ქაშქაები
ქაშქაები (თვითსახელწოდება: ქაშქაილარ; აზერ. qaşqaylar; სპარს. قشقایی) ― თურქულენოვანი ხალხის ტომობრივი გაერთიანება, რომელიც ირანში, ძირითადად ფარსის, ხუზესტანისა და სამხრეთ ისპაჰანის რეგიონებში ცხოვრობს. ისინი სხვადასხვა წარმოშობის ტომებისა და კლანების კონფედერაციას წარმოადგენენ, ძირითადად თურქული, მაგრამ ასევე მოიცავს ლურულ, ქურთულ და არაბულ ელემენტებს. მათი მოსახლეობა დაახლოებით 1.7–2.0 მილიონს შეადგენს.
სახელწოდება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ქაშქაების წარმოშობა კვლავ სამეცნიერო დებატების საგანია. ერთ-ერთი პოპულარული თეორიის თანახმად, ისინი შაჰსევენებს ენათესავებიან, რომელთაგან ზოგიერთი სეფიანთა ეპოქაში აზერბაიჯანიდან (განსაკუთრებით არდაბილის რეგიონიდან) სამხრეთ ირანში გადაასახლეს საზღვრების გასაძლიერებლად. ამას, კერძოდ, მსგავსი ტომობრივი სახელები და ტოპონიმები ადასტურებს. ეთნონიმის ეტიმოლოგიაც ბუნდოვანია: ის ასოცირდება კაშკა-დაღის მთიანეთთან, ასევე თურქულ სიტყვასთან „გაშგა/ქაშქა“ (ცხენი შუბლზე თეთრი ლაქით), ამ თეორიას მხარს უჭერდნენ ისეთი ორიენტალისტები, როგორებიც არიან ვ.ვ. ბარტოლდი და ა.ა. რომასკევიჩი;[1] ასევე ზმნასთან *qaçmaq* („სირბილი“) და ასევე კაშგარიდან მიგრაციის ჰიპოთეზასთან.[2][3]
XIX საუკუნის შუა ხანებში, ბრიტანეთის კონსულმა აბოტმა ჩაწერა ქაშქაის ერთ-ერთი ლიდერის ვერსია, რომ ხალხი ჰულაგუ ხანმა ქაშგარიდან (ცენტრალური აზიის რეგიონი, რომელიც ჩინეთს ესაზღვრება) გადაასახლა. ამ მოსაზრებას იზიარებდნენ ლორდი კურზონი და არმინიუს ვამბერი.[4]
თანამედროვე მკვლევარები (ბალაიანი, ბაჰმანბეგი) ამ ვერსიას გულუბრყვილოსა და ზედაპირულს უწოდებენ. ისინი ამტკიცებენ, რომ ის მხოლოდ სიტყვების „ქაშგარისა“ და „ქაშყაის“ დამთხვევას ეფუძნება და სრულიად უგულებელყოფს ქაშყაის მოსახლეობასა და ქაშგარის მოსახლეობას შორის ენისა და კულტურის ღრმა განსხვავებებს.[5]
თანამედროვე სამხრეთ-დასავლეთ ირანში, სიტყვები „ქაშყაი“ და „თურქი“ ხშირად სინონიმებად გამოიყენება ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ.[6]
საქმიანობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]თანამედროვე დროში, ქაშქაის ხალხის ცხოვრების წესი და ეკონომიკური საქმიანობა მნიშვნელოვნად შეიცვალა ურბანიზაციისა და ირანის მთავრობის პოლიტიკის გავლენით, თუმცა, ცხოვრების მრავალი ტრადიციული ფორმა და კულტურული იდენტობის ელემენტები შენარჩუნებულია.
