cabinet called the "Auto-icon", with the skeleton padded out with hay and dressed in Bentham's clothes. Originally kept by Bentham's disciple, Thomas Southwood Smith,[108] it was acquired by University College London (UCL) in 1850. It is kept on public display at the main entrance of the UCL Student Centre. It was previously displayed at the end of the South Cloisters in the main building of the college until it was moved in 2020. Upon the retirement of Sir Malcolm Grant as provost of the College in 2013, however, the body was present at Grant's final council meeting. As of 2013, this was the only time that the body of Bentham has been taken to a UCL council meeting.[109][110] (There is a persistent myth that the body of Bentham is present at all council meetings.)[109][111]

Bentham had intended the auto-icon to incorporate his actual head, mummified to resemble its appearance in life. Southwood Smith's experimental efforts at mummification, based on practices of the indigenous people of New Zealand and involving placing the head under an air pump over sulfuric acid and drawing off the fluids, although technically successful, left the head looking distastefully macabre, with dried and darkened skin stretched tautly over the skull.[21]

The auto-icon was therefore given a wax head, fitted with some of Bentham's own hair. The real head was displayed in the same case as the auto-icon for many years, but became the target of repeated student pranks. It was later locked away.[111] In 2017, plans were announced to re-exhibit the head and at the same time obtain a DNA sample for sequencing with the goal of identifying genetic evidence of autism.[112]

In 2020 the auto-icon was put into a new glass display case and moved to the entrance of UCL's new Student Centre on Gordon Square.[113]

Personal life[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Bentham lived a life somewhat distant from common worldly concerns. His daily pattern was to rise at 6am, walk for 2 hours or more, and then work until 4pm.[114]

Legacy[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

The Faculty of Laws at University College London occupies Bentham House, next to the main UCL campus.[115]

Bentham's name was adopted by the Australian litigation funder IMF Limited to become Bentham IMF Limited on 28 November 2013, in recognition of Bentham being "among the first to support the utility of litigation funding".[116]

