ბელადონა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ბელადონა
Atropa belladonna - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-018.jpg
მეცნიერული კლასიფიკაცია
სამეფო: მცენარეები
ქვესამეფო: ანგიოსფეროები
ზეგანყოფილება: იუდიკოდი
კლასი: ეუკარიოტები
ოჯახი: სოლანასი
გვარი: ატროპია
სახეობა: Atropa belladonna
ლათინური სახელი
Atropa belladonna
დაცვის სტატუსი
Status iucn3.1 blank.svg
სტატუსი არ არის მითითებული
ძიება IUCN-ის ვებ-გვერდზე: ???

ბელადონა ასევე ცნობილია როგორც Atropa belladonna და მომაკვდინებელი ძაღლაყურძენა — მრავალწლიანი ბალახოვანი მცენარე, ძაღლაყურძენთა ოჯახის წარმომადგენელი (მოიცავს პომიდორს, კარტოფილს, ბადრიჯანს და სხვა). მისი სამშობლოა ევროპა, ჩრდილოეთ აფრიკა და დასავლეთ აზია. გავრცელებულია დიდი ბრიტანეთის დასავლეთით, უკრაინის დასავლეთით და ირანის პროვინშიებში გილანის აღმოსავლეთით. იგი ასევე იზრდება და თან გავრცებულია კანადასა და ამერიკის შეერთებულ შტატების ზოგიერთ ნაწილში. ფოთლები და კენკრა შეიცავს ტროპანურ ალკალოიდებს და ძალიან ტოქსიკურად ითვლება. ეს ტოქსინები მოიცავს ატროპინს, სკოპოლამინსა და ჰიუსციამინს, რომელიც იწვევს თავის ტკივილს, ბოდვას და ჰალუცინაციებს, და ასევე გამოიყენება ფარმაცევტიაში ანტიქოლინერგიაში.

Atropa belladonna-ას აქვს არაპროგნოზირებადი ეფექტი. ბელოდონას მოწამვლისას ანტიდოტად გამოიყენება ფსიქტოგმინი ან პლოკორპინი, იგივეა, რაც ატროპია.

მას აქვს ხანგრძლივი ისტორია თუ როგორ იყენებდნენ მედიცინაში, კოსმეტიკასა და შხამისთვის. შუა საუკუნეებში, მას ქირურგიაში იყენებდნენ ექიმები ანესთეზიისთვის. ძველად რომაელები მას იყენებდნენ შხამისთვის (იმპერატორ აუგუსტუსის მეუღლისა და კლავდიუსის მეუღლის მკვლელობისთვის გამოიყენეს ეს შხამი) ამასთან ერთად მას იყენებდნენ მოწამლული ისრების დასამზადებლად. გვარის ატროპა მომდინარეობს მისი სახელიდან Atropos. ბერძნულ მითოლოგიაში თვლიან რომ, სახელი "ბელადონა" წარმოიშვა იტალიიდან რაც ნიშნავს "ლამაზ ქალს" რადგან ქალების ბალახოვან მცენარეს იყენებდნენ თვალის წვეთებისთვის, გუგების გასაფართოვებლად თვალების მკვეთრი გამოხატვისთვის.

აღწერა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ატროპია ბელადონა

ატროპია ბელადონა (ინგლ. Atropa belladonna) მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარეა, რომელიც ხშირად ბუჩქივით იზრდება. მცენარე იზრდება 2 მეტრიდან 6.6 ფუტის სიმაღლემდე. ზარის ფორმის ყვავილი მუქი მეწამულის ფერია, მწვანე ფოთლებით, რომელსაც სურნელი ფაქტიურად არ აქვს. ხილი არის კენკრა, რომელიც მწვანე ფერისაა და დამწიფებისას ძალიან შავდება. დაახლოებით 1.5 სანტიმეტრიდან 0.59 დიამეტრამდე. კენკრა ტკბილია და ცხოველების ხშირად მიირთმევენ. მიუხედავად იმისა, რომ თესლი შეიცავს ტოქსიკურ ალკალოიდებს, არსებობს ღია ყვითელი ყვავილის ფორმა, რომელსაც ატროპი ბელადონა ეწოდა.

