წყნარი ოკეანე

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
წყნარი ოკეანე
Pacific Ocean - en.png
წყნარი ოკეანე
ზოგადი ინფორმაცია
ტიპი ოკეანე
გეოგრაფიული კოორდინატები 00°00′00″ ჩ. გ. 160°00′00″ დ. გ. / 0.00000° ჩ. გ. 160.00000° დ. გ. / 0.00000; -160.00000
ფართობი 178,684 კმ²
მოცულობა 710,36 ათ. კმ³
საშუალო სიღრმე 3984 
უდიდესი სიღრმე 10,994 
სიგრძე 15,8 კმ
სიგანე 17,2 კმ
კუნძული 10 ათ.
კუნძულების ფართობი 1,26 მლნ. კმ²
წყნარი ოკეანე და კონტინენტები
წყნარი ოკეანე და კონტინენტები

წყნარი ოკეანედედამიწის უდიდესი და უღრმესი ოკეანე. მდებარეობს დასავლეთით — ევრაზიასა და ავსტრალიას, აღმოსავლეთით — ჩრდილოეთ ამერიკასა და სამხრეთ ამერიკას და სამხრეთით — ანტარქტიდას შორის. ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანისაგან გამოყოფილია ბერინგის სრუტით; ინდოეთის ოკეანესთან საზღვარი გადის მალაკის სრუტის ჩრდილო კიდეზე, გაუყვება კუნძულ სუმატრის დასავლეთ ნაპირს, კუნძულების იავის, ტიმორისა და ახალი გვინეის სამხრეთ ნაპირებს, ავსტრალიისა და კუნძულ ტასმანიის აღმოსავლეთ ნაპირს და წყალქვეშა შემაღლებით უერთდება ანტარქტიდის ოტსის ნაპირს, ატლანტის ოკეანესთან საზღვარი გადის ჩარლზის კონცხიდან ცეცხლოვან მიწამდე.

წყნარი ოკეანე ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ გადაჭიმულია დააახლოებით 15,8 ათას კილომეტრზე, ხოლო აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ 19,5 კილომეტრზე. ფართობი ზღვებთან ერთად — 178,684 მლნ. კმ², საშუალო სიღრმე — 3984 მ. წყნარი ოკეანის მაქსიმალური ცნობილი სიღრმე 10 994 მ აღწევს. აღნიშნული სიღრმე დაფიქსირებულია მარიანას ღარში. წყნარი ოკეანის გავლით დაახლოებით 180-ე მერიდიანზე გადის თარიღის ცვლილების საერთაოშორისო ხაზი. წყნარი ოკეანის ფართობი თითქმის 30 მლნ. კმ²-ით ჭარბობს მსოფლიო ხმელეთის საერთო ფართობს.

წყნარი ოკეანე მოქცეულია ყველა ნახევარსფეროში. სანაპირო ხაზი ძლიერ არის დანაწევრებული დასავლეთით და გასწორებულია ამერიკის სანაპიროებთან. ყველაზე მეტად გადაჭიმულია ეკვატორულ-ტროპიკულ სარტყელში, — 17, 2 ათ. კილომეტრზე, რაც განაპირობებს მის მზის ენერგიის გიგანტური აკუმულატორის როლს პლანეტაზე. ეკვატორი წყნარ ოკეანეს ანაწილებს ჩრდილოეთ წყნარ ოკეანედ და სამხრეთ წყნარ ოკეანედ, ორი გამონაკლისით: გალაპაგოსისა და გილბერტის კუნძულები იმყოფებიან ეკვატორის თანაბრად და განლაგებულნი არიან მთლიანად სამხრეთ წყნარ ოკეანეში. მარიანას ღარი განფენილია ჩრდილოეთ წყნარი ოკეანის დასავლეთ ნაწილში და არის მსოფლიო ოკეანის უღრმესი წერტილი.

წყნარი ოკეანის მნიშვნელოვანი ნაწილი მოქცეულია ერთ ლითოსფერულ ფილაზე. საზღვრებზე სეისმური სარტყლებია. შელფი არც თუ ისე დიდია, განაპია მხარეებზე არის 25 ღრმაწყლიანი ღარი. კუნძულთა რკალები და წყალქვეშა ქედები ოკეანეს გამოჰყოფენ განაპირა ზღვებისაგან და ოკეანის საგებს ყოფენ მრავალრიცხოვან დიდ და პატარა ქვაბულებად, რომელთა უმეტესობას აქვთ ღრმაწყლიანი ღარები, რომელთა სიღრმე 6 ათ. მ აღემატება. წყნარი ოკეანის დამახასიათებელი თავისებურება სხვა ოკეანეებთან შედარებით არის მრავალრიხცოვანი კუნძულების არსებობა, განსაკუთრებით მის ცენტრალურ და დასავლეთ ნაწილში. სულ წყნარ ოკეანეში დაახლოებით 10 ათასი კუნძულია, რომელთა საერთო ფართობია 1,26 მლნ. კმ.

