ალექსანდრე I-ის მანიფესტი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
ალექსანდრე I-ის მანიფესტი

ალექსანდრე I-ის მანიფესტი – რუსეთის იპერატორ ალექსანდრე I–ის 1801 წლის 12 სექტემბრის უმაღლესი მანიფესტი, ქართლ-კახეთის სამეფოს (1762-1801 წწ.) გაუქმებისა და რუსეთის იმპერიასთან მიერთების აქტი.

თავდაპირველად, ქართლ-კახეთის მეფის, გიორგი XII-ს სიკვდილისთანავე (1800 წლის 28 დეკემბერი), სამეფოს გაუქმება იმპერატორმა პავლე I-მა (1796–1801 წწ.) ბრძანა (1801 წლის 18 იანვრის მანიფესტი), მაგრამ მალე შეთქმულებმა მოკლეს და თავისი ბრძანების ასრულებას ვერ მოესწრო.

ალექსანდრე I-ის მანიფესტი გამოიცა 1801 წლის 12 სექტემბერს, მაგრამ პირველად გამოქვეყნდა 1802 წლის 12 აპრილს რუსის ჯარით ალყაშემორტყმულ სიონის ტაძარში შეკრებილ თავად-აზნაურობის თანდასწრებით.

მანიფესტის ქართველი საზოგადოებისთვის გამოცხადების გარემოებებთან დაკავშირებით ივ. ჯავახიშვილი წერდა:

ვიკიციტატა
„... 12 ენკენისთვეს 1801 წ. პეტერბურგში საქართველოს რუსეთთან შეერთების შესახებ ალექსანდრე I-ის მანიფესტი იყო გამოცხადებული, რომელშიაც ფარისევლურად ნათქვამი იყო, ვითომც ეს აქტი მხოლოდ საქართველოს კეთილდღეობის ძლიერი სურვილით ყოფილიყოს ნაკარნახევი. ლამაზ სიტყვებს რასაკვირველია არ შეეძლოთ მაინც გაექარწყლებინათ ის შთაბეჭდილება, რომ რუსეთის მთავრობის საქციელი შემაძრწუნებელი უპირობო, ფიცისა და აღთქმის დარღვევა და ძალმომრეობა იყო და სხვა არაფერი. ადვილი წარმოსადგენია, რაოდენად თავზარდამცემი უნდა ყოფილიყო ეს ამბავი ქართველ მოწინავე, შეგნებულ წრეებისა და მთავრობისათვის. რაკი რუსეთის მთავრობამ იცოდა, რომ საქართველო ამის გამო აღშფოთებული იქნებოდა, შვიდი თვის განმავლობაში ამ მანიფესტს საქართველოში არ აცხადებდა. ხოლო როდესაც მეტი დამალვა აღარ შეიძლებოდა და მისი გამოქვეყნება და ხალხის დაფიცება აუცილებელი შეიქმნა, მაშინაც გენ. კნორინგს იმედი არა ჰქონდა, რომ ქართველები ნებაყოფლობით საკუთარ დამოუკიდებლობის მოსპობაზე თანხმობას განაცხადებდნენ და რუსეთის ქვეშევრდომობის ფიცს მიიღებდნენ. ამიტომ გადასწყვიტა ეს საქმე მოტყუებით და მუქარით მოეხერხებინა. მან დაჰპატიჟა გავლენიანი წრეები, თავადაზნაურობა და ქ. ტფილისის მოქალაქენი და როდესაც ყველამ თავი მოიყარა, მან ბრძანება გასცა, რომ მათთვის საიერიშოდ გამზადებული (“аки штурмомъ”) რუსის ჯარი შემოერტყათ. მაშინდელი ერთი რუსული ცნობის მიხედვით “ლომების ხახასავით განხმული იყო” თურმე ის ზარბაზნების პირი. გენ. კნორინგმა ამის მნახველს ხალხს წინადადება მისცა რუსეთის ქვეშევრდომობისა და ერთგულების ფიცი მიეღოთ. ქართველობა გაოცებული და აღშფოთებული იყო ასეთი უმსგავსო საქციელით. მოწინავე წრითგან მრავალმა იმოდენი გამბედაობა გამოიჩინა, რომ შემორტყმულ ჯარს არ შეუშინდა, ძალით ფიცი არ მიიღო და ეკლესიითგან გავიდა. მაშინვე გენ. კნორინგმა ბრძანება გასცა, რომ უკმაყოფილონი დაეჭირათ და ციხეში ჩაესვათ“
(Дубровинъ. История войны на Кавказе III, 444[1].)