გავრცელება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ატროპია ბელადონას (Atropa belladonna) სამშობლოდ სამხრეთ და ცენტრალურ ევროპა ითვლება, თუმცა გაშენებულია და შემოღებული მისი სამშობლოს ფარგლებს გარეთ. 1870 წელს შვედეთის სამხრეთით ფლორა სტეინში, დათესე ეს მცენარე და გაშენდა სააფთიაქო ბაღები, რომელსაც ხშირად მალამოდ გამოიყენებდნენ.

ბრიტანეთში ეს მხოლოდ კირქვა ნიადაგზე გვხვდება, საველე მინდვრებსა და ღია ტყეებში. უფრო ფართოდ გავრცელებული უცხოეთში და მას კულტურად, რელიქვიად აღიქვამენ, როგორც სამკურნალო ბალახს.

ბელადონა გავრცელებულია ჩრდილოეთი ამერიკის ზოგიერთ ნაწილში, ჩრდილ ადგილებში სადაც, ტენიანი ადგილი და კირქვიით მდიდარი ნიადაგია. მთელი მსოფლიოში მიჩნეულია ბალახის სახეობათ და გავრცელების არელი ძალიან დიდი აქვს.

მოყვანა დამუშავება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ატროპია ბელადონა (Atropa belladona) იშვიათად გვხდება ბაღებში სანამ გაიზრდება, გაზრდის შემდეგ ის ისხამს ხილს, კენკრას. პატარა თესლის ჯიშები რთულად მოსაყვანი და დასამუშავებელია, იმის გამო, რომ იკეთებენ მშრალ თესლებს. ჯიში რამდენიმე კვირის განმავლობაში იკეთებს თესლს მშრალ პირობებში.

ტოქსიკურობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

"ბელადონას" ყვავილები

ბელადონა არის ერთ-ერთი ყველაზე ტოქსიკური მცენარე აღმოსავლეთ ნახევარსფეროში. მცენარის ყველა ნაწილი შეიცავს ტროპანს და ალკალოიდებს.  ფესვები 1.3% , ტოვებს 1.2%, ღეროები 0.65%, ყვავილები 0.6%, მწიფე კენკრა 0.7%, და თესლი 0.4% ტროპანურ ალკალოიდებს შეიცავს; ალკალოიდების მაქსიმალურ შემცველობას მაშინ აღწევს, როცა მცენარის აყვავება არის დაწყებული. მცენარის ფესვები ყველაზე შხამიანია ვეგეტატიური გამრავლების ბოლო პერიოდში. ბელადონას ნექტარი გარდაიქმნება ფუტკარის თაფლად, რომელიც ასევე შეიცავს ტორპანს, ალკალოიდებს. კენკრის მარცვალი უქმნის უდიდეს საფრთხე ბავშვებს, რადგან ისინი მიმზიდველად გამოიყურება და გარკვეულწილად ტკბილი გემოც აქვს. მცენარის ფესვი ზოგადად არის ყველაზე ტოქსიკური ნაწილი, თუმცა ერთი ნიმუში შეიძლება განსხვავდებოდეს მეორისგან. ბელადონას ფოთლები და კენკრა იკრიბებიან, როდესაც კენკრა თითქმის მწიფეა და ალკალოიდის შემცველობა უდიდესია რაც საფრთხეს უქმნის სამკურნალო გამოყენებაში. ფოთლები და კენკრა ჰერმეტულად ინახება ბნელ და მშრალ ადგილას. ახალად მოსული ბელადონას მოხარშული მარცვალები, ფერმენტირებულია და ალკოჰოლის დიდი რაოდენობას შეიცავ. ბელადონას გამოყენება დამოკიდებულია მომხმარებლის ასაკსა და ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე. ახლად მოსული ბელადონას მოხმარებისას ერთი ან ორიკენკრის მარცვალიც კი მოზრდილებში გავლენას ახდენს აღქმაზე. ეს ეფექტი მოქმედებს ერთი ან ორი საათის შემდეგ როცა მარცვალი უკვე გახსნილია ორგანიზმში. სამი ან ოთხი კენკრის მარცვლის მოქმედება, იწვევს ფსიქოაქტიურ აფროდიციკლს, სამი ან ათი მარცვალი ჰალუცინოგენის დოზად ითვლება. ლეტალური დოზად მოზრდილებისათვის მიჩნეულია ათიდან ან ოცი კენკრის მიღება. ბელადონას მოხმარება უნდა იყოს თავიდან აცილებული მოზარდებში მისი ტოქსიკურობიდან გამომდინარე, რამაც შეიძლება გარკვეული ფიზიკური დარღვევები გამოიწვიოს მისი მინიმალური დოზის მიღებამ . ბელადონა ასევე საშიშია მოწევის შემთხვევაში სოკოსა და კანაფის მოხმარებისას. საშუალო შიდა დოზა გამოიყენება სამკურნალო მიზნებისათვის 0.05 0.1 გ ხმელი ფოთლები ფხვნილის სახით. ლინდატეინი 30 დან 200 მგ მშრალი ფოთლები ან 30-დან 120 მგ მშრალი ფესვები, აქვს სასიამოვნო ფსიქოტროპული ეფექტი. 