წყნარ ოკეანის ზღვებიდან აღსანიშნავია: არაფურის ზღვა, აღმოსავლეთ ჩინეთის ზღვა, ბალის ზღვა, ბანდის ზღვა, ბერინგის ზღვა, ბისმარკის ზღვა, ვისაიანის ზღვა, იავის ზღვა, იაპონიის ზღვა, იაპონიის შიგა ზღვა, კამოტესის ზღვა, კოროს ზღვა, მარჯნის ზღვა, მინდანაოს ზღვა, მოლუკის ზღვა, ოხოტის ზღვა, სამარის ზღვა, სამხრეთ ჩინეთის ზღვა, სავუს ზღვა, სერამის ზღვა, სიბუიანის ზღვა, სოლომონის ზღვა, სულავესის ზღვა, სულუს ზღვა, ტასმანის ზღვა, ფილიპინის ზღვა, ფიჯის ზღვა, ყვითელი ზღვა, ფლორესის ზღვა, ჩილეს ზღვა, ჰალმაჰერის ზღვა. ოკეანის დასავლეთ ნაწილში ბევრია პერიფერიული ზღვა.

წყნარი ოკეანის კიდეებზე განლაგებულია მნიშვნელოვანი არქიპელაგები და კუნძულთა ჯგუფები — ალეუტის, კურილის, სახალინის, იაპონიის, ფილიპინის, მოლუკის, ზონდის, ფიჯის, ტონგის, ახალი ზელანდიისა და სხვა. ღია ოკეანეში არის მარკიზის, ჰავაის, საზოგადოების, სამოის, გალაპაგოსისა და სხვა კუნძულები. ბევრია მარჯნისა და ვულკანური წარმოშობის კუნძულები, რომელთა შორის აღსანიშნავია: მარშალის, გილბერტის, ტოკელაუ, ფენიქსი, ტუამოტუ და სხვა, აგრეთვე აზევებული რიფები — მარკუსი, უეიკი, ნაურუ, ოშენი, ტონგარევა და სხვა. წყნარი ოკეანის ნაპირები უმთავრესად ფიორდული და აბრაზიულია ხასიათისაა, ტროპიკულ ზონაში — მარჯნული.

მართალია აზიისა და ოკეანეთის ხალხი წყნარ ოკენეში ისტორამდელი ეპოქიდან მოყოლებული მოგზაურობდა, თუმცაღა წყნარი ოკეანის აღმოსავლეთი ნაწილი პირველად ევროპელებმა შეამჩნიეს XVI საუკუნის დასაწყისში, როდესაც ესპანელმა მოგზაურმა ვასკო ნუნიეს დე ბალბოამ გადაკვეთა პანამის ყელი 1513 წელს და აღმოაჩინა დიდი „სამხრეთის ზღვა“, რომელსაც ესპანურად უწოდა „Mar del Sur“. ოკეანის ამჟამინდელი სახელწოდება დაამკვიდრა პორტუგალიელმა მოგზაურმა ფერნანდო მაგელანმა დედამიწის ირგვლივ მოგზაურობისას 1521 წელს, როდესაც წააწყდა ოკეანისკენ მიმავალ ხელსაყრელ ქარებს. მან ოკეანეს უწოდა „Mar Pacífico“, რომელიც პორტუგალიურ და ესპანურ ენებზე აღნიშნავს „წყნარ ზღვას“.[1]

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

წყნარ ოკეანეში ადამიანის მნიშვნელოვანი მიგრაციები პრეისტორიულ დროში განხორციელდა. ძვ. წ. დაახლოებით 3000 წელს ავსტრონეზიელმა ხალხებმა კუნძულ ტაივანზე დაეუფლეს კანოეზე გადაადგილების ხელოვნებას შორეულ მანძილებზე და ენობრივი თვალსაზრისით გავრცელდნენ სამხრეთით ფილიპინებამდე, ინდონეზიამდე, აზიის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპირომდე; დასავლეთით მაგადასკარამდე, სამხრეთ-აღმოსავლეთით ახალ გვინეამდე და მელანეზიამდე და აღმოსავლეთით მაკრონეზიის, ოკეანეთისა და პოლინეზიის კუნძულებამდე.[2]

