ქრონობიოლოგია

ქრონობიოლოგია (ბერძნ. χρόνος – „დრო“, βίος – „სიცოცხლე“, λόγος – „მოძღვრება“) არის ბიოლოგიის დარგი, რომელიც შეისწავლის ცოცხალ ორგანიზმებში მიმდინარე პერიოდულ მოვლენებს და მათ ადაპტაციას მზისა და მთვარის ციკლებთან დაკავშირებულ რიტმებთან. ამ მოვლენებს ბიოლოგიური რიტმები ეწოდება.

ქრონობიოლოგიური კვლევები მოიცავს ანატომიის, გენეტიკის, ფიზიოლოგიისა და ეთოლოგიის ასპექტებს სხვადასხვა დონეზე — მოლეკულურიდან პოპულაციურამდე.

ისტორია

ბიოლოგიური რიტმების დაკვირვება ჯერ კიდევ ანტიკურ ხანაში დაიწყო, თუმცა მეცნიერული საფუძვლები XVIII საუკუნეში ჩაიყარა. 1729 წელს ფრანგმა ასტრონომმა ჟან-ჟაკ დორტუ დე მერანმა აღმოაჩინა, რომ მიმოზას ფოთლები აგრძელებდნენ დღე-ღამურ ციკლს სრულ სიბნელეშიც, რაც მიუთითებდა იმაზე, რომ რიტმი არა მხოლოდ გარე გამღიზიანებელზე, არამედ შინაგან „საათზეც“ იყო დამოკიდებული.

2017 წელს ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში გადაეცათ ჯეფრი ჰოლს, მაიკლ როსბაშსა და მაიკლ იანგს ცირკადული რიტმის მაკონტროლებელი მოლეკულური მექანიზმების აღმოჩენისთვის.

ბიოლოგიური რიტმების კლასიფიკაცია

ქრონობიოლოგია რიტმებს ყოფს მათი პერიოდულობის მიხედვით:

• ცირკადული რიტმები

ეს არის ყველაზე მეტად შესწავლილი რიტმი, რომლის ციკლი დაახლოებით 24 საათს შეადგენს. ის არეგულირებს:

ძილ-ღვიძილის ციკლს;

სხეულის ტემპერატურის მერყეობას;

ჰორმონალურ სეკრეციას (მაგ. კორტიზოლი, მელატონინი).

• ულტრადიანული რიტმები

რიტმები, რომელთა პერიოდი 24 საათზე ნაკლებია. მაგალითად:

სისხლის მიმოქცევა;

სუნთქვა;

ძილის ფაზების მონაცვლეობა (REM და NREM ძილი).

• ინფრადიანული რიტმები

რიტმები, რომელთა პერიოდი 24 საათზე მეტია. მაგალითად:

ცირკანუალური (წლიური) რიტმები — ფრინველთა მიგრაცია, ჰიბერნაცია;

მენსტრუალური ციკლი ადამიანებში.

გამოყენებითი მნიშვნელობა

ქრონობიოლოგიას დიდი მნიშვნელობა აქვს თანამედროვე მედიცინაში:

• ქრონოთერაპია;

• ძილის დარღვევები;

• ფსიქიატრია.

ლიტერატურა

• Dunlap, J. C., Loros, J. J., & DeCoursey, P. J. (2004). Chronobiology: Biological Timekeeping.

• Foster, R. G., & Kreitzman, L. (2004). Rhythms of Life: The Biological Clocks that Control the Daily Lives of Every Living Thing.