წიაღისეული საწვავი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
ნახშირი, წიაღისეული საწვავი.

წიაღისეული საწვავი — ბუნებრივი დამუშავების შედეგად წარმოქმნილი საწვავი, რომელიც ძირითადად წარმოიქმნება მკვდარი ორგანიზმებისა და მცენარეებისგან, ვინაიდან ისინი შეიცავენ ორგანულ მოლეკულებს,[1] რისი დაწვისასაც გამოიყოფა ენერგია.[2] ამგვარი ორგანიზმების და მათი გარდაცვალების შემდგომ მიღებული წიაღისეული საწვავის ჩვეულებრივ თარიღდება მილიონობით წლით, ზოგჯერ 650 მილიონ წელზე მეტი ხნის წიაღისეული საწვავიც მოიპოვება.[3] წიაღისეული საწვავი შეიცავს ნახშირბადის მაღალ დონეს, იგი მოიცავს, ნავთობს, ნახშირსა და ბუნებრივ აირს. [4] ტორფი ასევე წიაღისეული საწვავია, რომელიც წარმოიქმნება ჭაობის მცენარეებისაგან. [5] წიაღისეული საწვავიდან მიიღება ისეთი ნივთიერებები, როგორებიცაა: ნავთი და პროპანი. იგი ასევე შეიცავს მრავალ სხვა ნივთიერებას, მისი შემცველობა მერყეობს ნახშირბადის-წყალბადის დაბალი თანაფარდობიდან (მეთანის მსგავსი), სითხეებამდე (მაგალითად, ნავთობში შემავალი ორგანული ნაერთები).

2018 წლის მონაცემებით, მსოფლიოში ენერგიის პირველადი წყარო სწორედ ნავთობპროდუქტებია, რომელიც მთლიანი მოხმარებული ენერგიის 34%- შეადგენს, ხოლო ნავთობპროდუქტებიდან ქვანახშირს 27% და ბუნებრივ აირს 24% უკავია. დანარჩენი ენერგიის წყაროები არის ბირთვული (4.4%), ჰიდროენერგეტიკული (6.8%) და სხვა განახლებადი ენერგიები (4.0%, როგორებიცაა გეოთერმული, მზის და ქარის).[6] 2018 წელს განახლებადი ენერგიის (მათ შორის ბიომასის) წილი მსოფლიოს მოხმარებადი ენერგიის 18%-ს შეადგენდა.[7] 2017 წელთან შედარებით, მსოფლიო ენერგომოხმარება გაიზარდა 2,9% -ით, რომელიც 2010 წლიდან სწრაფი ტემპით იზრდება.[8]

მიუხედავად იმისა, რომ წიაღისეული საწვავი ბუნებრივი პროცესებისგან წარმოიქმნება, კერძოდ, ორგანიზმების დაშლისგან, მაინც მიიჩნევა, რომ იგი ლევადი რესურსია, მართალია მისი წარმოქმნა მუდმივად შესაძლებელია, თუმცა ამ პროცესს ბევრად მეტი დრო სჭირდება ვიდრე მის გამოყენების პროცესთან შედარებით.[9][10] ჰაერის დაბინძურების უმეტესობა გამოწვეულია სწორედ საწვავის წვით.[11]

წიაღისეული საწვავის გამოყენება გარემოს სერიოზულ დაზიანებას იწვევს. წიაღისეული საწვავის წვა წელიწადში წარმოქმნის დაახლოებით 35 მილიარდ ტონა (35 გიგატონა) ნახშირბადის დიოქსიდს (CO2).[12] დადგენილია, რომ ბუნებას მხოლოდ გარკვეული რაოდენობით ნახშირორჟანგის შთნთქმა შეუძლია, ხოლო ჭარბი გამოყოფის გამო ატმოსფეროში მისი დონე მკვეთრად იმატებს. [13] CO2 არის სათბურის აირი, რომელიც შთანთქავს მზის სხივებს, იგი ხელს უწყობს გლობალურ დათბობასა და ოკეანეების გამჟავიანებას.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ვინაიდან ნავთობის საბადოები მხოლოდ დედამიწის გარკვეულ ადგილებში მდებარეობს,[14]მხოლოდ ზოგიერთ ქვეყანას აქვს ნავთობი, ამიტომაც დანარჩენი ქვეყნები დამოკიდებულნი არიან ამ ქვეყნების ნავთობპროდუქტებზე.