ქაშკაის ხალხის დიდი ნაწილი დღესაც მომთაბარე ან ნახევრად მომთაბარე ცხოვრებას ეწევა. მოსახლეობის დაახლოებით ნახევარი სეზონურად გადაადგილდება — ზაფხულში ზაგროსის მთებში, ხოლო ზამთარში სპარსეთის ყურის მიმდებარე დაბლობებში. მათი მთავარი საქმიანობა მეცხოველეობაა.[7]
ქაშქაელები მჯდომარე და ნახევრად მომთაბარე ჯგუფები სოფლის მეურნეობით არიან დაკავებულნი, მოჰყავთ ისეთი კულტურები, როგორიცაა ხორბალი, ქერი და ბრინჯი. ამავდროულად, ბოლო ათწლეულების განმავლობაში ურბანიზაცია გაძლიერდა. მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი დიდ ქალაქებში გადავიდა მიგრაციაში, მათ შორის შირაზში, ბუშირში, აჰვაზსა და აბადანში. ურბანულ რაიონებში, ისინი ძირითადად დასაქმებულნი არიან მრეწველობაში, მათ შორის ნავთობის სექტორში.
ხალიჩების ქსოვა, ტრადიციული ხელობა, კვლავ მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ქაშქაის ხალხის ეკონომიკურ და კულტურულ ცხოვრებაში. ქაშქაის ხალიჩები და კილიმები, რომლებიც გამორჩეული ნიმუშებით გამოირჩევიან, ფართოდ არის ცნობილი და ხელმისაწვდომია როგორც ქვეყნის შიგნით, ასევე მის ფარგლებს გარეთ არსებულ ბაზრებზე.
თანამედროვე საზოგადოებაში ინტეგრაციის მიუხედავად, ქაშქაის ხალხი ინარჩუნებს ენობრივ და კულტურულ იდენტობას. მათი მშობლიური ენა კვლავ თურქული (ცნობილია როგორც „ტურკი“), თუმცა უმეტესობა სპარსულ ენაზეც საუბრობს. სამხრეთ-დასავლეთ ირანის ზოგიერთ რეგიონში ტერმინები „ქაშქაი“ და „თურქი“ კვლავაც ურთიერთშემცვლელად გამოიყენება.[8]
ქაშქაის ეთნონიმმა თანამედროვე პოპულარულ კულტურაშიც ჰპოვა გამოხატულება: ავტომობილ Nissan-ის ერთ ერთი სერია Qashqai-ს მათ საპატივსაცემოდ გამოიცა.[9]
ისტორია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ქაშქაიელთა ისტორია XIX საუკუნემდე ხასიათდება მათი ტომობრივი კავშირის თანდათანობითი გაძლიერებით და ირანში პოლიტიკურ ბრძოლებში აქტიური მონაწილეობით. მათი ადრეული ისტორია ჯერ კიდევ ცუდად არის შესწავლილი: XVIII საუკუნემდე არსებული წერილობითი წყაროები უკიდურესად შეზღუდულია. ბრიტანელი მკვლევარის, რიჩარდ ტაპერის აზრით, ქაშqაის, როგორც ეთნოკულტურული თემის ჩამოყალიბება XVII საუკუნით თარიღდება. თავად ქაშკაის ზეპირი გადმოცემის თანახმად, არდაბილი მათ წინაპრების სახლად ითვლება, საიდანაც ისინი XVI საუკუნეში შაჰ ისმაილ I ბრძანებით ქვეყნის სამხრეთით გადაასახლეს, რათა რეგიონი პორტუგალიური საფრთხისგან დაეცვათ. თუმცა, მკვლევარი პიერ ობერლინგი ფარსის რეგიონის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში ქაშქაის ყოფნის მტკიცებულებებზე მიუთითებს ჯერ კიდევ XV საუკუნეში.[10]
