მონღოლური დამწერლობა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
1925 წლის ბურიატულ-მონღოლური გაზეთის ლოგო ᠪᠤᠷᠢᠶᠠᠳ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠦᠨᠡᠨ᠃ Buriyad Mongγol-un ünen.

მონღოლური დამწერლობა, ძველმონღოლური დამწერლობა (მონღ. ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠪᠢᠴᠢᠭ) — თავდაპირველი დამწერლობა მონღოლური ენისათვის, რომელიც მონღოლებმა XIII საუკუნის დასაწყისში გადმოიღეს უიღურული დამწერლობიდან. წერ(დნ)ენ ზემოდან ქვემოთ და მარცხნიდან მარჯვნივ. XIV საუკუნეში ბუდისტური ტექსტების ზუსტად გადმოცემის მიზნით უიღურული დამწერლობა მონღოლებმა გადაახალისეს და „გალიკი“ უწოდეს. XV–XVI საუკუნეებში მონღოლურ დამწერლობაში უკანასკნელად მოხდა ცვლილება მონღოლური ენის ფონეტიკურ კანონზომიერებათა შესაბამისად. XVII საუკუნის შუა წლებში ოირათმა მეცნიერმა ზაია-პანდიტამ რამდენადმე გადაასხვაფერა მონღოლური დამწერლობის ზოგიერთი სიმბოლო, დაუმატა დიაკრიტიკული ნიშნები და ჩამოაყალიბა ე. წ. „ნათელი დამწერლობა“ ოირათული სალიტერატურო ენისათვის, ამჟამად მონღოლური მოდგმის ხალხთა უმრავლესობა რუსულ ანბანს იყენებს, სპეციფიკური ნიშნების დართვით.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ძველმონღოლური დამწერლობა ჩამოყალიბდა დაახლოებით XIII საუკუნეში. ერთი ვერსიით წერის უიღურული ვერტიკალური სისტემა მონღოლებთან კერეიტებისაგან მოვიდა. მეორე ვერსიით, 1204 წელს, როდესაც ჩინგისხანმა დაიპყრო ნაიმანები, მათ შორის აღმოჩნდა უიღური, რომელმაც უიღურული დამწერლობის საფუძველზე შეუქმნა ჩინგიზხანს ანბანი სახელმწიფო მიზნებისათვის. უიღურული დამწერლობა მონღოლებისათვის ცნობილი იყო ჯერ კიდევ X საუკუნეში. მონღოლური დამწერლობის პირველ ნიმუშად ითვლება წარწერა „ჩინგისის ქვაზე“ (1225 წ.). იმ დროისათვის მონღოლებში უკვე ჩამოყალიბებული იყი ლიტერატურული ენა, რასაც ადასტურებს პირველი მონღოლური ისტორიულ-ლიტერატურული ძეგლი „საიდუმლო თქმულება“ (1240 წ.).

მონღოლებს თავის ისტორიის მანძილზე იყენებდნენ მრავალი დამწერლობის ტიპს. ესენია:

