ყვითელთავა ბოლოქანქარა
| ყვითელთავა ბოლოქანქარა | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
_(14343964296).jpg) | |||||||||||||||
| მეცნიერული კლასიფიკაცია | |||||||||||||||
| |||||||||||||||
| ლათინური სახელი | |||||||||||||||
| Motacilla citreola (Pallas, 1776) | |||||||||||||||
| დაცვის სტატუსი | |||||||||||||||
 IUCN 3.1 Least Concern : 22718379 | |||||||||||||||
| |||||||||||||||
ყვითელთავა ბოლოქანქარა (ლათ. Motacilla citreola) — მცირე ზომის ბეღურასნაირი ფრინველი ბოლოქანქარასებრთა ოჯახისა. იგი ძირითადად ცენტრალური და აღმოსავლეთი პალეარქტიკის ტენიან მდელოებსა და სხვა ღია ჰაბიტატებში მრავლდება, ზამთარში კი სამხრეთ აზიაში მიგრირებს. სახეობა გავრცელების არეალს დასავლეთის მიმართულებით აფართოებს და დასავლეთ ევროპაში იშვიათი, თუმცა მზარდი რაოდენობის ვიზიტორია.[1][2]
ეტიმოლოგია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სახეობის ლათინური სახელწოდება Motacilla citreola მომდინარეობს Motacilla-სგან, რომელიც ლათინურ ენაში ბოლოქანქარას აღმნიშვნელი სახელია, ხოლო სახეობის ეპითეტი citreola ნიშნავს „ლიმონისფერ-ყვითელს“ და სახეობის დამახასიათებელ ყვითელ შეფერილობას უკავშირდება და მისი ქართული დასახელებაც აქედან გამომდინარეობს.[3]
ტაქსონომია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ყვითელთავა ბოლოქანქარა ბოლოქანქარების გვარის წარმომადგენელია. სახეობის სისტემატიკა და ფილოგენია ისტორიულად გარკვეულ დისკუსიას იწვევდა, რადგან იგი მჭიდრო ევოლუციურ კავშირს ავლენს ყვითელ ბოლოქანქარასთან (Motacilla flava) და აღმოსავლურ ყვითელ ბოლოქანქარასთან (Motacilla tschutschensis). მიტოქონდრიული დნმ-ის საფუძველზე ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ტრადიციულად M. flava-ს ფარგლებში გაერთიანებული ზოგიერთი ჯგუფი ერთმანეთისგან მკაფიოდ განსხვავებულ ხაზებს წარმოადგენს, ხოლო M. citreola-ს პოპულაციებს შორისაც გამოვლინდა მნიშვნელოვანი ფილოგეოგრაფიული განსხვავებები.[4]
სახეობის ფარგლებში რამდენიმე ქვესახეობაა აღწერილი. თანამედროვე ტაქსონომიურ წყაროებში, მათ შორის ავიაბაზაში, ცალკე ტაქსონებად გვხვდება M. c. citreola, M. c. werae და M. c. calcarata.[5][6][7]
აღწერა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]_12-10-2006_1-29-57_PM.JPG)
ყვითელთავა ბოლოქანქარა წვრილი აღნაგობის, დაახლოებით 15,5–17 სმ სიგრძის ფრინველია. როგორც ბოლოქანქარების გვარის სხვა წარმომადგენლებს, მასაც გრძელი კუდი აქვს, რომელსაც ხშირად აქნევს. გამრავლების პერიოდში ზრდასრულ მამალს სხეულის ზედა ნაწილი ძირითადად რუხი ან შავი აქვს, ფრენის ბუმბულები კი თეთრი შეფერილობისაა. სხეულის ქვედა ნაწილი მკვეთრად ყვითელია, ისევე როგორც თავის უმეტესი ნაწილი; კეფა შავია. ზამთრის ბუმბულში ყვითელი შეფერილობა შედარებით მკრთალი ხდება, თავი კი მოყავისფროა და მოყვითალო სუპერსილიუმი აქვს. დედალი, როგორც წესი, მამალზე უფრო მკრთალი შეფერილობისაა და ზამთრის ბუმბულში მყოფ მამალს წააგავს.[1]