XVIII საუკუნის დასაწყისიდან ქაშქაიებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს რეგიონულ პოლიტიკაში. ქაშქაი ილხანების დინასტიის დამაარსებლად ითვლება ჯან მუჰამედ აღა (ჯანი აღა), რომლის დროსაც გაიზარდა ტომობრივი კავშირის პოლიტიკური მნიშვნელობა. ნადირ შაჰის მეფობის დროს მისი ვაჟები ისმაილ ხანი და ჰასან ხანი მონაწილეობდნენ სამხედრო კამპანიებში, მაგრამ შემდგომში რეპრესიების მსხვერპლნი გახდნენ: ჰასან ხანი სიკვდილით დასაჯეს, ხოლო ისმაილ ხანი დააბრმავეს. ნადირ შაჰის ბრძანებით, ქაშქაელები ხორასანში გადაასახლეს და ფარსში დაბრუნება მხოლოდ მისი გარდაცვალების შემდეგ შეძლეს.[2]
ზენდების დინასტიის მეფობის დროს ქაშქაიებმა თავიანთი პოზიცია დაიბრუნეს. ქერიმ ხან ზანდის დროს ისმაილ ხანი მმართველის ერთ-ერთი რწმუნებული გახდა. თუმცა, მისი გარდაცვალების შემდეგ, ქაშქაი ლიდერები ზენდის მემკვიდრეებს შორის ძალაუფლებისთვის ბრძოლაში ჩაერთნენ. ისმაილ ხანი ზაკი ხანს უჭერდა მხარს, მაგრამ მისი გარდაცვალების შემდეგ იგი ალი მურად ხანმა სიკვდილით დასაჯა. მისი ვაჟი, ჯან მუჰამედ ხანი (ჯანი ხანი), მოგვიანებით ტომებს ხელმძღვანელობდა და ჯაფარ ხან ზენდესა და ლოტფ ალი ხან ზენდეს მხარი დაუჭირა აღმავალი ყაჯარების დინასტიის წინააღმდეგ ბრძოლაში.[2]
ყაჯარებთან კონფლიქტი კულმინაციას XVIII საუკუნის ბოლოს მიაღწია. 1788 წელს აღა მუჰამედ ხან ყაჯარმა ქაშქაების წინააღმდეგ სამხედრო კამპანია წამოიწყო, თუმცა მათ მთებში გაქცევა მოახერხეს. 1794 წელს ზენდების საბოლოო დაცემის შემდეგ, ჯანი ხანი იძულებული გახდა ზაგროსის მთებში დამალულიყო. საპასუხოდ, შაჰმა ქაშქაების ტომების ნაწილი ჩრდილოეთ ირანში გადაასახლა.[11]
სიტუაცია შეიცვალა აღა მაჰმად ხანის 1797 წელს გარდაცვალების შემდეგ. ახალმა მმართველმა, ფათჰ ალი შაჰ ყაჯარმა, ქაშქაებს ფარსში დაბრუნების უფლება მისცა. ამას პირადი კავშირებიც შეუწყო ხელი: მემკვიდრე პრინცმა აბას მირზამ ჯანი ხანის ოჯახთან ურთიერთობა შეინარჩუნა. ქაშქაების დაბრუნებამ და მათ გარშემო არსებული რამდენიმე მცირე ტომის გაერთიანებამ მათი პოლიტიკური გავლენის გაძლიერება გამოიწვია, რომელიც XIX საუკუნის დასაწყისისთვის მნიშვნელოვნად გაიზარდა.[11]
XIX საუკუნეში ქაშქაის ტომობრივმა კონფედერაციამ გაიარა ქყაჯარების დინასტიასთან მჭიდრო ურთიერთქმედების პერიოდები, შემდგომი რეპრესიები ცენტრალური მთავრობის მხრიდან და თანდათანობითი დაკნინება.
