შავი ჭირის ეპიდემიები მალტაში
შავი ჭირის ეპიდემიები მალტაში — ისტორიის განმავლობაში მალტის კუნძულებზე მრავალჯერ გავრცელდა. მალტის გეოგრაფიული მდებარეობა და აქტიური ვაჭრობა ხმელთაშუა ზღვის რეგიონში ხელს უწყობდა ინფექციური დაავადებების, მათ შორის შავი ჭირის გავრცელებას. დოკუმენტურად დადასტურებული ეპიდემიები მოიცავს როგორც შუა საუკუნეებს, ისე ახალ პერიოდს. დაახლოებით 350 წლის განმავლობაში, სულ მცირე ათი ეპიდემიის შედეგად, შავი ჭირმა მალტაში თითქმის 20,000 ადამიანი იმსხვერპლა.
1530 წლამდე ეპიდემიები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]შუა საუკუნეებში მალტის კუნძულებზე შავი ჭირის რამდენიმე ეპიდემია გავრცელდა, თუმცა მათი დეტალები ნაკლებად არის ცნობილი. პირველი დოკუმენტური ცნობები შავი ჭირის შესახებ შეიძლება მიეკუთვნებოდეს XIII საუკუნის ბოლოს, ხოლო რაბატში, გოცოზე აღმოჩენილი სასაფლაო შესაძლოა შეიცავდეს ამ ეპიდემიის მსხვერპლთა ნეშტებს.
შავი სიკვდილის პანდემია გავრცელდა ევროპაში 1347 წლის ოქტომბრიდან, როდესაც გენუურმა გემმა შავი ჭირი მესინაში, სიცილიაში შეიტანა. პანდემიამ, მალტას სავარაუდოდ 1348 წელს მიაღწია,[1] კუნძულებს შორის მჭიდრო ეკონომიკური და საზღვაო ურთიერთობების შედეგად. პანდემიის ზეგავლენის დეტალები მალტაზე უცნობია.
განსაზღვრულია შავი ჭირის სხვა ეპიდემიებიც: 1427–28 წლებში, 1453, 1501, 1519[2] და 1523 წლებში. 1523 წლის ეპიდემია, ფაქტობრივად შემოყვა გალეონს, რომელიც მალტელებს თავიანთ ფლობაში ჰყავდათ. დაავადების აღმოჩენის შემდეგ მდინას მუნიციპალურმა ხელისუფლებამ სცადა ეკიპაჟის იზოლაცია, გემის ჩაძირვა და ტვირთის დაწვა, თუმცა გემის მფლობელებმა უარი თქვეს, რის შემდეგაც გემი დაწვეს. მიუხედავად ამისა, შავი ჭირი გავრცელდა ბირგუში, რომელიც მთლიანად იზოლირებული იქნა ქვეყნის დანარჩენი ნაწილისგან.
შავი ჭირის გარდა, სხვა ეპიდემიებიც გავრცელდა. 1453 წლიდან 1455 წლის ნოემბრამდე მიმდინარეობდა "morbus di la gula et di la punta" სახელით ცნობილი დაავადება, რომელიც შესაძლოა ყოფილიყო შარდოსანი ციებცხელება ან წითურა, და რომელმაც მრავალი ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლა.
1592–1593 წლების ეპიდემია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ეს ეპიდემია იყო პირველი სრულად დოკუმენტირებული შემთხვევა მალტაში. დაავადება შემოიტანა გემმა, რომელიც ალექსანდრიადან მოდიოდა. ეპიდემიის შედეგად გარდაიცვალა დაახლოებით 3300 ადამიანი — კუნძულების მთლიან მოსახლეობაზე ეს 12%-ზე მეტს შეადგენდა. დაავადების არაეფექტურმა მართვამ განაპირობა გაცილებით მკაცრი კარანტინის ზომების შემოღება.[3]
1623 წლის ეპიდემია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]1623 წლის მალტის შავი ჭირის ეპიდემია ეპიდემია დაიწყო პაოლო ემილიო რამუჩის სახლში, რომელიც ნავსადგურის მცველი იყო. დაავადება მალევე გავრცელდა მიმდებარე სახლებში. ხელისუფლებამ სწრაფად დაიწყო ინფიცირებულთა იზოლაცია და მიიღო კარანტინის ზომები. მიუხედავად იმისა, რომ ეპიდემია დროულად შეაჩერეს, მან მაინც 40 ადამიანის სიცოცხლეს შეეწირა.[4]
ლაზარეტოს შექმნა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მხოლოდ 1643 წელს შექმნა მალტამ ლაზარეტო, რომელიც დაარსდა მარსამშეტის ყურეში, რაც საკმაოდ გვიანდელი დრო იყო ვენეციის ლაზარეტოს (1403) ან მარსელის ლაზარეტოს (1526) გახსნასთან შედარებით. თუმცა მალტური ლაზარეტოს ორგანიზაცია მალე ძალიან ეფექტური გახდა და მალტა ხმელთაშუა ზღვის ერთ-ერთ ყველაზე უსაფრთხო ნავსადგურად იქცა. ამიერიდან, მალტური ლიცენზია, რომელიც გაიცემოდა კარანტინის შემდგომ ჯანდაცვის ზედამხედველობის ქვეშ, გახდა ერთ-ერთი ყველაზე სანდო დოკუმენტი. იგი გემებს აძლევდა საშუალებას ევროპული ნავსადგურებში პირდაპირ ჩასულიყვნენ. კარგად ორგანიზებული სანიტარული გაჩერება და სერვისები მალტაში ხელს უწყობდა ქვეყნის ეკონომიკურ განვითარებას.
