აფხაზური ანბანი

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ანბანი IPA ნიკო მარი[1] ლათინური[2] ქართული [3]
А а a a A a
Б б b b B ʙ
В в v v V v
Г г g g G g
Гь гь გჲ
Ҕ ҕ ɣ ~ ʁ ǧ Ƣ ƣ
Ҕь ҕь ɣʲ ~ ʁʲ ǧˌ [ƣɪ]

Д д d d D d
Дә дә

[db]

Đ đ დ º
Џ џ ɖʐ ɠ ə
Џь џь ʤ ḏ̣ Ꝗ ꝗ
Е е ɛ e E e
Ҽ ҽ ʈʂ ϑ̱̣ Ҽ ҽ ə
Ҿ ҿ ʈʂ ṯ̣ Ҿ ҿ ə
Ж ж ʐ ȷ Ƶ ƶ ə
Жь жь ʒ ȷˌ
Жә жә ʒʷ ȷ˚ J j ჟº
З з z z Z z
Ҙҙ ʑ
Ӡ ӡ ʣ ď Ʒ ʒ
Ӡә ӡә ʥʷ ď˚ Ⱬ ⱬ ძº
Ӡӡ ʥ ďˌ
И и i:, j, jə i, y I i
К к k’ k Ⱪ ⱪ
Кь кь [ɪ] კჲ
Қ қ q K k
Қь қь kʲʰ [kɪ] ქჲ
Ҟ ҟ q’ Q q
Ҟь ҟь k̇ˌ [qɪ] ყჲ
Л л l l L l
М м m m M m
Н н n n N n
О о o o O o
Ҩ ҩ ɥ (< ʕʷ) Y y
П п p’ p
Ҧ ҧ φ P p
Р р r r R r
С с s s S s
Ҫҫ ɕ
Т т t’ t
Тә тә

[tp’]

ტ º
Ҭ ҭ ϑ T t
Ҭә ҭә

[tpʰ]

ϑ˚ თ º
У у w, wə, u: w U u
Ф ф f f F f
Х х x ~ χ X x
Хь хь xʲ ~ χʲ q̇ˌ [xɪ] ხჲ
Х’ х’ χ ~ χˁ q̱̇̇
Ҳ ҳ ħ ħ H h
Ҳә ҳә ħʷ ħ˚ ħ ჰº
Ц ц ʦʰ ϑ̇ C c
Цә цә ʨʷʰ ϑ̇˚ ცº
Ц’ ц’ ʨʰ ϑ̇ˌ
Ҵ ҵ ts’ Ç ç
Ҵә ҵә ʨʷ ṫ˚ Ꞁ̶ წº
Ҵҵ ʨ ṫˌ
Ч ч ʧʰ ϑ̣ Ч ɥ
Ҷ ҷ ʧ ɥ
Ш ш ʂ ш Ş ş ə
Шь шь ʃ ш̆ ſ
Шә шә ʃʷ ш˚ შº
Ы ы ɨ ə Ь ь, Ə ə ь,

აფხაზური ანბანი არის კირილურ დამწერლობაზე დაფუძნებული გრაფიკული სისტემა აფხაზური ენისათვის. აფხაზური ანბანი წარმოადგენს მეტად კომპლექსური ხასიათის სისტემას და განპირობებულია ენაში არსებულ ბგერათა უჩვეულო მრავალფეროვნებით და მრავალგვარობით.

სწორედ ბგერათა ეს გასაოცარი მრავალფეროვნება სძენს აფხაზურს განსაკუთრებულ, მხოლოდ ამ ენისთვის დამახასიათებელ სილამაზეს, რომელიც შეუძლებელია შეგეცვალოს სხვა ენის ჟღერადობაში.