ჯანი ხანის გარდაცვალების შემდეგ, 1823/1824 წლებში, კონფედერაციის ხელმძღვანელობა მის უფროს ვაჟს, მუჰამედ ალი ხანს გადაეცა, რომელმაც ილხანის ტიტული მიიღო, ხოლო მისმა ძმებმა ილბეგის თანამდებობები დაიკავეს. 1824/1825 წლებში მან თავისი პოზიცია მმართველი ელიტის წევრზე დინასტიური ქორწინებით გააძლიერა და სამხრეთ ირანის ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან პოლიტიკურ ფიგურად იქცა. ქაშქაის ხალხის აღზევებამ ცენტრალური მთავრობა შეაშფოთა: 1830-იანი წლების დასაწყისში, გავლენიან ღავამის ოჯახთან წარუმატებელი ქორწინების შემდეგ, მუჰამედ ალი ხანი დააპატიმრეს. საპასუხოდ, ქაშქაის მნიშვნელოვანი რაოდენობა ქერმანში გადავიდა საცხოვრებლად, სადაც მათ ვრცელი საძოვრები მიენიჭათ. 1833 წელს მათი მფარველის, მემკვიდრე პრინცი აბას მირზას გარდაცვალების შემდეგ, ქაშქაების მდგომარეობა გაუარესდა: ფარსის მმართველმა მუჰამედ ალი ხანი ტახტიდან გადააყენა, ხოლო მისი მემკვიდრეები დაბრმავდნენ. ის თავად 1836 წლიდან 1849 წლამდე თეირანის სამეფო კარზე დარჩა, ფაქტობრივად, საპატიო მძევლად.[12][2]
XIX საუკუნის მეორე ნახევარში, ნასრედინ შაჰის მეფობის დროს, ცენტრალურმა მთავრობამ ტომობრივი ავტონომიის შეზღუდვის პოლიტიკა გაატარა. მუჰამედ ყული ხანი, რომელიც 1852 წელს ილხანი გახდა, იძულებული გახდა მუდმივად დარჩენილიყო შირაზში მძევლად. 1861/1862 წლებში შეიქმნა ხამსეს კონფედერაცია - ხუთი ტომის ასოციაცია ღამის კლანის ხელმძღვანელობით, რომლის მიზანი იყო ქაშქაების გავლენის შესუსტება და პოლიტიკური საპირწონის როლის შესრულება.[2]
XIX საუკუნის ბოლო კრიზისისა და კონფედერაციის დასუსტების პერიოდი იყო. მუჰამედ ყული ხანის ვაჟი, სულთან მუჰამედ ხანი, რომელმაც 1867 წელს გაერთიანების მცდელობა დააპირა, სუსტი მმართველი აღმოჩნდა და ფაქტობრივად 1871 წელს ხელისუფლებიდან გადადგა. 1870-იანი წლების დასაწყისში ფარსის რეგიონში ძლიერი შიმშილობა დაიწყო, რამაც მოსახლეობის მასობრივი გადასახლება გამოიწვია და ტომობრივი კავშირის ერთიანობა შეარყია. მომდევნო ათწლეულებში ძალაუფლება დარაბ ხანს (1885–1891/1894) და მის ვაჟს, აბდულა ხან ზარღამ უდ-დაულას გადაეცა, რომლებმაც სცადეს კონფედერაციის პოზიციების განმტკიცება, მათ შორის ჩრდილოეთ ფარსში მისი ტერიტორიული სამფლობელოების გაფართოებით.[13]
ცალკეული ლიდერების ძალისხმევის მიუხედავად, XIX საუკუნის ბოლოსთვის ქაშქაის ხალხის გავლენა მნიშვნელოვნად შესუსტდა. მათი პოლიტიკური როლი მხოლოდ XX საუკუნის დასაწყისში აღდგა ისმაილ ხან შოლეტ ალ-დაულას ხელისუფლებაში მოსვლით.
XX საუკუნის დასაწყისში, ილხან ისმაილ ხან შულათ ალ-დაულას ხელმძღვანელობით, ქაშქაიებმა მოახერხეს პოლიტიკური გავლენის აღდგენა, ირანში კონსტიტუციური რევოლუციის დროს ცენტრალური ხელისუფლების შესუსტების გამოყენებით. ისმაილ ხანი მხარს უჭერდა კონსტიტუციონალისტებს, ხოლო მათი მეტოქეები, გავამის კლანი, მონარქისტებს მიემხრო. პოლიტიკური ბრძოლის ფონზე, ქაშქაი შეიხ კაზალთან შეკავშირდა და ე.წ. „სამხრეთის ლიგა“ ჩამოაყალიბა. თუმცა, ბრიტანეთის ჩარევამ, რომელიც რეგიონში თავისი ეკონომიკური და სტრატეგიული ინტერესების დაცვას ცდილობდა, ქაშქაის პოზიციები შეასუსტა და შირაზის ალყაზე უარის თქმა აიძულა.[2]
პირველი მსოფლიო ომის დროს ქაშქაი ბრიტანეთის ირანში ყოფნას ეწინააღმდეგებოდა. მათ პოზიციაზე მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია გერმანელმა აგენტმა ვილჰელმ ვასმუსმა, რომელმაც ისმაილ ხანთან მჭიდრო კონტაქტები დაამყარა. ოსმალეთის იმპერიის წარმატებაზე დაყრდნობით, ქაშქაელებმა შეიარაღებული წინააღმდეგობა წამოიწყეს, მაგრამ 1918 წლის მაისში ყანა ზინიანეს ბრძოლაში ბრიტანულმა ძალებმა („სამხრეთ სპარსეთის შაშხანებმა“) დამარცხდნენ. ამის მიუხედავად, მათ დაამტკიცეს, რომ რეგიონში ბრიტანეთის გავლენის წინააღმდეგ ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური ძალა იყვნენ.