1655 წლის ეპიდემია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მესამე ეპიდემია დაიწყო 1655 წლის სექტემბერში სახლთან, რომელიც მდებარეობდა "Porta Maggiore"-ის (დღევანდელი "ვიქტორიის კარიბჭე") მახლობლად — ლევანტიდან გემების შემოსვლის წერტილთან. მფლობელი სავარაუდოდ კონტაქტში იყო ინფიცირებული გემის ეკიპაჟის წევრთან და დაავადება გადაედო დას, რომელიც ზეიტუნში ცხოვრობდა. დაავადების ოჯახის სხვა წევრებზე გავრცელების შემდეგ, ხელისუფლებამ მყისიერად მიიღო კარანტინის ზომები და კონტაქტში მყოფები ლაზარეტოში გაამწესა. ეპიდემია სწრაფად შეაჩერეს — ინფიცირებული იყო დაახლოებით ასამდე ადამიანი, რომელთაგან 52 გადარჩა ეფექტური სამედიცინო დახმარების წყალობით. დაღუპულთა რიცხვი შეადგენდა 50-ს.
1675–1676 წლების ეპიდემია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მეოთხე ეპიდემია, რომლის წყაროც უცნობია, მალტის ისტორიაში ყველაზე მომაკვდინებელი იყო. მან შეიწირა 11300 ადამიანი, რაც კუნძულების მოსახლეობის დაახლოებით მეოთხედს შეადგენდა, განსაკუთრებით დიდი ნავსადგურის მიდამოში, სადაც ბევრი ორდენის რაინდიც დაიღუპა. დახმარება გაუწიეს ფრანგმა ექიმებმა და ქირურგებმა მარსელიდან, რომელთაც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს ეპიდემიის დამარცხებაში.
1813–1814 წლების ეპიდემია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ეს იყო პირველი შავი ჭირის ეპიდემია ბრიტანული მმართველობის პერიოდში და გავრცელდა გემით ალექსანდრიიდან. თავდაპირველად დაავადება ნელა ვრცელდებოდა ვალეტაში, თუმცა მალევე მოიცვა სოფელი და განსაკუთრებით ჰაზ-ზებუჟი და ქორმი, სადაც მოსახლეობის დაახლოებით 15% დაიღუპა. დაგვიანებულმა, თუმცა მკაცრმა ზომებმა საბოლოოდ შეაჩერა დაავადება, რომელიც ეპიდემიის ბოლოს გოცოსაც შეეხო.