სახეობის შეფერილობა და ზომა გარკვეულწილად განსხვავდება ქვესახეობების მიხედვით. M. c. calcarata ცნობილია შედარებით მუქი, განსაკუთრებით ზურგის, შეფერილობით, ხოლო სხვა ფორმები ერთმანეთისგან სხეულის ზედა ნაწილის შეფერილობითა და ზომით განსხვავდება.[5][7]
გავრცელება და ჰაბიტატი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ყვითელთავა ბოლოქანქარა ძირითადად პალეარქტიკის ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილებში მრავლდება. მისი გამრავლების არეალი მოიცავს რუსეთის ფართო ტერიტორიებს, მონღოლეთს, ცენტრალური აზიის ნაწილსა და ჩინეთის ჩრდილოეთ და ცენტრალურ რეგიონებს; გავრცელების დასავლეთი ნაწილი ევროპაში და დასავლეთ აზიაშია წარმოდგენილი. სახეობა ასევე მრავლდება საქართველოს ზოგიერთ რეგიონში.[1][8]
ზამთარში სახეობა სამხრეთ აზიაში მიგრირებს. მისი ზამთრის არეალი მოიცავს ინდოეთის სუბკონტინენტს და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ნაწილს. დასავლეთის მიმართულებით გავრცელების გაფართოების შედეგად იგი მიგრაციის პერიოდში და ზოგჯერ ზამთარშიც გვხვდება დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში.[1][2]
ყვითელთავა ბოლოქანქარა დაკავშირებულია ტენიან ღია ჰაბიტატებთან, განსაკუთრებით ტენიან მდელოებთან, ჭაობიან ადგილებთან, წყალსატევებისა და მდინარეების მიმდებარე ტერიტორიებთან. გამრავლების დროს იგი ხშირად ირჩევს დაბლობ ან ოდნავ შემაღლებულ ტენიან ბალახოვან ადგილებს.[9]
ქცევა და ეკოლოგია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ყვითელთავა ბოლოქანქარა გადამფრენი ფრინველია. გამრავლების პერიოდში იგი ძირითადად წყვილებად გვხვდება, ხოლო მიგრაციისას შესაძლებელია მცირე ჯგუფებადაც შეიკრიბოს. სახეობა მიწაზე გადაადგილებისას ხშირად იკვებება და ღია, წყლის სიახლოვეს მდებარე ადგილებს ამჯობინებს. ის ხშირად იყენებს წყალსატევების, მდინარეებისა და ჭაობების მიმდებარე ტენიან მდელოებს, სადაც საკვების მოსაპოვებლად დაბალ მცენარეულობაში აქტიურად გადაადგილდება.[9]
ძირითადად იკვებება მცირე ზომის უხერხემლოებით, განსაკუთრებით მწერებითა და სხვა ფეხსახსრიანებით. საკვებს აგროვებს მიწაზე ან მცენარეულობის ზედაპირზე, ზოგჯერ კი ფრენისას იჭერს მფრინავ მწერებს.[9]
ბუდეს მიწაზე აშენებს, ჩვეულებრივ ბალახოვან საფარში. სახეობა მიწაზე მობუდარია და ბუდეში, როგორც წესი, 4–5 კვერცხს დებს; კვერცხები ლაქებიანია. ამ სახეობის ფრინველთა ბუდობის პერიოდი, როგორც წესი, მაისიდან ივლისამდე გრძელდება. ზამთარში ძირითადად აფრიკისა და სამხრეთ აზიის თბილ რეგიონებში მიფრინავს, სადაც ტენიან, ღია ჰაბიტატებსა და წყალსატევების მიმდებარე ტერიტორიებს ირჩევს საბინადროდ.[10]
ყვითელთავა ბოლოქანქარა საქართველოში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]-_Breeding_Male_of_calcarata_race_at_Bharatpur_I_IMG_5752.jpg)