თეორია, რომ წიაღისეული საწვავი წარმოიქმნა მილიონობით წლის წინ დედამიწის ქერქში სიცხისა და წნევის ზემოქმედებით, პირველად ანდრეას ლიბავიუსმა აღწერა თავის 1597 წლის წიგნ „ალქიმიაში“, მოგვიანებით კი თეორია უფრო მეტად განავრცო მიხეილ ლომონოსოვმა, 1757-1763 წლებში.[15] ტერმინი „წიაღისეული საწვავი“ პირველად გამოიყენა გერმანელმა ქიმიკოსმა კასპარ ნიუმენმა, თავის ნაშრომში, რომელიც ინგლისურ ენაზე ითარგმნა 1759 წელს.[16]

წყლის ფიტოპლანქტონი და ზოოპლანქტონი, რომლებიც დაიღუპნენ და დაილექენ დიდი რაოდენობით, მილიონობით წლის წინ დაიწყეს ნავთობისა და ბუნებრივი გაზის ფორმირება ანაერობული დაშლის შედეგად. გეოლოგიური დროის განმავლობაში ეს ორგანული ნივთიერებებები შეერივნენ ტალახს, დაიმარხნენ არაორგანულ მასასთან ერთად, შემდგომი კი მძიმე ფენების ქვეშ მოექცნენ. შედეგად მაღალმა ტემპერატურამ და წნევამ გამოიწვია ორგანული ნივთიერებების ქიმიურად შეცვლა.[2] მეორე მხრივ ხმელეთის მცენარეებისგან წარმოიქმნება ქვანახშირი და მეთანი. ქვანახშირის მრავალი საბადო თარიღდება კარბონულ სისტემამდე. მათგან ასევე წარმოიქმნება ბუნებრივი აირი.

ნებისმიერ მოცემულ საწვავში ორგანული ნაერთების ფართო სპექტრია. ნახშირწყალბადების სპეციფიკური ნარევი საწვავს ანიჭებს ისეთ დამახასიათებელ თვისებებს, როგორებიცაა: სიმკვრივე, სიბლანტე, დუღილის ტემპერატურა, დნობის ტემპერატურა და ა.შ. მაგალითად, ზოგიერთ საწვავს, როგორიცაა ბუნებრივი აირი, შეიცავს მხოლოდ დაბალმოლეკულური ნახშირწყალბადების ნარევს, რომელთაც დაბალი დუღილის ტემპერატურა აქვთ, ამიტომაც არიან აირად მდგომარეობაში. სხვები, ბენზინი ან დიზელი, შეიცავს შედარებით უფრო მაღალმოლეკულურ ნაერთებს, ამიტომაც მათი დუღილის ტემპერატურა მაღალია და ნივთიერებები თხევად მდგომარეობაში არიან.

გარემოზე ზეგავლენა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შეერთებული შტატებში ადამიანთა მთლიანი პოპულაციის 5% -ზე ნაკლები ცხოვრობს, თუმცა ქვეყანა იყენებს მსოფლიოში არსებული წიაღისეული საწვავის 25% -ზე მეტს.[17] წიაღისეული საწვავის წვა ასევე წარმოქმნის სხვა აირებს, რომლებიც აბინძურებენ ატმოსფეროს. დამაბინძურებელი აირებია: აზოტის ოქსიდები, გოგირდის დიოქსიდი, მბოლავი ორგანული ნაერთები და მძიმე მეტალები.

წვის პროცესში გამოყენებული საწვავი, თუ არ არის კარგად დამუშავებული, მაშინ ატმოსფეროში გამოიყოფა აირები, რომლებიც წყალთან ურთიერთქმედებით წარმოქმნიან ისეთ მჟავებს როგორეიცაა: აზოტმჟავა, გოგირდმჟავა და გოგირდოვანი მჟავა, რაც იწვევს კონსტრუქციების დაშლას, კონკრეტულად შლის მარმარილოს, კირქვასა და ზოგადად კალციუმის კარბონატის შემცველ მასალებს.

