დიდოური ენა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
დიდოური ენა
цезйас мец
გავრცელებულია რუსეთის დროშა რუსეთი
მოლაპარაკეთა რაოდენობა დაახ. 20 000
ლინგვისტური კლასიფიკაცია დიდოური ენები
დამწერლობის სისტემა კირილური დამწერლობა
ენის კოდები ddo
რუკა
მოლაპარაკეთა არეალი

მოლაპარაკეთა არეალი

ვიკისივრცე
ენის თარგი {{Lang-ddo}}

Incubator-logo.svg ვიკიმედიის ინკუბატორში არის ვიკიპედიის სატესტო განყოფილება — დიდოური ენა

ცეზური ანუ დიდოური ენა (დიდო. цезйас мец, [t͡sɛzˈjas mɛt͡s], цез мец — „ცეზიას მეც“) — იბერიულ-კავკასიური ენების ოჯახის დაღესტნური ჯგუფის ხუნძურ-ანდიურ-დიდოურ ქვეჯგუფის ენა. იგი გავრცელებულია დაღესტნის რესპუბლიკის (რუსეთის ფედერაცია) წუნტის რაიონში - ისტორიულ დიდოეთში. დაღესტანში ცეზურად ლაპარაკობს 20 ათასამდე კაცი — დიდოელები. გარდა ამისა, ცეზურად მოლაპარაკე მოსახლეობა არის თურქეთში (2 ათასამდე კაცი, გადასახლდნენ დიდოეთიდან მუჰაჯირობის დროს XIX საუკუნის 70-იან წლებში) და საქართველოში - ყვარლის რაიონის სოფელ ჩანთლისყურესა და სარუსოში (ასამდე კაცი).

ცეზურში გამოიყოფა ქიდიროულ-ასახური და საგადიური დიალექტები. მათ შორის განსხვავება უმნიშვნელოა. ხსენებულ ენას ასევე ფლობენ სხვა დიდოური ტომებიც: ჰინუხელები, კაპუჭელები (ბეჟიტელები) და ჰუნზიბელები, რომლებიც ლაპარაკობენ ცეზურის მონათესავე ენა-კავებზე. ამასთან ჰინუხური ენა შეიძლება განვიხილოთ, როგორც ცეზურის მესამე დიალექტი.

ცეზური უმწერლობო ენაა. დიდოელები სამწერლობო ენის სტატუსით იყენებენ ხუნძურს და ქართულს. ამ ბოლო დროს დაღესტანში არის ტენდენცია, შეიქმნას ცეზური ლიტერატურული ენა. ამ ენაზე ქმნიან საკუთარ ნაწარმოებებს ახალგაზრდა ავტორები: მუჰამედ ლაბაზან-ჰაჯი, რომალიავზას არსენი, აბაქარეს ხალილი და ა.შ. სხვათა შორის, ცეზური ანბანი ქართული გრაფიკის საფუძველზე შექმნა მუჰამედ ლაბაზან-ჰაჯიმ, თუმცა უფრო მეტად გავრცელებულია ხუნძურ კირილიცაზე დაყრდნობით შექმნილი ანბანი. ქართულ ენათმეცნიერებაში ცეზურს "დიდოურ ენას" უწოდებენ.

ანბანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : დიდოური დამწერლობა.

1993 წლიდან დაიწყო დიოურ ენაში კირილური ანბანის დანერგვა. ანბანი წარდგენილი იყო მიხეილ ალექსეევის მიერ[1]:

А а А̄ а̄ Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь Д д Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Кь кь КӀ кӀ
Л л Лъ лъ ЛӀ лӀ М м Н н О о П п ПӀ пӀ Р р
С с Т т ТӀ тӀ У у Ф ф Х х Хъ хъ ХӀ хӀ Ц ц
ЦӀ цӀ Ч ч ЧӀ чӀ Ш ш Э э Ю ю Я я '

თანხმოვნები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Bilabial Dental Lateral Alveolar Palatal Velar Uvular Pharyngeal Glottal
Stops [p] [b] [pʼ]
p b pʼ
п б пӀ
ფ ბ პ
[t] [d] [tʼ]
t d tʼ
т д тӀ
თ დ ტ
[k] [ɡ] [kʼ]
k g kʼ
к г кӀ
ქ გ კ
[qʼ]

къ
Affricates [t͡s] [t͡sʼ]
c cʼ
ц цӀ
წ ც
[t͡ɬ] [t͡ɬʼ]
ƛ ƛʼ
лӀ кь
[t͡ʃ] [t͡ʃʼ]
č čʼ
ч чӀ
ჭ ჩ
[q͡χ]
q
хъ
Fricatives [s] [z]
s z
с з
[ɬ]
ł
лъ
[ʃ] [ʒ]
š ž
ш ж
შ ჟ
[χ] [ʁ]
x ɣ
х гъ
ხ ღ
[ħ] [ʕ]
ħ ʕ
хӀ гӀ
[h]
h
гь
Nasals [m]
m
м
[n]
n
н
Liquids [r]
r
р
[l]
l
л
Semivowels [w]
w
в
[j]
y
й

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • Э. Ломтатидзе, „Гинухский диалект дидойского языка“. Тб., 1963
  • Дирр А. М. «Материалы для изучения языков и наречий Андо-Дидойской группы». Тиф. 1909

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]