See also[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

References[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Notes[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Citations[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. 1.0 1.1 Bibliothèque nationale de France BnF authorities: პლატფორმა ღია მონაცემები — 2011.
  2. 2.0 2.1 Encyclopædia Britannica
  3. 3.0 3.1 SNAC — 2010.
  4. 4.0 4.1 Indiana Philosophy Ontology Project
  5. 5.0 5.1 ბროკჰაუზის ენციკლოპედია
  6. 6.0 6.1 Lundy D. R. The Peerage
  7. Бентам Иеремия // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — Москва: Советская энциклопедия, 1969.
  8. 8.0 8.1 Oxford Dictionary of National Biography / C. MatthewOxford: OUP, 2004.
  9. 9.0 9.1 Kindred Britain
  10. Johnson, Will. (2012) Ancestry of Jeremy Bentham. countyhistorian. ციტირების თარიღი: 2018-06-11.
  11. Sweet, William (n.d.). „Bentham, Jeremy“. Internet Encyclopedia of Philosophy. http://www.iep.utm.edu/bentham/. წაკითხვის თარიღი: 2018-06-11.
  12. Jeremy Bentham. utilitarianphilosophy.com (n.d.). ციტირების თარიღი: 2018-06-11.
  13. Betham, Jeremy. A Comment on the Commentaries and a Fragment on Government, edited by J. H. Burns and H. L. A. Hart. London: The Athlone Press. 1977. p. 393.
  14. Burns 2005, pp. 46–61.
  15. Bedau 1983, pp. 1033–1065.
  16. Francione 2004, p. 139: footnote 78
  17. Gruen 2003.
  18. 18.0 18.1 Benthall 2007, p. 1.
  19. Roberts, Roberts & Bisson 2016, p. 307.
  20. 20.0 20.1 UCL Academic Figures.
  21. 21.0 21.1 21.2 21.3 21.4 თარგი:Cite ODNB
  22. Stephen 2011, pp. 174–5.
  23. Dupont & Onuf 2008, pp. 32–33.
  24. Armitage 2007.
  25. Anonymous 1776, p. 3.
  26. Semple 1993, pp. 99–100.
  27. Roth, Mitchel P (2006), Prisons and prison systems: a global encyclopedia, Greenwood, с. 33, ISBN 9780313328565, https://books.google.com/books?id=RTH31DgbTzgC&pg=PA33
  28. Semple 1993, pp. 99–101.
  29. Semple 1993, pp. 134–40.
  30. Bentham, Jeremy. [1797] 1995. "The Panopticon Letters." Pp. 29–95 in The Panopticon Writings, edited by M. Božovič. London: Verso Books.
  31. Bentham 1787.
  32. Foucault 1977, pp. 200, 249–256.
  33. Schofield, Philip (2009). Bentham: a guide for the perplexed. Continuum, გვ. 90–93. ISBN 978-0-8264-9589-1. 
  34. Semple 1993, p. 118.
  35. Semple 1993, pp. 102–4, 107–8.
  36. Semple 1993, pp. 108–10, 262.
  37. Semple 1993, pp. 169–89.
  38. Semple 1993, pp. 194–7.
  39. Semple 1993, pp. 197–217.
  40. Semple 1993, pp. 217–22.
  41. Semple 1993, pp. 226–31.
  42. Semple 1993, pp. 236–9.
  43. Semple 1993, p. 244.
  44. Semple 1993, pp. 265–79.
  45. Semple 1993, pp. 279–81.
  46. French, Stanley. (n.d.) The Early History of Thames Magistrates' Court. Thames Police Museum. ციტირების თარიღი: 2018-06-14.
  47. Everett, Charles Warren. 1969. Jeremy Bentham. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 0297179845. OCLC 157781.
  48. Persky 2007, p. 228.
  49. Bentham 2002, p. 291.
  50. Darío, Rubén (1887). "La Literatura en Centro-América" (es). Revista de artes y letras (Biblioteca Nacional de Chile) XI: 591. MC0060418. http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-86857.html. წაკითხვის თარიღი: 25 March 2019. "In Guatemala there was Valle, a man of vast intellect, friend of Jeremías Bentham, with whom he corresponded frequently. Bentham sent him shortly before dying a lock of his hair and a golden ring, shiny as José Cecilio's style."
  51. Laura Geggel (11 September 2018). „Oddball Philosopher Had His Mummified Body Put on Display … and Now His Rings Are Missing“. Live Science. ციტირების თარიღი: 26 March 2019. ციტატა: „We can safely assume that [Guatemalan philosopher and politician] José del Valle received one, as he is featured wearing it in a portrait," Causer said. "Interestingly, on the bookshelf of that portrait is one of Bentham’s works, as well as a Spanish translation of Say’s 'Traité d’économie politique.' It’s a neat, tangible link between Bentham, Say and del Valle.“
  52. Foundation of the Province. State Library of South Australia (5 February 2015). ციტირების თარიღი: 19 November 2019
  53. Hamburger 1965.
  54. Thomas 1979.
  55. Bartle 1963.
  56. 56.0 56.1 Lucas & Sheeran 2006, pp. 26–27.
  57. 57.0 57.1 Crimmins 1986, p. 95.
  58. Bentham 1776, Preface (2nd para.).
  59. Bentham 1821, p. 24.
  60. Priestley 1771, p. 17.
  61. May, Joshua (n.d.). „Psychological Egoism“. Internet Encyclopedia of Philosophy. http://www.iep.utm.edu/psychego/. წაკითხვის თარიღი: 2018-06-11.
  62. Bentham, Jeremy. 1780. "Of The Principle of Utility." Pp. 1–6 in An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. London: T. Payne and Sons. eText. p. 1.
  63. 63.0 63.1 Bentham, Jeremy, 1748-1832. (2005). An introduction to the principles of morals and legislation. [Chestnut Hill, Mass.?]: Elibron Classics. ISBN 1-4212-9048-0. OCLC 64578728. 
  64. Bentham, Jeremy. 1780. "Value of a Lot of Pleasure or Pain, How to be Measured." Pp. 26–29 in An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. London: T. Payne and Sons. eText.
  65. Kelly 1990, p. 81.
  66. Mill, John Stuart. 1897. Early Essays of John Stuart Mill. London. pp. 401–04.
  67. Smith, George H.. (26 June 2012) Jeremy Bentham's Attack on Natural Rights. Libertarianism.org. ციტირების თარიღი: 2018-06-11.
  68. Himmelfarb 1968, p. 77.
  69. Postema 1986, p. 148.
  70. Spiegel 1991, pp. 341–343.
  71. Bentham, Jeremy. (1843) Tracts on Poor Laws and Pauper Management. bev.berkeley.edu. ციტირების თარიღი: 27 March 2019
  72. Himmelfarb 1968, pp. 74–75.