წიაღისეული საწვავი ასევე შეიცავს რადიოაქტიურ ელემენტებს, ძირითადად ურანსა და თორიუმს. 2000 წლის მონაცემებით, დაახლოებით 12 000 ტონა თორიუმი და 5 000 ტონა ურანი გამოთავისუფლდა მთლიანი მოხმარებული ქვანახშირისგან.[18]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • Ross Barrett and Daniel Worden (eds.), Oil Culture. Minneapolis, MN: University of Minnesota Press, 2014.
  • Bob Johnson, Carbon Nation: Fossil Fuels in the Making of American Culture. Lawrence, KS: University Press of Kansas, 2014.
  • The Fossil Fuel Revolution. ISBN 978-0128153970.
  • Petrochemistry: Petrochemical Processing, Hydrocarbon Technology and Green Engineering. ISBN 978-1119647768.
  • Fuel for a Changing World. ISBN 978-1593703691.
  • Sustainable Energy.ISBN 978-1337551663.
  • The Myth Of Fossil Fuels. ISBN 978-0387952536.
  • Fossil Fuels (Energy Sources). ISBN 978-1583409053.
  • Fossil Fuels. ISBN 978-0822567363.
  • Neil Morris. Fossil Fuels. ISBN 978-1583409053.
  • Топливо // Энциклопедия Кольера. — Открытое общество (рус.). — 2000. — Энциклопедия Кольера

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. thermochemistry of fossil fuel formation.
  2. 2.0 2.1 Schmidt-Rohr, K. (2015). "Why Combustions Are Always Exothermic, Yielding About 418 kJ per Mole of O2", J. Chem. Educ. 92: 2094-2099. http://dx.doi.org/10.1021/acs.jchemed.5b00333
  3. Paul Mann, Lisa Gahagan, and Mark B. Gordon, "Tectonic setting of the world's giant oil and gas fields", in Michel T. Halbouty (ed.) Giant Oil and Gas Fields of the Decade, 1990–1999, Tulsa, Okla.: American Association of Petroleum Geologists, p. 50, accessed 22 June 2009.
  4. Fossil fuel. ScienceDaily. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-05-10.
  5. Why peat is most damaging fuel in terms of global warming, even worse than coal. Irish Times.
  6. „Primary energy: consumption by fuel“. BP Statistical Review of World Energy 2019. BP. 2019. p. 9. ციტირების თარიღი: 7 January 2020.
  7. Renewable energy consumption (% of total final energy consumption) | Data. World Bank. ციტირების თარიღი: 2019-02-12
  8. „2018 at a glance“ (PDF). BP Statistical Review of World Energy 2019. BP. 2019. p. 2. ციტირების თარიღი: 7 January 2020.
  9. Miller, G.; Spoolman, Scott (2007) Environmental Science: Problems, Connections and Solutions. Cengage Learning. ISBN 978-0-495-38337-6. ციტირების თარიღი: 14 April 2018. 
  10. Ahuja, Satinder (2015). Food, Energy, and Water: The Chemistry Connection. Elsevier. ISBN 978-0-12-800374-9. ციტირების თარიღი: 14 April 2018. 
  11. Zhang, Sharon. Air Pollution Is Killing More People Than Smoking—and Fossil Fuels Are Largely to Blame en. ციტირების თარიღი: 2020-02-05
  12. Ambrose, Jillian (2020-04-12). „Carbon emissions from fossil fuels could fall by 2.5bn tonnes in 2020“. The Guardian (ინგლისური). ISSN 0261-3077. ციტირების თარიღი: 2020-04-27.
  13. What Are Greenhouse Gases?. US Department of Energy. ციტირების თარიღი: 2007-09-09.
  14. Oil fields map Archived 2012-08-06 საიტზე Wayback Machine. . quakeinfo.ucsd.edu
  15. Hsu, Chang Samuel; Robinson, Paul R. (2017) Springer Handbook of Petroleum Technology, 2nd, illustrated, Springer, გვ. 360. ISBN 978-3-319-49347-3.  Extract of p. 360
  16. (1759) The Chemical Works of Caspar Neumann ... (1773 printing). J. and F. Rivington, გვ. 492–. 
  17. The State of Consumption Today. Worldwatch Institute. ციტირების თარიღი: March 30, 2012.
  18. Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger Archived February 5, 2007, საიტზე Wayback Machine. – Alex Gabbard