ჭადრაკი სომხეთში

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search

ჭადრაკს სომხეთში ადრეული შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული თამაშობენ. იგი დღესდღეისობითაც დიდი პოპულარობით სარგებლობს ქვეყანაში;[1][2][3] ჭადრაკმა ფართო აღიარება მოიპოვა 1960-იან წლებში, როდესაც საბჭოთა სომეხმა დიდოსტატმა, ტიგრან პეტროსიანმა ჭადრაკის მსოფლიო ჩემპიონატი მოიგო.[4][5] სომხეთი, ქვეყანა რომელშიც დაახლოებით 3 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს, დღესდღეისობით ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი საჭადრაკო ქვეყანაა.[6][7]

ქვეყნის დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, სომეხთა ჭადრაკის ნაკრებმა მოიგო ევროპის გუნდური ჩემპიონატი (1999), მსოფლიო გუნდური ჩემპიონატი (2011) და ჭადრაკის ოლიმპიადა (2006, 2008, 2012). აგრეთვე, ქალთა ნაკრებმა 2003 წლის ევროპის ჩემპიონატზე გამარჯვება მოიპოვა. 2016 წლის თებერვლის მდგომარეობით, მისი საუკეთესო მოთამაშეთა საშუალო შეფასების მაჩვენებლით, სომხეთი მსოფლიოში მეშვიდე ადგილზეა.[8]

2011–12 სასწავლო წლიდან მოყოლებული, სომხეთის ყველა საჯარო სკოლაში სასწავლო პროგრამის ნაწილად ჭადრაკის გაკვეთილი იქცა. არგვარად, ამ მოვლენამ სომხეთი აქცია პირველ ქვეყნად სადაც ჭადრაკის სწავლა სავალდებულო გახდა.[9]

სახელწოდება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მე-20 საუკუნის დასაწყისამდე, ჭადრაკი სომხურად ცნობილი იყო როგორც „čatrak“ (ճատրակ).[10][11] დღეს ეს ტერმინი — გამოითქმის ჯადრაგ[12] — მხოლოდ დასავლეთ სომხურ ენაზეა გამოყენებული.[13][14] თანამედროვე აღმოსავლეთ სომხურ ენაში ჭადრაკი ცნობილია როგორც „šaxmat շახmat“ [ʃɑχmɑt]. იგი წარმოდგება რუსული „შახმატუ“-დან (шахматы), ხოლო თავად „შახმატუ“ წარმოსდგება სპარსული „âh mât“-უდან (شاه مات), რაც სიტყვასიტყვით "მეფეს დამარცხებას" ან "მეფე უმწეოას" ნიშნავს.[15] ეს უკანასკნელი სპარსული ფრაზა ასევე წარმოადგენს ინგლისური „ჩექმეითის“ (Checkmate) ეტიმოლოგიას.[16]

დაწესებულებები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჭადრაკის ეროვნული მმართველი ორგანო, სომხეთის საჭადრაკო ფედერაცია, 1927 წელს დაარსდა.[17] 2004 წელს სომხეთის მომავალი პრეზიდენტი (მოცემულ დროს იგი თავდაცვის მინისტრი იყო), სერჟ სარქისიანი, ამ ორგანიზაციის პრეზიდენტად აირჩიეს. იგი ამ პოსტს 2011 წლამე იკავებდა.[18] ერთ დროს, სარქსიანმა განაცხადა "ჩვენ არ გვინდა, რომ ხალხმა სომხეთი მხოლოდ მიწისძვრის და გენოციდის გამო იცოდეს. ჩვენ გვირჩევნია იგი საკუთარი ჭადრაკით იყოს ცნობილი“.[19]