  73. 73.0 73.1 Morriss 1999.
  74. 74.0 74.1 Bentham, Jeremy. 1780. "Of the Limits of the Penal Branch of Jurisprudence." Pp. 307–35 in An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. London: T. Payne and Sons.
  75. Bentham, Jeremy (9 March 1825). „To the Editor of the Morning Chronicle“. Morning Chronicle. London. p. 2.(ფასიანი რეგისტრაცია)
  76. Williford 1975, p. 167.
  77. Lease 1978, p. 192.
  78. Daggett 1920, p. 32.
  79. Bentham, Jeremy. 1780. "Of Circumstances Influencing Sensibility." Pp. 40–56 in An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. eText. London: T. Payne and Sons. p. 48.
  80. 80.0 80.1 Bentham 2008, pp. 389–406.
  81. Campos Boralevi 2012, p. 40.
  82. Campos Boralevi 2012, p. 37.
  83. Journal of Homosexuality, v.3:4(1978), p.389-405; continued in v.4:1(1978)
  84. Bentham 1834, p. 101.
  85. McStay, Andrew. (8 November 2013) Why too much privacy is bad for the economy. The Conversation. ციტირების თარიღი: 25 August 2014.
  86. Cutrofello 2014, p. 115.
  87. Murphy 2014, p. 61–62.
  88. 88.0 88.1 Harte 1998, pp. 5–8.
  89. Stephen 1894, p. 32.
  90. Grayling 2013, "19 York Street".
  91. Anon. (n.d.) Published Works of Jeremy Bentham. socialsciences.mcmaster.ca. ციტირების თარიღი: 2018-06-12.
  92. Bentham, Jeremy. [1787] 2008. "Gulphs in Mankind's Career of Prosperity: A Critique of Adam Smith on Interest Rate Restrictions." Econ Journal Watch 5(1):66–77. Abstract.
  93. Bentham, Jeremy. 1780. An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. London: T. Payne and Sons. eText. Wikisource.
  94. Bentham, Jeremy. [1785] 2008. "Offences Against One's Self," edited by L. Crompton. Stonewall and Beyond: Lesbian and Gay Culture. doi:10.1300/J082v03n04_07. ISSN 0091-8369. თარგი:PMID.
  95. Bentham, Jeremy. 1791. Essay on Political Tactics: containing six of the Principal Rules proper to be observed by a Political Assembly In the process of a Forming a Decision: with the Reasons on Which They Are Grounded; and a comparative application of them to British and French Practice: Being a Fragment of a larger Work, a sketch of which is subjoined (1st ed.). London: T. Payne.
  96. Bowring, John, ed. 1838–1843. The Works of Jeremy Bentham 2. Edinburgh: William Tait. Retrieved 5 July 2020.
  97. Rights, Representation, and Reform: Nonsense upon Stilts and Other Writings on the French Revolution, edited by P. Schofield, C. Pease-Watkin, and C. Blamires, eds. Oxford: University Press. 2002. ISBN 978-0-19-924863-6.
  98. Bentham, Jeremy. 1818. Church-of-Englandism and its Catechism Examined. London: Effingham Wilson.
  99. Bartle 1963, p. 27.
  100. Schofield 2009a, pp. 475–494.
  101. Bentham Project. ციტირების თარიღი: 8 June 2002
  102. Schofield 2013, pp. 51–70.
  103. The Bentham Project. Ucl.ac.uk. ციტირების თარიღი: 26 April 2012.
  104. UCL digital Bentham collection. Ucl.ac.uk (20 August 1996). ციტირების თარიღი: 26 April 2012.
  105. Transcribe Bentham: Transcription Desk. Transcribe-bentham.da.ulcc.ac.uk. ციტირების თარიღი: 26 April 2012.
  106. Transcribe Bentham. Ucl.ac.uk. ციტირების თარიღი: 26 April 2012.
  107. PRHLT text indexing and search interface for Bentham Papers. prhlt.upv.es.
  108. Marmoy, C.F.A. (1958). "The 'Auto-Icon' of Jeremy Bentham at University College, London". Medical History (University College London) 2 (2): 77–86. . PMC 1034365. PMID 13526538. დაარქივებულია ორიგინალიდან 10 February 2007-ში. https://web.archive.org/web/20070210065136/http://www.ucl.ac.uk/Bentham-Project/info/marmoy.htm. წაკითხვის თარიღი: 3 March 2007. ""It seems that the case with Bentham's body now rested in New Broad Street; Southwood Smith did not remove to 38 Finsbury Square until several years later. Bentham must have been seen by many visitors, including Charles Dickens.""
  109. 109.0 109.1 Smallman, Etan. (12 July 2013) Bentham's corpse attends UCL board meeting. Metro. ციტირების თარიღი: 2018-06-12.
  110. Das, Subhadra (curator). (November 19, 2018) (English). The Boring Talks. [podcast]. BBC. https://www.bbc.co.uk/programmes/p05t3gr2/episodes/downloads.
  111. 111.0 111.1 UCL Bentham Project. University College London. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 12 November 2010. ციტირების თარიღი: 22 July 2011.
  112. Sarah Knapton (2 October 2017). „Severed head of eccentric Jeremy Bentham to go on display as scientists test DNA to see if he was autistic“. Daily Telegraph. ციტირების თარიღი: 9 October 2017.
  113. „Jeremy Bentham's Body Gets A Contentious New Box At UCL“. Londonist (ინგლისური). 24 February 2020. ციტირების თარიღი: 27 February 2020.
  114. https://www.utilitarianism.com/jeremy-bentham/life.html
  115. About UCL Laws. University College London (2009). ციტირების თარიღი: 11 April 2014.
  116. About us. Bentham IMF Limited (2013). ციტირების თარიღი: 11 April 2014.

შეცდომა ციტირებაში ტეგი <ref> სახელად „ucl.ac.uk“, გარკვეული <references>-ში, არ გამოიყენება წინა ტექსტში.; $2

შეცდომა ციტირებაში ტეგი <ref> სახელად „Dershowitz2014“, გარკვეული <references>-ში, არ გამოიყენება წინა ტექსტში.; $2

Sources[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Further reading[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

External links[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
Wikiquote-logo-ka.png
ვიკიციტატაში არის გვერდი თემაზე:

თარგი:Wikisource author

თარგი:University College London თარგი:Classical economists თარგი:Age of Enlightenment თარგი:Social and political philosophy თარგი:Ethics თარგი:Jurisprudence თარგი:Liberalism თარგი:Animal rights