1794 წლიდან პეტერბურგში დიპლომატიური მისიით მყოფი გარსევან ჭავჭავაძე და გიორგი ავალიშვილი შეეცადნენ, მიეღწიათ ქართლ-კახეთის სამეფოს შეზღუდული ავტონომიისათვის მაინც, მაგრამ ვერაფერს გახდნენ. გამოცხადებულმა მანიფესტმა ქართველი დიპლომატები მძიმე მდგომარეობაში ჩააყენა – ბატონიშვილები და ქართული არისტოკრატიის ნაწილი მტრულად განეწყო გარსევან ჭავჭავაძისა და გიორგი ავალიშვილის მიმართ, რადგან, რუსეთის მთავრობის წაქეზებით, მიაჩნდათ, რომ ქართული სამეფოს გაუქმება სწორედ მათი "დამსახურება" იყო.

ტექსტი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რუსულად[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Божией милостию Мы Александр Первый, Император и Самодержец Всероссийский, и проч. и проч. и проч.

Объявляем всем обывателям Царства Грузинского, кому о том ведать надлежит. Покровительство и Верховная власть Российской Империи над Царством Грузинским всегда налагали на Монархов Российских и долг защиты. В 1796 году против сильного впадения к вам Аги-Магомет-хана, в Бозе почивающая Великая Государыня Императрица Екатерина Алексеевна послала часть войск своих. Столь успешное тогда не токмо спасение Царства Грузинского, но и счастливое покорение всех Областей и народов от берегов Каспийского моря до рек Куры и Аракса; ограждали вас от всяких опасностей; оставалось токмо внутренним благоучреждением благоденствие ваше утвердить на веки. Но внезапное и скоропостижное отступление войск Российских из Персии, Армении и из пределов ваших, испровергли справедливое ожидание ваше. — Все потом претерпенные Вами бедствия, нашествие неверных и иноплеменных народов, разорение городов и селений, порабощение и увлечение в плен отцов, матерей, жен и детей ваших, — наконец раздор Царской Фамилии, и разделение народа между разными искателями Царская достоинства влекли вас в междоусобные брани. Окружающие вас хищные народы готовы были напасть на Царство ваше и не наказано растерзать его остатки. Соединением всех сих зол не токмо народ, но даже и имя народа Грузинская, храбростью прежде столь славная во всей Азии, истребилось бы от лика земли. Стоя в бездне сей, неоднократно призывали вы покровительство Российское. Вступление войск Наших и поражение Омар-Хана Аварская приостановили гибель вашу, устрашив всех хищников наполняющих горы Кавказские и тех кои раздирают область Персии и Великой Армении; затихли крамолы посреди вас и все вы единодушно и торжественно воззвали власть Российскую управлять вами непосредственно. Мы, вступя на Всероссийский Престол, обрели царство Грузинское присоединенное к России, о чем и Манифест в 18 день января 1801 года издан был во всенародное известие. — Вникая в положение ваше, и видя, что посредство и присутствие войск Российских в Грузии и доныне одно удерживает пролитие крови Нам единоверных, и конечную гибель уготованную вам от хищных и неверных сопредельных вам народов, желали Мы испытать еще нет ли возможности восстановить первое правление под покровительством Нашим и сохранить вас в спокойствии и безопасности. — Но ближайшие по сему исследования наконец убедили Нас, что разные части народа Грузинского, равно драгоценные Нам по человечеству, праведно страшатся гонения и мести того, кто из искателей достоинства царского мог бы достигнуть его власти. — Поелику против всех их большая часть в народе себя обнаружила. — Одно сомнение и страх сих последствий возродив беспокойства, неминуемо были бы источником междоусобий и кровопролития; сверх того бывшее правление даже и в царство царя Ираклия, который духом и достоинством своим соединил все под власть свою, не могло утвердить ни внешней, ни внутренней безопасности. Напротив столь кратно вовлекало вас в бездну зол, на краю коей и ныне вы стоите, и в которую по всем соображениям должны вы будете низвергнуться, если мощная рука справедливой власти от падения сего вас не удержит. Сила обстоятельств сих, общее по сему чувство ваше, и глас Грузинского народа, преклонил Нас не оставить и не предать на жертву бедствия язык единоверный, вручивший жребий свой великодушной защите России. — Возбужденная надежда ваша сей раз обманута не будет. — Не для приращения сил, не для корысти, не для распространения пределов и так уже обширнейшей в свете Империи приемлем Мы на себя бремя управления царства Грузинского. — Единое достоинство, единая честь и человечество налагают на Нас священный долг, вняв молению страждущих в отвращение их скорбей, учредить в Грузии Правление, которое могло бы утвердить правосудие, личную и имущественную безопасность и дать каждому защиту закона. — А по сему избрав Нашего генерал-лейтенанта Кнорринга быть Главноуправляющим посреде Вас, дали Мы ему полные постановления открыть сие Правление от Имени Нашего объявлением и привесть в силу и действие предначертанное от Нас постановление, к исполнению коего приобщая избранных из вас по достоинствам и по общей доверенности, уповаем, что вы вверяясь Правлению сему, несомненно под сенью оного навалено спокойствие и безопасность обрящете, а потом и благоденствие и изобилие.