ამავდროულად ბგერათა ეს სიმდიდრე აფხაზური ენის მრავალი ინდოევროპელი შემსწავლელისთვის ლამის სასოწარკვეთამდე მისულ გადაულახავ სირთულედ ქცეულა. მიუხედავად ამ სირთულისა, ქართველური ენების მცოდნეთათვის მაინც არ წარმოადგენს ამ ენის ფონეტიკის ჯეროვნად დაუფლება დაუძლეველ ამოცანას. გარკვეული ვარჯიშის შემდეგ სრულიად შესაძლებელია ამ ენაზე მეტ-ნაკლებად გასაგები წარმოთქმით საუბარი. არც კირილური ანბანის, ან დამატებითი ასო-ნიშნების დამახსოვრებაა დაუძლეველი რამ. ყოველი დამატებითი ნიშანი გრაფიკული ნიუანსირებით მიანიშნებს ე.წ. ძირითადი ჟღერადობის ბგერათა ლოგიკურ გრადაციას.

საერთოდ, აფხაზური ფონეტიკა და გრაფიკა ამ ენისავე მორფოლოგიასთან, ან სინტაქსთან შედარებით გაცილებით ლოგიკურია და ამდენად იოლიც.

ისტორია[რედაქტირება]

აფხაზური ანბანი არსებობს 1862 წლიდან. იგი შემუშავდა პეტრე უსლარის მიერ. თავდაპირველ ორიგინალში 37 კირილური ასო-ნიშანი იყო, ხოლო 1905 წლიდან აფხაზური ენის ჩაწერა 55 ასო-ნიშნით ხდება.

აფხაზური ენისათვის ლათინურ დამწერლობაზე დაფუძნებული ანბანი შეიმუშავა ნიკო მარმაც, რომელიც 1926—1928 წლებში გამოიყენებოდა. ნიკო მარისეულ ანბანში 75 ლათინური ასო იყო. 1937[საჭიროებს წყაროს მითითებას] წლიდან აფხაზური ენის ჩაწერა ქართული ანბანით ხდებოდა, 1954 წლიდან კი კვლავ კირილიცათი იწერება.

პირველი აფხაზური ანბანი, რომელიც 1862 წელს სლავურ-კირილური დამწერლობის საფუძველზე შეიმუშავა ბარონმა პეტერ ფონ უსლარმა, შედგებოდა 37 ასო-ნიშნისაგან, მაგრამ 1905 წლიდან გრაფიკული ნიშნების რაოდენობა 55 ასომდე გაზარდეს. მოგვიანებით ნიკო მარი შეეცადა კიდევ უფრო სრულ-ეყო ეს დამწერლობა და მან ლათინურ ანბანზე დაყრდნობით შექმნა კიდევ ერთი, ახალი ნაირ-სახეობა, რომელიც ამჯერად 75 ასო-ნიშანს მოიცავდა. ლათინურ ანბანს აფხაზები 1926-დან 1928-წლამდე გამოიყენებდნენ.

1937 წელს ქართული ანბანის საფუძველზე შემოიღეს აფხაზური დამწერლობა, მაგრამ ქართველებისაგან დისტანცირების სურვილის გამო აფხაზები 1954 წელს ისევ კირილურ ვარიანტს დაუბრუნდნენ.

ქართული ანბანის შემოღების ეს ფაქტი ხშირად გამხდარა აფხაზთა მიერ ქართველთათვის საყვედურის მიზეზი, კერძოდ ბევრი აფხაზი ამ ისტორიულ ფაქტში გაქართველების მცდელობას ხედავს[საჭიროებს წყაროს მითითებას].

თუმცა რამდენად უწყობს მათ ხელს საკუთარი ეროვნული სახის შენაჩუნებაში აფხაზური ენის ბუნებისთვის არანაკლებ უცხო კირილური ანბანის (ე. წ. „გრაჟდანკას“[საჭიროებს წყაროს მითითებას]) გამოყენება. არაერთი ენათმეცნიერის მოსაზრებით კირილური ანბანი არათუ ვერ გადმოსცემს აფხაზური ენის ფონეტიკურ შესაძლებლობებს, არამედ არღვევს კიდეც ამ ენის ფონეტიკურ ბუნებას, რაც გრძელვადიან პერსპექტივაში უთუოდ მწვავედ იჩენს თავს. მეცნიერთავე აზრით, აფხაზური ენის ფონეტიკასთან ახლოობის თვალსაზრისით შესაძლოა არც ქართული ასო-ნიშნები (როგორც რუსები უწოდებენ „გრუზინიცა“[საჭიროებს წყაროს მითითებას]) იყო იდეალური, მაგრამ იგი მაინც ბევრად უკეთ შეესატყვისებოდა ამ მონათესავე ენის ბუნებას.

