ქვაბული ლანდშაფტი ფორმა
ქვაბი (ასევე ცნობილია, როგორც ქვაბის ხვრელი, ორმო ან გაერთიანებული სამეფოს ზოგიერთ ნაწილში, პინგო'[1][2] — ჩაღრმავება ან ორმო გამორეცხვის ვაკეზე, რომელიც წარმოიქმნება უკან დახეული მყინვარების ან წყალდიდობის წყლების დრენაჟის შედეგად.
ქვაბები წარმოიქმნება უკან დახეული მყინვარების მიერ დარჩენილი მკვდარი ყინულის ბლოკების შედეგად, რომლებიც გარშემორტყმულია დნობის წყლის ნაკადების მიერ დალექილი ნალექით, რადგან იზრდება ხახუნი.[3]ყინული იმარხება ნალექში და როდესაც ყინული დნება, რჩება ჩაღრმავება, რომელსაც ქვაბის ხვრელი ეწოდება, რაც გამორეცხვის ვაკეზე ჩაღრმავებულ იერს ქმნის. ტბები ხშირად ავსებს ამ ქვაბებს; მათ ქვაბის ხვრელის ტბებს უწოდებენ. კიდევ ერთი წყაროა ყინულით დაფარული ტბის უეცარი დრენაჟი და როდესაც ბლოკი დნება, მის მიერ დატოვებული ორმო ქვაბია. როდესაც ყინული დნება, ქვაბის ხვრელის კიდის გარშემო შეიძლება წარმოიქმნას გალავნები. ამ ხვრელების შემავსებელი ტბები იშვიათად აღემატება 10 მეტრს (33 ფუტი) სიღრმეს და საბოლოოდ ივსება ნალექით. მჟავე პირობებში შეიძლება წარმოიქმნას ქვაბულის ჭაობი, მაგრამ ტუტე პირობებში ის ქვაბულის ტორფიანი მიწა იქნება.
მიმოხილვა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ჩაიდანები ფლუვიოგლაციალური ლანდშაფტებია, რომლებიც წარმოიქმნება მყინვარის წინა მხრიდან ყინულის ბლოკების მოწყვეტის შედეგად და ნაწილობრივ ან მთლიანად მყინვარული გამორეცხვით იმარხება. მყინვარული გამორეცხვა წარმოიქმნება მაშინ, როდესაც დნობის წყლის ნაკადები მყინვარიდან შორდება და ნალექს აყრის ფართო გამორეცხვის ვაკეებს, რომლებსაც სანდურები ეწოდებათ. როდესაც ყინულის ბლოკები დნება, სანდურში ჩაიდანის ორმოები რჩება. როდესაც მრავალი ჩაიდანის ორმოების განვითარება არღვევს სანდურის ზედაპირებს, წარმოიქმნება ქედებისა და ბორცვების არეული მასივი, რომელიც კამესა და ჩაიდანის ტოპოგრაფიას წააგავს.[4] ჩაიდანის ორმოები ასევე შეიძლება წარმოიქმნას ქედის ფორმის ფხვიერი კლდის ფრაგმენტების დანალექებში, რომლებსაც ტილს უწოდებენ.[5]
ჩაიდანის ორმოები შეიძლება წარმოიქმნას ყინულით დაფარული ტბის უეცარი დაშრობის შედეგად გამოწვეული წყალდიდობის შედეგად. ეს წყალდიდობები, რომლებსაც იოკულჰლაუპები ეწოდება, ხშირად სწრაფად აყრიან დიდი რაოდენობით ნალექს სანდურის ზედაპირზე. ჩაიდანის ორმოები წარმოიქმნება ნალექით მდიდარი ყინულის დნობის ბლოკებით, რომლებიც გადაიტანეს და შესაბამისად დამარხეს იოკულჰლაუპებმა. მაიზელსის მიერ 1992 წელს ჩატარებული საველე დაკვირვებებისა და ლაბორატორიული სიმულაციების შედეგად დადგინდა, რომ იოკულჰლაუპების მიერ წარმოქმნილი ქვაბულის ორმოების კიდეების გარშემო ყალიბდება გალავნები. გალავნების განსხვავებული ტიპების განვითარება დამოკიდებულია გამდნარ ყინულის ბლოკში შემავალი ქანის ფრაგმენტების კონცენტრაციაზე და იმაზე, თუ რამდენად ღრმად იყო ბლოკი დამარხული ნალექით.[6]
ქვაბულის ორმოების უმეტესობა დიამეტრის ორ კილომეტრზე ნაკლებია, თუმცა აშშ-ს შუადასავლეთში ზოგიერთი მათგანის დიამეტრი ათ კილომეტრს აღემატება. კანადაში, ონტარიოში, პუსლინჩის ტბა კანადაში ყველაზე დიდი ქვაბულის ტბაა, რომელიც 160 ჰექტარზეა გადაჭიმული. აშშ-ს შტატის, ვაშინგტონის, ჩრდილო-ცენტრალურ კასკადის მთებში მდებარე ფიშ ლეიკი 200 ჰექტარს (490 ჰექტარს) იკავებს.[7]