Все подати с земли вашей повелели Мы обращать в пользу вашу, и что за содержанием Правления оставаться будет, употреблять на восстановление разоренных городов и селений. Каждой пребудет при преимуществах состояния своего, при свободным отправлении своей веры и при собственности своей неприкосновенно. Царевичи сохранят уделы свои, кроме отсутствующих, а сим годовой доход с уделов их ежегодно производим будет деньгами, где бы они ни обретались, лишь бы сохраняли долг присяги. — Во взаимность сих великодушных попечений Наших о благе всех и каждого из вас, Мы требуем, чтобы вы для утверждения постановленной над вами власти дали присягу в верности по форме при сем приложенной. Духовенство, яко Пастыри душевные, первые должны дать пример. Наконец, да познаете и вы цену доброго Правления, да водворится между вами мир, правосудие, уверенность как личная, так и имущественная, да пресекутся самоуправство и лютня истязания, да обратится каждый к лучшим пользам своим и общественным, свободно и невозбранно упражняясь в земледелии, промыслах, торговле, рукоделиях под сенью законов, всех равно покровительствующих. Избытки и благоденствие ваше будет приятнейшею и единственною для Нас наградою. Дань в Престольном граде Москве, Сентября 12 дня 1801 года[2].

Клятвенное обещание.

Я нижеименованный обещаюсь и клянусь Всемогущим Богом перед Святым Его Евангелием в том, что хочу и должен Его Императорскому Величеству, Великому Государю Императору Александру Павловичу, Самодержцу Всероссийскому, и Его Императорского Величества Всероссийского Престола Наследнику, который назначен будет, верно и нелицемерно служить и во всем Высочайшей Его воле повиноваться, не щадя живота своего до последней капли крови, все изданные и впредь издаваемые от постановленной Его Величеством власти узаконения или учреждения принимать с должным послушанием, и оные по крайнему разумению, силе и возможности предостерегать и оборонять, восстановленное Его Императорским Величеством в отечестве моем спокойствие и тишину по крайней возможности моей соблюдать и никаких сношений с возмутителями отечества моего, прямо или посредственно, тайно или явно, не токмо делом, но внушениями или иным чем, замыслом, действием и намерением не иметь. О вреде же Его Величества интересам или общей пользе, как скоро уведаю, не токмо благовременно объявлять, но и всякими мерами отвращать и не допущать буду; и таким образом себя вести и поступать как верному к постановленной надо мной Его Императорского Величества власти и спокойному гражданину благопристойно есть и надлежит, и как я перед Богом и судом Его страшным в том всегда ответ дать могу, в чем суще мне Господь Бог душевно и телесно да поможет. В заключении же сей моей клятвы целую Слова и Крест Спасителя моего. Аминь.

