ჰალუმი
ჰალუმი (/həˈluːmi/, ბერძ. χαλούμι,თურქ. hellim,არაბ. حلوم) — ნახევრად მაგარი, უშაქრო ყველი, რომელიც კვიპროსზე წარმოიშვა და ტრადიციულად მზადდება ცხვრისა და თხის რძის ნარევისგან, ზოგჯერ ემატება ძროხის რძეც.[1]
ჰალუმის განსაკუთრებული თვისებაა მაღალი დნობადობის წერტილი, რის გამოც შესაძლებელია მოხარშვა, შებრაწვა ან გრილზე შეწვა. ამ თვისების გამო, ხშირად გამოიყენებენ ხორცის შემცვლელად. მის დასამზადებლად იყენებენ რენინს (ძირითადად ბოსტნურ ან მიკრობულ წარმოშობას), თუმცა მასში არ გამოიყენება მჟავა წარმოქმნადი ბაქტერიები.[2]
ყველს ახასიათებს ელასტიკური და „ჭრაჭუნა“ ტექსტურა.[3] ჰალუმი ფართოდ არის გავრცელებული აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთში და პოპულარობით სარგებლობს ახლო აღმოსავლეთშიც.
ევროკავშირის ფარგლებში, ჰალუმი რეგისტრირებულია როგორც დაცული წარმოშობის დასახელება (PDO), რაც ნიშნავს, რომ მხოლოდ კვიპროსში დამზადებულ პროდუქტს შეიძლება ეწოდოს „ჰალუმი“.[4]
ბრიტანეთში, სახელწოდება „Halloumi“ დაცულია კვიპროსის ყველის დაცვის ფონდის მიერ, ხოლო აშშ-ში — რეგისტრირებულია როგორც სავაჭრო ნიშანი, რომელიც ეკუთვნის კვიპროსის მთავრობას.[5]
ეტიმოლოგია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ინგლისური სიტყვა halloumi მოდის თანამედროვე ბერძნულიდან — χαλλούμι (xaˈlumi, ტრანსლიტერაცია: khalloúmi), რაც უკავშირდება კვიპროსის მარონიტული არაბულიდან მიღებულ სიტყვას xallúm, და საბოლოოდ მომდინარეობს ეგვიპტურ არაბულიდან — حلوم (ḥallūm) ħalˈluːm.
ეგვიპტური არაბული ფორმა თავის მხრივ წარმოადგენს კოპტური სიტყვების ϩⲁⲗⲱⲙ (halōm, საიდური დიალექტი) და ⲁⲗⲱⲙ (alōm, ბოჰაირული დიალექტი) ლონვორდს, რომელიც შუა საუკუნეების ეგვიპტეში ყველის აღსანიშნავად გამოიყენებოდა.[6]son|title=The Oxford Companion to Food|url=https://books.google.com/books?id=bIIeBQAAQBAJ&pg=PA378%7Cpublisher=Oxford University Press|date=21 აგვისტო 2014|isbn=978-0-19-104072-6}}</ref>
ამ ყველის სახელწოდება შესაძლოა უკავშირდებოდეს დემოტურ ეგვიპტურში მიღებულ სიტყვას ḥlm ("ყველი"), რომელიც დასტურდება II საუკუნეს რომაული ეგვიპტის ოსტრაკონებსა და ხელნაწერებში.[7]
თურქულ-კვიპროსული სახელი hellim ამავე ევოლუციური წყაროდან მომდინარეობს, როგორც თანამედროვე ეგვიპტური ყველის სახელწოდება halumi.
ისტორია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ჰალუმის სახელწოდება გვხვდება XIV საუკუნეს ეგვიპტურ კულინარიულ წიგნში كنز الفوائد في تنويع الموائد (Kanz al-Fawāʾid fī Tanwīʿ al-Mawāʾid), სადაც აღწერილია ყველის დამარილებით გაუმჯობესების რეცეპტი.[8]
ყველაზე ადრეული ცნობები ჰალუმის შესახებ კვიპროსში თარიღდება XVI საუკუნეს შუა ხანებით და მოწმობს იტალიელი მოგზაურების ჩანაწერებში, რის საფუძველზეც ხშირად მიიჩნევა, რომ ჰალუმის წარმოშობა სწორედ კვიპროსს უკავშირდება.