ენათმეცნიერები, რომლებიც სხვადასხვა დროს აფხაზური ანბანის შექმნაზე ზრუნავდნენ, იყვნენ პეტერ ფონ უსლარი, დიმიტრი გულია, კონსტანტინე მაჭავარიანი, ალექსეი ჭოჭუა და ნიკო მარი.

(ამ თემაზე ქვემოთ, ამ სტატიის ბოლო თავში „რესურსები ინტერნეტში“ იხილეთ ქართველი ენათმეცნიერის, აფხაზური ენის ცნობილი მკვლევრის თეიმურაზ გვანცელაძის სტატია „აფხაზური სამწიგნობრო ენის ქართულ გრაფიკაზე გადაყვანის ისტორიიდან“.)

ბგერითი შედგენილობა[რედაქტირება]

აფხაზური ენა მდიდარია ფონემებით – სიტყვათგანმასხვავებელი და ფორმათგანმასხვავებელი დამოუკიდებელი ბგერებით.
თანამედროვე აფხაზურ ენას მოეპოვება 64 ფონემა. გაცილებით მეტია ფონემათა რაოდენობა დიალექტებში. დღევანდელი სალიტერატურო აფხაზური ენის ფონემათა აღსანიშნავად ამჟამად მოქმედ ანბანში გამოიყენება 23 ასო-ნიშანი. რუსული ანბანის ასევე 8 ასო-ნიშანი გარკვეული ცვლილებებით აღნიშნავს აფხაზური ენის 8 ფონემას, ხოლო 5 ასო-ნიშანი ნასესხებია სხვა ანბანებიდან, ან გამოგონილია. თითო გრაფემით აღინიშნება 49 ფონემა, დანარჩენი ფონემების გადმოსაცემად კი გამოიყენება წყვილ-წყვილი ნიშანი. ფონემათა ბაგისმიერობის აღმნიშვნელია საერთაშორისო ტრანსკრიფციიდან ნასესხებია ə ნიშანი, ხოლო ფონემის სილბოს აღმნიშვნელია რუსული სილბოს ნიშანი ь. რაც შეეხება и და у გრაფემებს, ისინი ხან სრულ და ხმოვნებს აღნიშნავენ, ხან კი ნახევრადხმოვან და .

ხმოვანი ფონემები[რედაქტირება]

აფხაზურ სალიტერატურო ენას ამჟამად ყველა ის ხუთი ხმოვანი გააჩნია, რაც მოეპოვება ქართულ ენას. ესენია: а, е, и, о, у. გარდა ამისა, აფხაზურ ენას მოეპოვება აგრეთვე ე.წ. ნეიტრალური ხმოვანი ы, რომელიც წარმოითქმება როგორც რუსული ы. ხსენებულ ხმოვანთაგან ძირითადი არის а და ы. დანარჩენები კი წარმოადგენენ დიფტონგებს და შედარებით ახალი წარმოშობისაა.

ილუსტრაციები[რედაქტირება]


სქოლიო[რედაქტირება]

  1. ნიკოლოზ მარის ვერსია, რომელიც გამოიყენებოდა 1926—1928 წლებში
  2. ლათინურ დამწერლობაზე დაფუძნებული აფხაზური ანბანი, რომელიც გამოიყენებოდა 1928—1938 წლებში
  3. ქართულ დამწერლობაზე დაფუძნებული აფხაზური ანბანი, რომელიც გამოიყენებოდა 1937—1954 წლებში
  4. СМОМПК, вып. 6. Тифлисъ, 1888
  5. оуа. Аҧсуа анбан. Aqya, 1925

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]