კალენდარი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება

კალენდარი (ლათ. Calendarium — „ვალების ჩანაწერი“ ან „ვალების დავთარი“) — დღეების ორგანიზების სისტემა სოციალური, რელიგიური, კომერციული, ადმინისტრაციული და სხვა მიზნებისათვის. ამისათვის დროის შუალედებს ენიჭება სახელები. გავრცელებული კალენდრებისათვის ეს პერიოდებია (დღე-ღამე, კვირა, თვე, წელიწადი, საუკუნე) და ისინი განისაზღვრება ცის სხეულთა მოძრაობებით (მზის ამოსვლა-ჩასვლა, წელიწადის დროთა ცვლა, მთვარის ფაზების მონაცვლეობა), რაც ადვილად და საყოველთაოდ შეიმჩნევა და უშუალოდ მოქმედებს ადამიანის ცხოვრებაზე და საქმიანობაზე. ყველა პერიოდის შორის უფრო გამოკვეთილი და ყოველდღიურ საქმიანობასთან დაკავშირებული დღე-ღამეა, რომელიც განისაზღვრება დედამიწის მობრუნებით თავისი ღერძის ირგვლივ.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სიტყვა კალენდარი მომდინარეობს სიტყვა კალენდადან (ლათ. Calendae ან Kalendae — რომში ყოველი თვის პირველი დღე, ვალების გადახდის დღე) ძველ რომში მევალეები გადასახადებს ტრადიციულად იხდიდნენ ყოველი თვის პირველ რიცხვებში, რომელთაც კელენდები ეწოდებოდათ. აღნიშნული წესი ბერძნებთან არ არსებობდა და რომის არაკეთილსინდისიერი მევალეები ირონიულად იძახდნენ რომ „ვალებს გაგისტუმრებთ ბერძნულ კალენდებში“.

კალენდარული სისტემები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მსოფლიოში სადღეისოდ ყველაზე გავრცელებულია გრიგორიანული კალენდარი, რომელიც წარმოადგენს მისი წინამორბედის, იულიუსის კალენდარის რეფორმირების შედეგს. მისი სახელი უკავშირდება რეფორმის ინიციატორს, რომის პაპ გრიგოლ XIII–ს.

იულიუსის კალენდარი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : იულიუსის კალენდარი.

ძვ. წ. I საუკუნესში იულიუს კეისარმა, ეგვიპტელი ასტრონომის სოსიგენეს რჩევით, ძვ. წ. 45 წლის 1 იანვარიდან შემოიღო წელთაღრიცხვის სისტემა, რომლის მიხედვით გადაწყდა რომ ყოველ სამ მომდევნო წელიწადში 365 დღე ეანგარიშათ, ხოლო მეოთხეში, სახელდობრ იმ წელიწადში, რომლის გამომხატველი ნომერი უნაშთოდ გაიყოფოდა 4-ზე (4, 20, 100, 1968, 1980 და სხვ.) — 366 დღე, მას ნაკიანი წელიწადი ეწოდება. ნაკიან წელიწადში თებერვლის თვეს, რომელიც, რომელიც ჩვეულებრივ 28 დღეღამისაგან შედგება, დაემატებოდა ერთი დღე (29 თებერვალი). ასეთ პირობებში სამოქალაქო წელიწადის საშუალო ხანგრძლივობა 365¼ დღეღამისაგან შედგებოდა, რაც ძალიან ახლოა ტროპიკული წელიწადის ხანგრძლივობასთან, განსხვავება მხოლოდ 11 წუთსა და 13,9 წამშია.

გრიგორიანული კალენდარი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : გრიგორიანული კალენდარი.

მაგრამ 4 ან თუნდაც რამდენიმე ათეული წელიწადის მანძილზე ასეთი ყოველწლიური განსხვავება თუ უმნიშვნელო სიდიდეს შეადგენს, საუკუნეების მანძილზე იმდენად შესამჩნევი ხდება, რომ მისი უგულვებელსყოფა შეუძლებელია. ეს კი პერიოდულად ერთგვარი ხელოვნური კორექტივების შეტანას მოითხოვდა სამოქალაქო წელთაღრიცხვაში. ასე მოხდა, მაგალითად ევროპაში 1582 წელს, როცა რეფორმირებული კალენდარი, ე. ი. ახალი სტილი შემოიღეს.

1582 წლის 24 თებერვალს, გრიგორიანული კალენდარის (ახალი სტილის) საფუძველზე შეიცვალა ნაკიანი წლის განსაზღვრის სისტემა, კერძოდ:

  • ნაკიანად ითვლება ის წელიწადი, რომლის რიგითი ნომერი იყოფა 4–ზე და არ იყოფა 100–ზე.
  • თუკი წლის რიგითი ნომერი იყოფა 100–ზე, ის ნაკიანი იქნება მხოლოდ მაშინ, თუკი ის ასევე იყოფა 400–ზე.

ამრიგად, 2000 და 2004 წელი ნაკიანი იყო გრიგორიანული კალენდრის მიხედვით, 1900 წელი კი არა. შედარებისთვის, იულიუსის კალენდარის მიხედვით კი სამივე მათგანი იქნებოდა ნაკიანი.

სხვა სისტემები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბევრ ქვეყანაში, უმეტესად აფრიკის და აღმოსავლეთის ქვეყნებში (ერაყში, ლიბანში, სირიაში, ალჟირში, მაროკოში, ტუნისში და სხვა), სადაც გავრცელებულია ისლამი, ხმარობენ მთვარის ფაზებზე დაყრდნობილ კალენდარს (ჰიჯრა), რიმლის მიხედვითაც მთვრაისმიერი წელიწადი შეიცავ 30 და 29 დღე-ღამიან 12 თვეს (354 დღე-ღამე).

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე: