ყირიმული თათრული ტრადიციული სამოსი
ყირიმელი თათრების ტრადიციული სამოსი წარმოადგენს მათ ეროვნულ კოსტუმს. იგი ბუნებრივი მასალებისგან შექმნილ ქსოვილებს, ხელით ნაქარგ ორნამენტებსა და ძვირფას სამკაულებს მოიცავს. ყირიმული თათრული კოსტუმის ერთ-ერთი მთავარი თავისებურებაა გარემოსთან ჰარმონიული შერწყმა[1].
მამაკაცის სამოსი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ყირიმელი თათრების ყველა ჯგუფის მამაკაცის ტრადიციული ჩაცმულობა შედგებოდა პერანგისა და შარვლისგან, სხვადასხვა ტიპის ქურთუკების, უსახელო ზედატანების, ხალათებისა და ქამრებისგან - როგორც ნაქსოვი, ისე ლითონისგან დამზადებული. ზამთრის პერიოდში ატარებდნენ შალისა და ბეწვის ქურთუკებს, ბეწვის მოსასხამებსა და ბეშმეტებს. თავსაბურავად იყენებდნენ თავის ქალის ფორმის ქუდს, ზაფხულში გარეთ გასვლისას ფეზებს ატარებდნენ, ხოლო ზამთარში - ბეწვის ქუდებს. ფეხსაცმელში შედიოდა სხვადასხვა ტიპის ფეხსაცმელი, ჩექმები და სანდლები; სახლში კი ჩუსტებს იცვამდნენ. ფეხსაცმელს წინდებზე იცვამდნენ.
ყირიმელი თათრების პერანგების ჭრილი განსაკუთრებით უნიკალურია და თურქულ ტრადიციებთან არის დაკავშირებული. თუმცა, არის განსხვავებებიც, მაგალითად, ყირიმის სანაპირო რეგიონებში გავრცელებული პერანგების მკერდის ჭრილები და გვერდითი პანელები[2].
ქალის სამოსი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ყირიმელი თათარი ქალების კოსტუმი საზეიმო და ყოველდღიურ კატეგორიებად იყოფა. საქორწილო ან სადღესასწაულო ჩაცმულობა ხშირად შექმნილია ძვირადღირებული ქსოვილებისგან, როგორიცაა ბროკადი, აბრეშუმი და ხავერდი. ეს კოსტუმი ტრადიციულად მდიდრულადაა მორთული მკლავებსა და მკერდზე ნაქარგებით, ასევე პატარა ან თესლის მძივებით. ყოველდღიური ქალის კოსტუმი ძირითადად შედგებოდა ფართო პერანგისა და იაფი ქსოვილებისგან შექმნილი ხალათისგან. ყოველდღიური ტანსაცმელი მცირე ზომის ნახატებით გამოირჩეოდა[1]. კაბაზე წინსაფარს იკეთებდნენ. თავზე თეთრი შარფი ეხურათ, ზოგჯერ ორნამენტებით. ხელები დაფარული იყო „ელკაპიკის“ სახელით ცნობილი მანჟეტებით, რომლებიც მკლავებზე იყო მიმაგრებული. კაბის ქვეშ ქალები პერანგსა და შარვალს იცვამდნენ, რომლებიც მამაკაცისგან განსხვავებული ჭრით ხასიათდებოდა (პერანგები ასევე განსხვავდებოდა სიგრძითაც).
ყირიმელი თათარი ქალის კოსტუმის ქვედა პერანგი, რომელსაც „იჩ კოლმეკი“ ან „იჩ ტიუბი“ ეწოდება, ფართოა და ბამბის ქსოვილისგანაა დამზადებული. ხალათის მსგავს კაბას, რომელიც პერანგზე იცმევა და წელზეა მოჭრილი, „ჩაბულუ ანტერი“ ჰქვია. ტატიანა პასეკმა აღწერა თათარი დიდებულის ქალიშვილის კოსტუმის ეს ელემენტი.
ანტერის ქვეშ ქალები ატარებდნენ „თუმანს“ ან „ტოკუმას შარვალს“ იმავე ფერის, როგორც კაბა ან პერანგი. ზოგჯერ ჰარემის შარვალს ერთვოდა მოკლე ჟილეტი, რომელიც წინ და კისერთან ნაქარგებით იყო გაფორმებული და „ტონჩუკად“ იწოდებოდა. ცივ სეზონზე ტანსაცმლის ქვეშ იცვამდნენ თბილ ჟილეტს, სახელწოდებით „ზიბინი“, ხოლო ფეხებზე - გრძელ შალის წინდებს „სარილი ჩორაპს“[1].
ყირიმელი თათარი ქალის კოსტუმის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ელემენტია მოკლე მსუბუქი ქურთუკი „სალტა მარკა“. ამ ქურთუკის სახელოები იდაყვს ქვემოთ სწვდება. მასთან ერთად იკეთებდნენ თბილ შალის შარფს[1].
ყირიმელი თათარი ქალების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი თავსაბურავია გეომეტრიული ნახატის მქონე „მარამა“. მისი კიდეები მაქმანით ან ფარდით მორთულიყო. მარამას გათხოვილი ან ასაკში შესული ქალები ატარებდნენ. ახალგაზრდა გოგონები თავს იფარავდნენ შარფით, რომელსაც „ფირლანტა“ ან „შერბენტი“ ერქვა. მის კიდეებზე გაკეთებული იყო აბრეშუმის თხელი ძაფებით ნაქარგები. ორნამენტი შედგებოდა ერთი განმეორებადი ელემენტისგან ან B-ფორმის კომპოზიციისგან[1].
ყირიმულ თათრულ ხის სანდლებს „ნალინი“ ეწოდებოდა და იაპონურ „გეტას“ მოგვაგონებდა. ნალინს იყენებდნენ აბანოში წასვლისას, რეცხვის დროს და ცუდ ამინდში. ნალინს ჰქონდა მაღალი ხის პლატფორმა ორი ქუსლით. ქალის გარდერობში ასევე შედიოდა რბილი ტყავის ფეხსაცმელი ამოწეული წვერით ან რბილი მაროკოული ჩექმები[1].
ყირიმელი თათარი ქალის კოსტუმის მნიშვნელოვან ელემენტს წარმოადგენს „კუშაკის“ ქამარი. მას გარკვეული სიმბოლური დატვირთვა აქვს და ქალბატონის სოციალურ სტატუსზე მიუთითებს. ქამარი იუველირების მიერაა გაფორმებული; ფირფიტა შეიძლება მთლიანად ფილიგრანული ან ჭედური ლითონისგან იყოს დამზადებული. ქამრის ცენტრი ჭიპთან უნდა იყოს განთავსებული. კიდევ ერთი აქსესუარია V-ფორმის გულმკერდი, „კოკიუსლიუკი“ ან „გერდანლიკი“. იგი შედგება რამდენიმე რიგად დალაგებული მონეტებისგან ან მარგალიტის ბადისგან[1].