ბელადონას მოქმედება აქტიურია, როცა ატროპინს და ჰიუსციმანს (სკოპოლამინი), აქვს ანტიქოლინერგული თვისებები.  ბელადონას სიმპტომებია მოწამვლა რაც იწვევს თვალის გუგების გაფართოებას, მგრძნობელობას სინათლის მიმართ, ბუნდოვან მხედველობას, ტაქიკარდიას, ბალანსის დაკარგვა, ბარბაცს, თავის ტკივილს, გამონაყარს , ჰიპერემიას, პირისა და ყელის სიმშრალეს , მეტყველების დარღვევას, შარდის შეკავებას, კუჭში შეკრულობას, დაბნეულობას, ჰალუცინაციებს, ბოდვას, და კრუნჩხვებს.  2009 წელს ბელადონას ლურჯი მოცვის მარცვალზე ჩაატარეს ცდები ზრდასრულ ქალზე; ექვსი კენკრის მარცვლის მიღებამ გამოიწვია მძიმე ანტიქოლინერგული სინდრომი. მცენარის მომაკვდინებელი სიმპტომები გამოწვეულია ატროპინის დოზის დარღვევით პარასიმპათიკური ნერვული სისტემის უნარი რეგულირება იძულებითი მოქმედებები, როგორიცაა ოფლიანობა, სუნთქვის და გულისცემის დარღვევა. ბელადონას ანტიდოტი მოწამვლა ფიზიოსგმიმანის ან პილოკარპინის მიღებასთან, იგივე, რაც ატროპინი. 

ატროპია ბელადონა (Atropa belladona) ტოქსიკურია ბევრი შინაურ ცხოველებში, რაც იწვევს ნარკოზს და დამბლას.  თუმცა, პირუტყვი და კურდღელი ჭამს მცენარეს და როგორც ჩანს არ განიცდიან მავნე ზემოქმედებას. ადამიანებში, მისი ანტიქოლინერგიული თვისებები გამოიწვევს შემეცნებითი შესაძლებლობების დარღვევას, როგორიცაა მეხსიერება და სწავლა.

მოწამვლის სიმპტომები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • პირისა და ცხვირის ღრუს სიმშრალე
  • გუგების გაფართოება
  • მხედველობის დარღვევა
  • გამონაყარი სხეულზე
  • თავს ტკივილი, ჰალუცინაციები
  • ყლაპვის გაძნელება
  • ხმის ჩახლეჩა
  • ღებინება და ფაღარათ

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]