ქვაბების უმეტესობის სიღრმე ათ მეტრზე ნაკლებია.უმეტეს შემთხვევაში, ქვაბის ორმოები საბოლოოდ ივსება წყლით, ნალექით ან მცენარეულობით. თუ ქვაბი იკვებება ზედაპირული ან მიწისქვეშა მდინარეებით ან ნაკადულებით, ის ქვაბის ტბად იქცევა. თუ ქვაბი წყალს იღებს ნალექებიდან, მიწისქვეშა წყლების ფენიდან ან ორივეს კომბინაციიდან, მას ქვაბის ტბორს ან ქვაბის ჭაობს უწოდებენ, თუ მცენარეულია. ქვაბის ტბორები, რომლებზეც მიწისქვეშა წყლების ფენები გავლენას არ ახდენს, ჩვეულებრივ, ზაფხულის თბილ თვეებში შრება, ამ შემთხვევაში ისინი ეფემერულად ითვლება.[8]
ჭაობები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
თუ ქვაბში წყალი მჟავე ხდება ორგანული მცენარეული ნივთიერებების დაშლის გამო, ის ქვაბში ჭაობიან ჭაობად იქცევა; ან, თუ ნიადაგის ქვეშ არსებული ნიადაგები კირის ბაზაზეა დაფუძნებული და გარკვეულწილად ანეიტრალებს მჟავე პირობებს, ის ქვაბში ტორფიან მიწად იქცევა. ქვაბში ჭაობები დახურული ეკოსისტემებია, რადგან მათ წყლის წყარო ნალექების გარდა არ აქვთ. მჟავე ქვაბში ჭაობები და მტკნარი წყლის ქვაბები მნიშვნელოვანი ეკოლოგიური ნიშებია ფლორისა და ფაუნის ზოგიერთი სიმბიოზური სახეობისთვის.[9] კეტლ-მორეინი, ვისკონსინის შტატის რეგიონი, რომელიც გრინ-ბეიდან სამხრეთ-ცენტრალურ ვისკონსინამდეა გადაჭიმული, მრავალრიცხოვანი ქვებით, მორენებითა და სხვა მყინვარული მახასიათებლებით გამოირჩევა. მას მრავალი ქვებით ტბა აქვს, რომელთაგან ზოგიერთის სიღრმე 100-დან 200 ფუტამდე (61 მ) აღწევს.
მაგალითები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
პრერიის ორმოების რეგიონი ვრცელდება ჩრდილოეთ ალბერტადან, კანადა, აიოვამდე, აშშ და მოიცავს ათასობით პატარა ჭაობსა და ტბას.
რესურსები ინტერნეტში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
- Geology of Ice Age National Scientific Reserve of Wisconsin NPS Scientific Monograph No. 2 დაარქივებული 2012-10-09 საიტზე Wayback Machine.
- Geology of the Adirondack Park დაარქივებული 2024-02-05 საიტზე Wayback Machine.
- Pothole Lakes in Siberia. NASA Earth Observatory. ციტირების თარიღი: 2006-05-02
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ „Pingos and Pool Frogs“. Open Country. 4 September 2025. BBC Radio 4. ციტირების თარიღი: 7 September 2025.
- ↑ Barkham, Patrick (20 September 2025). „‘It’s resurrection’: 1,000-year-old seeds could grow ancient plants in England’s ice-age ghost ponds“. The Guardian. ციტირების თარიღი: 20 September 2025.
- ↑ Janowski, Lukasz; Tylmann, Karol; Trzcinska, Karolina; Rudowski, Stanislaw; Tegowski, Jaroslaw (2021). „Exploration of Glacial Landforms by Object-Based Image Analysis and Spectral Parameters of Digital Elevation Model“. IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing. 60: 1–17. doi:10.1109/TGRS.2021.3091771.
- ↑ Bennet, M and Glasser, N: Glacial Geology:Ice Sheets and Landforms, page 262. John Wiley and Sons, 1997
- ↑ Tarbuck, E and Lutgens, F: Earth, page 351. Prentice Hall, 2002
- ↑ Bennett, M and Glasser, N: Glacial Geology: Ice Sheets and Landforms, page 267. John Wiley and Sons, 1997
- ↑ Schmuck and Peterson, 2002 Warmwater Fisheries Survey of Fish Lake, Chelan County, Washington, page 1, State of Washington, 2005
- ↑ Glacial Formations -- The Slackpacker's Geology Primer. ციტირების თარიღი: 18 November 2017
- ↑ Interests. ციტირების თარიღი: 18 November 2017