თუმცა ამ ეტაპზე არ არსებობს ერთმნიშვნელოვანი მტკიცებულება, თუ ჰალუმის დამახასიათებელი რეცეპტი თავდაპირველად კვიპროსზე შეიქმნა და შემდეგ ლიბანში და ლევანტის სხვა ქვეყნებში გავრცელდა, თუ ეს ტექნოლოგია რეგიონში დამოუკიდებლად განვითარდა.[9]
ტრადიციულად, კვიპროსული ჰალუმი მზადდებოდა მხოლოდ ცხვრის ან თხის რძისგან, რადგან XX საუკუნემდე კუნძულზე ძროხები იშვიათად გვხვდებოდა. ბრიტანელების შემოსვლისა და მოთხოვნის ზრდის შემდეგ, მრეწველობაში აქტიურად დაიწყეს ძროხის რძეს გამოყენება, როგორც შედარებით იაფი და გავრცელებული ინგრედიენტის.[10][11]
მიმოხილვა და მომზადება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მიუხედავად იმისა, რომ ჰალუმი შესაძლოა უმადაც იქნეს მირთმეული, იგი უფრო ხშირად გამოიყენება კულინარიაში. მისი მაღალი დნობადობის წერტილი შესაძლებელს ხდის ყველის შეწვას ან შებრაწვას ისე, რომ არ გადნება. ამ თვისებით ჰალუმი იდეალურია როგორც გრილზე, ასევე ტაფაზე მოსამზადებლად (მაგალითად, საგანაკის სტილში) და შეიძლება მიეწოდოს ცალკე, ბოსტნეულთან ერთად ან იყოს სალათებისა თუ სენდვიჩების შემადგენელი ნაწილი. არსებობს მრავალი რეცეპტი, რომელიც ჰალუმის გამოყენებას გულისხმობს უბრალო შეწვის მიღმაც.[12]
ტრადიციული ჰალუმი ნახევარწრიული ფორმისაა და იწონის დაახლოებით 220 – 270 გრამი. მისი ცხიმის შემცველობა შეადგენს დაახლოებით 25%-ს (სველ წონაში) და 47%-ს (მშრალ წონაში), ხოლო ცილის შემცველობა — დაახლოებით 17%-ს. მოხარშვისას მისი მტკიცე ტექსტურა იწვევს კბილებზე „ჭრაჭუნს“. [13]
ტრადიციული ჰალუმი, როგორც წესი, მზადდება არაპასტერიზებული ცხვრის და/ან თხის რძისგან. თუმცა კომერციული წარმოებისას გამოიყენება პასტერიზებული რძის ნაზავი: ცხვრის რძე, თხის რძე და ზოგჯერ ძროხის რძე — სადაც ძროხის რძე მინიმალურ წილს იკავებს, თუ საერთოდ გამოიყენება.
ჰალუმის ორი ძირითადი ტიპი არსებობს — ახალი და მოხუცებული.[14] ახალი ჰალუმი ხასიათდება ნახევრად მაგარი, ელასტიკური ტექსტურით და შედარებით რბილი, ნაკლებად მარილიანი გემოთი. მოხუცებული ვერსია ინახება მარილწყალში, რის შედეგადაც მისი ტექსტურა ხდება მყარად მშრალი და გემო — მეტად მარილიანი.[15] ორივე ტიპს ახასიათებს ოდნავ პიტნისებური არომატი — იმის გამო, რომ ყველის წარმოებისას მას ხშირად ამატებენ სპირმინტს.
ჰერმეტულად შეფუთული ჰალუმი (თითქმის ყველა ტიპი) ინახება მაცივარში დაახლოებით ერთი წლის განმავლობაში.[16]
წარმოება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ჰალუმის წარმოების პროცესი რამდენიმე მნიშვნელოვან ეტაპს მოიცავს.
პირველ ეტაპზე რძეს უმატებენ რენინს, რის შედეგადაც იწყება შედედება. რძე ინარჩუნებს 30–34°C ტემპერატურას მანამ, სანამ არ შედედდება (დაახლოებით 30–45 წუთის განმავლობაში). მიღებული შედედებული მასა იჭრება, ხელახლა ცხელდება და ურევენ, რათა მისი სიმკვრივე გაიზარდოს. შემდეგ შედედებულ მასას ასხამენ სპეციალურ ფორმებში და აწნევენ, რათა მოიშორონ ზედმეტი შრატი.