1813 წლის აპრილიდან 1814 წლის სექტემბრამდე ეპიდემიამ იმსხვერპლა 4668 ადამიანი, მაშინ როდესაც მალტის მოსახლეობა დაახლოებით 100,000 იყო — ეს შეადგენს მთლიანი მოსახლეობის 4-6%-ს.[5]
1917 წლის აფეთქება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]1917 წელს დიდი ნავსადგურის ტერიტორიაზე შავი ჭირის მცირე აფეთქება მოხდა — დაავადდა რვა მეზურნე, რომელთაგან ოთხი გარდაიცვალა 2 მარტიდან — 2 აპრილამდე პერიოდში.[6] ინფექციის წყაროდ სახელდება ყუთი, რომელიც მესოპოტამიიდან შემოვიდა — რეგიონიდან, სადაც იმ დროისთვის მძვინვარებდა ეპიდემია.[7]
1936–1937 წლების აფეთქება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
1936 წელს შავი ჭირი დაიწყო ქორმიში გრეჩების ოჯახში, რომლებიც პურის მცხობლები იყვნენ რაფაელას ქუჩაზე. პირველ სიმპტომები — ბუბონები და მაღალი სიცხე — აღენიშნა ბაბუას, რომელიც გარდაიცვალა 8 აპრილს. შემდეგ დაავადდა მისი 42 წლის ვაჟი (გარდაიცვალა 13 აპრილს) და 20 წლის შვილიშვილი, რომელიც ლაზარეტოში გადაიყვანეს და გადარჩა. შემდეგ ეპიდემია მეზობლებზეც გავრცელდა.[8] ეპიდემიის წარმოშობა ზუსტად უცნობია, თუმცა სავარაუდოა, რომ ის დაკავშირებული იყო ტუნისიდან შემოტანილ თივასა და ჩალასთან. ქორმიში ეპიდემიამ 13 თვის განმავლობაში დააზარალა 8 ადამიანი, რომელთაგან 4 გარდაიცვალა.
მიუხედავად კარანტინის ზომებისა, ეპიდემია მეზობელ სოფელ ზებუჟშიც გავრცელდა, სადაც დაინფიცირდა 11 ადამიანი და 3 დაიღუპა (მათ შორის 7 წლის გოგონა). დაავადება დაფიქსირდა ასევე რაბატში, მტალები, მარსა, ატარდი, მოსტა და შესაძლოა გოცოზეც. ეპიდემია გაგრძელდა 1937 წლამდე, ლუქაში დაფიქსირდა კიდევ 5 შემთხვევა (1 ლეტალური) და 1 შემთხვევა ქრენდში.[9]
მნიშვნელოვანი კვლევები ჩაატარა თემისტოკლე ზამიტმა, რომელმაც 1500-ზე მეტი გამოკვლეული ვირთხიდან 15-მა გამოყო ჭირიანი ბაცილა. მან დაადგინა, რომ მთავარი გადამტანი იყო შავი ვირთხა (Rattus rattus), რომელიც შედარებით ახლახან იყო გავრცელებული მალტის კუნძულებზე და ანაცვლებდა მანამდე არსებული მოყავისფრო ვირთხის (Rattus norvegicus) პოპულაციას.
საერთო ჯამში, სხვადასხვა წყაროს მიხედვით, ეპიდემიამ დააზარალა 25-დან 33 ადამიანამდე, რომელთაგან 8–12 გარდაიცვალა.[10]
იხილეთ აგრეთვე
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Savona-Ventura, Charles. The Medical History of the Maltese Islands: Medieval.
- ↑ Miège, Par M. (1840). Histoire de Malte: Histoire. Paulin, გვ. 416.
- ↑ Brogini, Anne (2005). „Chapitre XI. l'Irrésistible ascension du commerce“, Malta, border of Christianity (1530-1670), Bibliothèque des Écoles françaises d'Athènes et de Rome (en). Publications of the French School of Rome, გვ. 565–615. ISBN 9782728307425.
- ↑ Giovanni Francesco Abela (1780). Malta illustrata... accresciuta dal Cte G.A. Ciantar. Mallia, გვ. 188.
- ↑ Attard, Eddie (9 June 2013). „Role of the Police in the plague of 1813“. Times of Malta. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 12 March 2020.
- ↑ „Prevalence of Disease: Foreign“. Public Health Reports (ინგლისური). Association of Schools of Public Health. 33 (2): 50–53. 11 January 1918. JSTOR 4574717.
- ↑ R. Pollitzer (1951). „Plague studies: a summary of the history and a survey of the present distribution of the disease“. Bull Org Mond Santé (ინგლისური). 4 (4): 475–533. PMC 2554113. PMID 14925809.
- ↑ Attard, Christian (1 May 2011). „Malta's plague epidemic 75 years ago“. Times of Malta. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 15 March 2020.
- ↑ შეცდომა თარგის გამოძახებისას: cite web: პარამეტრები url და title აუცილებელად უნდა მიეთითოს. fr გვ. 54 (4 February 1937).
- ↑ Mafart, B.; Brisou, P.; Bertherat, E. (2004). „Épidémiologie et prise en charge des épidémies de peste en Méditerranée au cours de la Seconde Guerre mondiale“. Bulletin de la Société de Pathologie Exotique. 97 (4): 306–310.S.C. Barnett (1948). „Rat control in a plague outbreak in Malta“. J Hyg Camb (ინგლისური). 46 (1): 10–18. doi:10.1017/s0022172400036019. PMC 2235074. PMID 18861427.