შორეულ დისტანციებზე მოზამბიკიდან იაპონიის სანაპიროებამდე კარგად იყო განვითარებული ვაჭრობა. ვაჭრობა და შესაბამისად ცოდნა გავრცელდა ინდონეზიის კუნძულებზე, თუმცა აშკარად არ იყო გავრცელებული ავსტრალიაში. ძვ. წ. 219 წელს სიუი ფუმ იმოგზაურა წყნარ ოკეანეში უკვდავების ელექსირის საძებნელად.

ფიზიკურ-გეოგრაფიული დახასიათება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

წყნარი ოკეანე იკავებს მსოფლიო ოკეანის 49,5 %-ს და ამასთან იტევს მისი წყლის მოცულობის 53 %-ს, რითად დედამიწის უდიდესი ოკეანის სტატუსს ატარებს. მეტწილად მისი წყლები განლაგებულია სამხრეთ განედებში.[3] მაქსიმალური და საშუალო სიღრმეებით იგი უღმესია დედამიწაზე. 1951 წელს ინგლისურმა ექსპედიციამ სამეცნიერო-კვლევით გემ „ჩელენჯერზე“ ექოლოტის საშუალებით დააფიქსირა მაქსიმალური სიღრმე — 10 863 მ.[4] 1957 წელს საბჭოთა სამეცნიერო-კვლევით გემ „ვიტიაზის“ 25-ე რეისის დროს ჩატარებული გაზომვის შედეგად, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ალექსი დობროვოლსკი, დაფიქსირდა ახალი სიღრმე — 11 023 მ, რომელიც იყო დაზუსტებული მონაცემები, ვინაიდან თავდაპირველად გამოცხადებული იყო 11 034 მ სიღრმე.[4][5] წყნარი ოკეანის სიღრმის გაზომვის სირთულე იმაში მდგომარეობს, რომ წყალში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მის თვისებაზე, რომელიც განსხვავებულია სხვადასხვა სიღრმეზე, რის გამოც ეს თვისებები აგრეთვე უნდა იყოს დადგენილი სპეციალური ხელსაწყოებით რამდენიმე ჰორიზონტზე (როგორებიცაა ბარომეტრი და თერმომეტრი), ხოლო ექოლოტის მიერ ნაჩვენები სიღრმის მნიშვნელობაში შეტანილია ცვლილება.[6] 1995 წელს ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ სიღრმე დაახლოებით 10 920 მ-ს,[7] ხოლო 2009 წლის გამოკვლევამ — 10 971 მ. 2011 წელს განხორციელებული უკანასკნელი კვლევის შედეგების მიხედვით დაფიქსირებულია სიღრმე — 10 994 მ, სიზუსტით ±40.[8][9] წყნარი ოკეანის უღრმესი წერტილი მოქცეულია მარიანას ღარში, კერძოდ, მის სამხრეთ ნაწილში, რომელსაც ეწოდება „ჩელენჯერის უფსკრული“.

წყნარი ოკეანე თავისი აღმოსავლეთი კიდით ესაზღვრება ჩრდილოეთ და სამხრეთი ამერიკის სანაპიროებს, თავისი დასავლეთი კიდით საზღვარავს ავსტრალიისა და ევრაზიის აღმოსავლეთ სანაპიროებს, ხოლო სამხრეთით — ანტარქტიდას. საზღვარი ჩრდილოეთის ყინულოვან ოკეანესთან არის ხაზი ბერინგის სრუტეში დეჟნიოვის კონცხიდან უელსის პრინცის კონცხამდე. საზღვარს ატლანტის ოკეანესთან ატარებენ ჰორნის კონცხიდან დ. გ. 68°04’ მერიდიანზე ან სამხრეთ ამერიკიდან ანტარქტიდის ნახევარკუნძულის უმოკლეს მანძილზე დრეიკის სრუტის გავლით, ოსტეს კუნძულიდან შტერნეკის კონცხამდე.[10] საზღვარი ინდოეთის ოკეანეზე გადის: ავსტრალიის სამხრეთით — ბასოვის სრუტის აღმოსავლეთ საზღვარზე კუნძულ ტასმანიამდე, შემდეგ ა. გ. 146°55’ მერიდიანზე ანტარქტიდამდე; ავსტრალიის ჩრდილოეთით — ანდამანის ზღვასა და მალაკის სრუტეს შორის, შემდეგ კუნძულ სუმატრის სამხრეთ-დასავლეთ სანაპიროზე, ზონდის სრუტესთან, კუნძულ იავის სამხრეთ ნაპირთან, ბალისა და სავუს ზღვების სამხრეთ საზღვრებამდე, არაფურის ზღვის ჩრდილო საზღვრამდე, ახალი გვინეის სამხრეთ-დასავლეთ სანაპიროზე და ტორესის სრუტის დასავლეთ საზღვრამდე.[11] ზოგჯერ ოკეანის სამხრეთ ნაწილს, ჩრდილო საზღვრიდან ს. გ. 35°-დან (წყლის ცირკულაციისა და ატმოსფეროს ნიშნებით) ს. გ. 60°-მდე (რელიეფის ფსკერის ხასიათის მიხედვით) მიაკუთვნებენ სამხრეთის ოკეანეს.