მედია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1972 წელს გაგიუიკ ოგანეშენმა დააარსა ჟურნალი სახელად ჭადრაკი სომხეთში (Շախմատային Հայաստան Shakhmatayin Hayastan). იგი 1997 წლამდე ყოველთვიურად ქვეყნდებოდა, ხოლო შემდგომ პერიოდში იგი გახდა ყოველკვირეული ჟურნალი.[20] 1972 წელს, სომხეთის საზოგადოებრივმა ტელევიზიამ ეთერში ახალი სატელევიზიო შოუ — ჭადრაკი-64 გაუშვა (თავდაპირველად გადაცემის სახელს ჭადრაკის სკოლა წარმოადგენდა). აგრეთვე, ახლახანს შეიქმნა ახალი სატელევიზიო შოუ, სახელად ჭადრაკის სამყარო, და მისი ნახვა პირველი ახალი ამბების შემდეგ არის შესაძლებელი.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Compulsory chess lessons might be making Armenia's kids supersmart“, Microsoft, 25 March 2013. ციტირების თარიღი: 15 September 2014. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 28 September 2013. 
  2. Learning Chess in Elementary School“, The World, Public Radio International, 1 November 2011. ციტირების თარიღი: 15 September 2014. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 15 September 2014. 
  3. Garry Kasparov has compared the popularity of chess in Armenia with the popularity of football (soccer) in Latin America. “Garry Kasparov: "There's No Doubt That Carlsen Is the Strongest Player"“, 1 October 2012. ციტირების თარიღი: 15 September 2014. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 15 September 2014. 
  4. In Armenia chess is king and grandmasters are stars“, The Independent, 13 May 2010. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 15 September 2014. 
  5. Parkinson, Joe. “Winning Move: Chess Reigns as Kingly Pursuit in Armenia“, 3 December 2012. ციტირების თარიღი: 15 September 2014. 
  6. Moss, Stephen. “Armenia's killer chess move“, 16 November 2011. ციტირების თარიღი: 24 August 2013. „Armenia is an obsessive chess-playing country, one of the strongest in the world despite a population that is the same as – yes, you guessed it – Wales.“ 
  7. Armenia: the cleverest nation on earth“, 19 October 2009. ციტირების თარიღი: 4 September 2012. 
  8. Federations Ranking. World Chess Federation. ციტირების თარიღი: 23 June 2014.
  9. Akhmeteli, Nina. “Chess lessons introduced to the curriculum in Armenian schools“, 19 January 2012. ციტირების თარიღი: 4 September 2012. 
  10. Adjarian, Hrachia (1926). Հայերեն Արմատական Բառարան [Armenian Etymological Dictionary] (hy). Yerevan University Press, გვ. 190. 
  11. Petrosian, Tigran; Hakobian, G. (1982) Շախմատ [Chess] (hy). Yerevan: Armenian Encyclopedia, გვ. 514–515. 
  12. Awde, Nicholas (2006). Western Armenian Dictionary & Phrasebook. New York: Hippocrene Books, გვ. 168. ISBN 978-0-7818-1048-7. 
  13. Լեւոն Արոնեան Կը Շարունակէ Մնալ Աշխարհի Երկրորդ Լաւագոյն Ճատրակ Խաղացողը [Levon Aronian Continues to Remain Second Best Chess Player]“, 1 August 2013. ციტირების თარიღი: 25 August 2013. (hy) 
  14. Ճատրակ. Եւրոպայի Անհատական Ախոյեանութիւն. Հայրենի Վարպետներուն Ապահոված Կէտերը' 4-րդ Հանգրուանի Մրցումներէն Ետք [Chess: European Individual Championship: Armenian Masters Placed Fourth]“, 10 May 2011. ციტირების თარიღი: 25 August 2013. (hy) 
  15. (1968) Chess: East and West, Past and Present. New York: Metropolitan Museum of Art, გვ. xxv. 
  16. Harper, Douglas; Dan McCormack. Online Etymology Dictionary. ციტირების თარიღი: May 29, 2010.
  17. Info – Federation. Armenian Chess Federation. ციტირების თარიღი: 16 September 2012.
  18. Serzh Sargsyan re-elected President of Armenian Chess Federation. Chessdom (2 February 2011). ციტირების თარიღი: 12 September 2012.
  19. Armenia revels in its chess prowess“, 26 September 2009. ციტირების თარიღი: 25 August 2013. 
  20. Chess in Armenia (Shakhmatayin Hayastan), Armenia. FIDE. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 2 December 2013. ციტირების თარიღი: 3 September 2013.