  • კიდანეების დამწერლობა;
  • თურქული პერიოდის რუნული დამწერლობა;
  • იუანის დინასტიის ეპოქის მონღოლური კვადრატული დამწერლობა (1238-1368), 1269 წელს ლამა პაგბა ლოდოიჟანცელის დამწერლობა;
ბლოკი A840–A87F
უნიკოდის კონსორციუმის სიმბოლოების ოფიციალური ცხრილი
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
U+A84x
U+A85x
U+A86x
U+A87x
  • ზაია პანდიტი ნამხაიჟანცელის ოირატული დამწერლობა;
  • გალიგური დამწერლობა;
  • პირველი პოგდოგეგენის ზანაბაზარის მიერ 1686 წელს შექმნილი სოიომბო, რომლის დამწერლობის პირველი ასო გამოსახულია მონღოლეთის სახელმწიფო დროშაზე;
ბლოკი 11A50–11AAF
უნიკოდის კონსორციუმის სიმბოლოების ოფიციალური ცხრილი
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
U+11A5x 𑩐 𑩑 𑩒 𑩓 𑩔 𑩕 𑩖 𑩗 𑩘 𑩙 𑩚 𑩛 𑩜 𑩝 𑩞 𑩟
U+11A6x 𑩠 𑩡 𑩢 𑩣 𑩤 𑩥 𑩦 𑩧 𑩨 𑩩 𑩪 𑩫 𑩬 𑩭 𑩮 𑩯
U+11A6x 𑩰 𑩱 𑩲 𑩳 𑩴 𑩵 𑩶 𑩷 𑩸 𑩹 𑩺 𑩻 𑩼 𑩽 𑩾 𑩿
U+11A6x 𑪀 𑪁 𑪂 𑪃 𑪄 𑪅 𑪆 𑪇 𑪈 𑪉 𑪊 𑪋 𑪌 𑪍 𑪎 𑪏
U+11A6x 𑪐 𑪑 𑪒 𑪓 𑪔 𑪕 𑪖 𑪗 𑪘 𑪙 𑪚 𑪛 𑪜 𑪝 𑪞 𑪟
U+11A7x 𑪠 𑪡 𑪢
  • კირილიცის დამწერლობას მონღოლები 1946 წლიდან იყენებენ. 1990 წლიდან ადგილი აქვს ძველ დამწერლობაზე გადასვლის მცდელობას, რომლითაც მონღოლები სარგებლობდნენ 800 წელზე მეტი ხანი. ძველმონღოლურ დამწერლობაზე შემორჩენილია მრავალი სასულიერო ხელნაწერი და საბჭოთა ლიტერატურა.

გრაფემები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სურათი გრაფემათა სახელები
ბეჭდ. წერ.
Mg e initial.png ᠡ‍ титим
2mg ae medial.png ᠊ᠡ‍ шуд буюу ацаг
᠊᠊ нуруу
Mg j initial.png шулуун шилбэ
Mg y initial.png этгэр шилбэ
Mg w initial.png матгар шилбэ
Mg r initial.png өргөстэй шилбэ
2mg td2 medial.png ᠳ᠋‍ гогцоотой шилбэ
2mg h medial.png хөндий шилбэ
хөлтэй шилбэ
Mg td initial.png артын шилбэ
2mg öü2 medial.PNG3mg ouöü final.PNG ᠊᠊ᠣ‍ ᠊ᠣ гэдэс
2mg s medial.png ᠊ᠰ завьж
3mg ae2 final.png орхиц буюу цацлага
3mg ae final.png ᠊ᠠ сүүл
2mg g medial.png нум
2mg l medial.png ᠊ᠯ эвэр
2mg m medial.png ᠊ᠮ гэзэг
2mg j medial.png ‍ᠵ‍ жалжгар эвэр
2mg c medial.png сэрээ эвэр
2mg ng medial.png ятгар затриг
2mg z medial.png задгай зартиг
2mg ts medial.png битүү зартиг
Mg q initial.png дэлбэн чих
Mg q initial.png сэртэн чих

ხმოვნები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ხმოვნები А Э И О У Ө Ү Е
ბეჭდ. წერ. ბეჭდ. წერ. ბეჭდ. წერ. ბეჭდ. წერ. ბეჭდ. წერ. ბეჭდ. წერ. ბეჭდ. წერ. ბეჭდ. წერ.
იზოლირებული ᠊ᠠ ᠊ᠡ ᠊ᠢ ᠊ᠣ ᠊ᠤ ᠊ᠥ ᠊ᠦ ᠊ᠧ
სიტყვის დასაწყისში ᠊ᠠ‍ ᠊ᠡ‍ ᠊ᠢ‍ ᠊ᠣ‍ ᠊ᠤ‍ ᠊ᠥ‍ ᠊ᠦ‍ ᠊ᠧ‍
სიტყვის შუაში ᠊ᠠ‍ ᠊ᠡ‍ ᠊ᠢ‍ ᠊ᠣ‍ ᠊ᠤ‍ ᠊ᠥ᠋‍ ᠊ᠦ᠋‍ ᠊ᠧ‍
სიტყვის ბოლოს ᠊ᠠ ᠊ᠡ ᠊ᠢ ᠊ᠣ ᠊ᠤ ᠊ᠥ ᠊ᠦ ᠊ᠧ

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, გვ. 115, თბ., 1984 წელი.
  • Скородумова Л. Г., «Введение в старописменный монгольский язык», М.: Муравей-Гайд, 2000