შემდეგი ეტაპია ე.წ. „დადუღება“ — ამ დროს შედედებული მასა შრატში (რომელიც წნევის დროს მიიღება) იხარშება არანაკლებ 30 წუთის განმავლობაში.[17] ეს არის ჰალუმის წარმოების ყველაზე კრიტიკული ნაწილი, რადგან სწორედ ამ დროს ყალიბდება მისთვის დამახასიათებელი ტექსტურა. მოხარშული ყველი შემდეგ გამოაქვს შრატიდან, ეყრება მარილი, ეძარება ახალი ან გამომშრალი პიტნის (Mentha viridis) ფოთლებით, იკეცება და თავსდება მარილწყალში 1–3 დღით. ამ პროცედურის შემდეგ ყველი იფუთება ჰერმეტულად და მზად არის გასაყიდად.[18]
მოხუცებული ჰალუმის მოსამზადებლად საჭიროა, ყველი დარჩეს მარილწყალში არანაკლებ 40 დღის განმავლობაში.
კვებითი ღირებულება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]100 გრამი შემდეგს:[19]
| კომპონენტი | რაოდენობა
ცხიმი 26.9 გ. - ნახშირწყლები 2.2 გ. - ცილა 21.2 გ. - ენერგია 336 კალ. - მარილი 2.8 გ. |
|---|
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Cyprus - Cultural life - Daily life and social customs - halloumi cheese.. www.britannica.com. ციტირების თარიღი: 2009-06-16
- ↑ Lazarou, Stalo. Χαλλούμι el. Cyprus Food Virtual Museum. ციტირების თარიღი: 30 November 2015
- ↑ Why does halloumi, but not other cheese, "squeak" against your teeth? en-US. ციტირების თარიღი: 2021-12-15
- ↑ Halloumi now registered as a Protected Designation of Origin en.
- ↑ „Cyprus wins back UK halloumi trademark“. Financial Mirror. 3 February 2020. ციტირების თარიღი: 14 February 2020.
- ↑ Andriotis et al., Λεξικό της κοινής νεοελληνικής
- ↑ Johnson, Janet. Chicago Demotic Dictionary - Ḥ.
- ↑ Nasrallah, Nawal (9 ნოემბერი 2017) Treasure Trove of Benefits and Variety at the Table.... Brill. ISBN 978-90-04-34991-9.
- ↑ Welz, Gisela (2017). Taste, power, tradition.... Universitätsverlag Göttingen.
- ↑ Steinhauser, Gabriele (12 ოქტომბერი 2012). „In Cyprus, New Cheese Edict Gets the Goat of Dairy Farmers“. Wall Street Journal. ციტირების თარიღი: 2023-04-21. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი
|access-date=და|date=-ში (დახმარება) - ↑ O'Reilly, Séamas. (24 ნოემბერი 2019) Halloumi hell: how will we survive the cheese crisis?. The Guardian.
- ↑ Best halloumi recipes (10 ოქტომბერი 2018).
- ↑ Eskin, Leah (21 March 2016). „The salty, satisfying squeak of fried halloumi“. NY Times. ციტირების თარიღი: 3 April 2017.
- ↑ Types of Halloumi | Charalambides Christis. ციტირების თარიღი: 2023-04-21
- ↑ Flavor of the Month: Halloumi can be mild and creamy or strong and salty. Food Management (17 September 2018).
- ↑ „Halloumi“. BBC Good Food (ინგლისური). ციტირების თარიღი: 2022-02-07.
- ↑ Papademas, Photis; Robinson, Richard K (აგვისტო 1998). „Halloumi cheese: the product and its characteristics“. International Journal of Dairy Technology. 51 (3): 98–103. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი
|date=-ში (დახმარება) - ↑ How Halloumi is Made | Charalambides Christis. ციტირების თარიღი: 2023-04-21
- ↑ Tesco Halloumi 250G. ციტირების თარიღი: 2016-04-23