წყნარი ოკეანის ზღვების, ყურეებისა და სრუტეების ფართობი შეადგენს 31,64 მილიონ კმ²-ს (ოკეანის საერთო ფართობის 18 %), მოცულობა 73,15 მილიონი კმ³-ს (10 %). ზღვების დიდი ნაწილი მოქცეულია ოკეანის დასავლეთ ნაწილში ევრაზიის კონტინენტის გასწვრივ: ბერინგის ზღვა, ოხოტის ზღვა, იაპონიის ზღვა, იაპონიის შიგა ზღვა, ყვითელი ზღვა, აღმოსავლეთ ჩინეთის ზღვა, ფილიპინის ზღვა; სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის კუნძულებს შორის არსებული ზღვებია: სამხრეთ ჩინეთის ზღვა, იავის ზღვა, სულუს ზღვა, სულავესის ზღვა, ბალის ზღვა, ფლორესის ზღვა, სავუს ზღვა, ბანდის ზღვა, სერამის ზღვა, ჰალმაჰერის ზღვა, მოლუკის ზღვა; ავსტრალიის სანაპიროს გასწვრივაა: ბისმარკის ზღვა, სოლომონის ზღვა, მარჯნის ზღვა, ფიჯის ზღვა, ტასმანიის ზღვა; ანტარქტიდასთან მოქცეულია ზღვები (რომლებსაც ზოგჯერ სამხრეთის ოკეანესაც მიაკუთვნებენ): დიურვილის ზღვა, სომოვის ზღვა, როსის ზღვა, ამუნდსენის ზღვა, ბელინსგაუზენის ზღვა. ჩრდილოეთ და სამხრეთ ამერიკის გასწვრივ ზღვები არ არის, თუმცა ვრცელდება დიდი ყურეები: ალასკის ყურე, კალიფორნიის ყურე, პანამის ყურე.[12]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Ferdinand Magellan. Newadvent.org (1 October 1910). წაკითხვის თარიღი: 31 October 2010.
  2. Stanley, David (2004). South Pacific. David Stanley, გვ. 19. ISBN 978-1-56691-411-6. წაკითხვის თარიღი: 13 June 2013. 
  3. Физическая география материков и океанов / Под общей ред. А. М. Рябчикова. — М.: Высшая школа, 1988. — გვ. 516—521 .
  4. 4.0 4.1 Кравчук П. А. Рекорды природы. — Любешов: Эрудит, 1993. — გვ. 216. — გვ. 23—24 . — ISBN 5-7707-2044-1
  5. Кравчук П. А. Географический калейдоскоп. — Киев: Радянська школа, 1988. ISBN 5-330-00384-9
  6. Совершенно неизвестные страны. — თარგი:ადგილის მითითება ბიბლიობმულებში, 1976. — С. 179—185.
  7. Results of «Kaiko»'s Final Field Test
  8. Марианскую впадину «углубили». compulenta.ru (8 декабря 2011). წაკითხვის თარიღი: 2011-11-08.
  9. РИА Новости. (14:34 08-02-2012) «Ученые обнаружили горы на дне Марианской впадины». დაარქივებულია ორიგინალიდან - 2012-05-31. წაკითხვის თარიღი: 2012-02-10.
  10. Большая Российская энциклопедия. Т. 2. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — გვ. 445 .
  11. Большая Российская энциклопедия. Т. 11. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — გვ. 228 .
  12. შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; სქოლიოსათვის Атлас Океанов არ არის მითითებული ტექსტი; $2