ყვითელთავა ბოლოქანქარა საქართველოს ფრინველთა ნუსხაში შეტანილი სახეობაა. 2024 წელს გამოქვეყნებულ საქართველოს ფრინველთა განახლებულ ნუსხაში Motacilla citreola citreola მითითებულია როგორც მობუდარი და გადამფრენი სახეობა (BB; M).[8]
სახეობა განსაკუთრებით დაკავშირებულია საქართველოს სამხრეთ მთიანეთის ტენიან ჰაბიტატებთან. სამხრეთ საქართველოს მთიანეთის მობუდარი ფრინველების ანოტირებულ ნუსხაში ყვითელთავა ბოლოქანქარა აღწერილია როგორც იშვიათი, ადგილობრივად გავრცელებული, გადამფრენი მობუდარი სახეობა. იგი დაფიქსირებულია მდინარეების ჭალებში, ნაკადულების მიმდებარე ტერიტორიებზე, ტენიან მდელოებსა და ტბებისა და წყალსაცავების მიდამოებში, მათ შორის ჯავახეთისა და სამსარის ქედების ტერიტორიაზე და წალკის ქვაბულში. გამრავლების პერიოდში იგი ზღვის დონიდან 1500–2200 მეტრ სიმაღლეზეა დაფიქსირებული.[11]
სამხრეთ საქართველოს მთიანეთში ყვითელთავა ბოლოქანქარა გამრავლების ადგილებში, როგორც წესი, აპრილის პირველ ნახევარში ბრუნდება. აღნიშნული კვლევის მიხედვით, მისი ჩასვლა გამრავლების ტერიტორიებზე 7–30 აპრილსაა დაფიქსირებული, ხოლო საშემოდგომო გამგზავრება ძირითადად სექტემბრის ბოლოსა და ოქტომბრის დასაწყისში ხდება.[11]
სახეობის ბუდობა საქართველოში დადასტურებულია რამდენიმე ადგილას. მათ შორის ბუდობა დადასტურდა 2008 წელს საღამოს ტბის მიმდებარე ტენიან მდელოზე, 2011 წელს ტაბაწყურის ტბის აუზში, ხოლო შემდგომ წლებში — ქციის ხეობისა და წალკის წყალსაცავის მიმდებარე ტენიან მდელოებზე.[11]
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- 1 2 3 4 Citrine Wagtail. ციტირების თარიღი: 21 August 2026
- 1 2 Motacilla citreola (Citrine Wagtail). ციტირების თარიღი: 21 August 2026
- ↑ Jobling, James A. (2010). The Helm Dictionary of Scientific Bird Names. London: Christopher Helm, გვ. 109, 261. ISBN 978-1-4081-2501-4.
- ↑ Pavlova, Alexandra; Zink, Robert M.; Drovetski, Sergei V.; Red'kin, Yaroslav; Rohwer, Sievert (2003). „Phylogeographic patterns in Motacilla flava and Motacilla citreola: Species limits and population history“. The Auk. 120 (3): 744–758. doi:10.1093/auk/120.3.744.
- 1 2 Motacilla citreola citreola. ციტირების თარიღი: 21 August 2026
- ↑ Motacilla citreola werae. ციტირების თარიღი: 21 August 2026
- 1 2 Motacilla citreola calcarata. ციტირების თარიღი: 21 August 2026
- 1 2 „The birds of Georgia: an updated checklist using citizen science platforms“ (PDF). Sandgrouse. 46. 2024. ციტირების თარიღი: 21 August 2026.
- 1 2 3 Motacilla citreola. Nature Conservation Agency of the Czech Republic. ციტირების თარიღი: 21 August 2026
- ↑ Citrine Wagtail. ციტირების თარიღი: 21 August 2026
- 1 2 3 „An Annotated Check-List of Passerine Birds of the South Georgian Highland“. 2019. ციტირების თარიღი: 21 August 2026. დამოწმება journal საჭიროებს
|journal=-ს (დახმარება)