ქართულად[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

წყალობითა ღვთისათა ჩვენ ალექსანდრე პირველი იმპერატორი და თვითმპყრობელი ყოვლისა რუსეთისა და სხვათა და სხვათა და სხვათა...

განვუცხადებთ სრულიად საქართველოს სამეფოს მცხოვრებთ. ამიერიდან მყარდება მფარველობა და უზენაესი ხელმწიფება რუსეთისა იმპერიისა ქართველთა სამეფოზე. როდესაც რუსეთის იმპერატორი გავხდი, ვიხილე საქართველო რუსეთთან შერთებული 1801 წლის 18 იანვრის მანიფესტით. ამან და ერთმორწმუნე ხალხის განსაცდელში მხარდაჭერის ვალდებულებამ გვაიძულა თქვენი მფარველობაში მიღება. ისედაც ვრცელი იმპერიის საზღვრების კიდევ უფრო გაფართოებისათვის კი არ ვიტვირთეთ საქართველოს მმართველობის სიმძიმე. თქვენი შეჭირვების და მტერთაგან დასაცავად, გიწესებთ მმართველად გენერალ კნორინგს, რომელიც იზრუნებს ქვეყანაში წესრიგზე.” წყალობითა ღვთისათა ჩვენ ალექსანდრე პირველი იმპერატორი და თვითმპყრობელი ყოვლისა რუსეთისა და სხვათა და სხვათა და სხვათა... განვუცხადებთ სრულიად საქართველოს სამეფოს მცხოვრებთ. ამიერიდან მყარდება მფარველობა და უზენაესი ხელმწიფება რუსეთისა იმპერიისა ქართველთა სამეფოზე. როდესაც რუსეთის იმპერატორი გავხდი, ვიხილე საქართველო რუსეთთან შერთებული 1801 წლის 18 იანვრის მანიფესტით. ამან და ერთმორწმუნე ხალხის განსაცდელში მხარდაჭერის ვალდებულებამ გვაიძულა თქვენი მფარველობაში მიღება. ისედაც ვრცელი იმპერიის საზღვრების კიდევ უფრო გაფართოებისათვის კი არ ვიტვირთეთ საქართველოს მმართველობის სიმძიმე. თქვენი შეჭირვების და მტერთაგან დასაცავად, გიწესებთ მმართველად გენერალ კნორინგს, რომელიც იზრუნებს ქვეყანაში წესრიგზე.

12 სექტემბრის მანიფესტის შედეგად, ქართლ-კახეთის სამეფოს საქართველოს გუბერნია ეწოდა. მიუხედავად ბაგრატიონთა ოჯახის დიდი წინააღმდეგობისა, რუსებმა ისინი ძალით გაასახლეს სამშობლოდან. გასახლებულთა შორის იყო ერეკლეს მესამე ცოლი — დარეჯან დედოფალი, რომელიც უკვე სამოცდაათ წელს გადასცდენოდა. დარეჯანი პეტერბურგში აღესრულა და იქვე დაკრძალეს. 1803 წელს რუსეთში გადაასახლეს ქართლ–კახეთის ტახტის უშუალო მემკვიდრე დავით ბატონიშვილიც.

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • Акты собранные Кавказской Археографической Коммиссиею. Том 1. Тифлис, 1866. С. 432-433
  • Национальная политика в императорской России под ред. Ю.И. Семенов, Москва 1997
  • აკაკი სურგულაძე, პაატა სურგულაძე , "საქართველოს ისტორია" (საკითხავი წიგნი, 1783–1990), თბ., 1992. გვ. 326–328
  • ივ. ჯავახიშვილი, დამოკიდებულება რუსეთსა და საქართველოს შორის მე-XVIII-ე საუკუნეში, თბ., 1919

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. ივ. ჯავახიშვილი, დამოკიდებულება რუსეთსა და საქართველოს შორის მე-XVIII-ე საუკუნეში, თბ., 1919, X თავი
  2. Именной указ, данный Сенату. Об учреждении внутреннего в Грузии управления. - С приложением Манифеста к грузинскому народу, постановления внутреннего управления Грузии и штата. 12 сентября 1801г. ПСЗ-I. Т.26. № 20.007