1925 წელს რეზა შაჰ ფეჰლავის ტახტზე დამყარებით დაიწყო მკაცრი ცენტრალიზაციისა და ტომობრივი ავტონომიის შეზღუდვის პოლიტიკა. ისმაილ ხანი და მისი ვაჟი ნასირ ხანი ფაქტობრივად თეირანით შემოიფარგლნენ და ტომობრივი ტერიტორიების მმართველობა სამხედრო გუბერნატორებს გადაეცათ. ამან 1929 წელს აჯანყება გამოიწვია, რამაც ცენტრალური მთავრობა აიძულა დათმობებზე წასულიყო. თუმცა, 1932 წელს ახალი აჯანყება დაიწყო, რომელიც ქაშქაელების დამარცხებით დასრულდა. 1933 წელს ისმაილ ხანი სიკვდილით დასაჯეს, ხოლო მთავრობის მიერ იძულებითი დასახლების პოლიტიკამ მძიმე სოციალურ-ეკონომიკური შედეგები, მათ შორის შიმშილი გამოიწვია.[2]
1941 წელს რეზა შაჰის ტახტიდან გადადგომის შემდეგ, ნასირ ხანი ფარსის რეგიონში დაბრუნდა და ტომობრივი კონფედერაცია აღადგინა. 1943 წელს ქაშქაიმ სერიოზული დამარცხება მიაყენა სამთავრობო ძალებს, რამაც ხელისუფლება აიძულა, ეღიარებინა მათი ავტონომია. 1945–1953 წლებში, ეგრეთ წოდებული „ოთხი ქაშქაი ძმის“ ხელმძღვანელობით, ქაშქაის გავლენა გაიზარდა. თუმცა, პრემიერ-მინისტრ მოჰამედ მოსადეყისადმი მათ მხარდაჭერას 1953 წლის სახელმწიფო გადატრიალების შემდეგ უკუშედეგი მოჰყვა: ლიდერები გააძევეს და მამულები ჩამოართვეს. 1960-იან წლებში, მოჰამედ რეზა ფეჰლევის მმართველობის დროს, ტომობრივი ავტონომიის სამუდამოდ გაუქმების პოლიტიკა განხორციელდა.[2]
ქაშქაელები აქტიურად მონაწილეობდა ირანის ისლამურ რევოლუციაში, მაგრამ ახალ მთავრობასთან ხელსაყრელი ურთიერთობები მალევე შეიცვალა ცენტრალიზაციის გარშემო კონფლიქტით. ტომობრივი ლიდერები, მათ შორის ხოსრო ხანი, სახელმწიფოს საწინააღმდეგო საქმიანობაში დაადანაშაულეს. 1980 წლიდან 1982 წლამდე ქაშქაი შეიარაღებულ ბრძოლას აწარმოებდა მთავრობის წინააღმდეგ, თუმცა სამხედრო დამარცხების შემდეგ მათი წინააღმდეგობა ჩაახშეს. 1982 წელს ხოსრო ხანი სიკვდილით დასაჯეს, ხოლო ნასირ ხანის 1984 წელს გადასახლებაში გარდაცვალების შემდეგ, ქაშქაიმ საბოლოოდ დაკარგა მნიშვნელობა, როგორც პოლიტიკურად დამოუკიდებელმა ტომობრივმა კონფედერაციამ.[2]
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Suleimanov, A.A. (2019). „Экспедиции Ленинградского отделения Института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая АН СССР в арктические районы Якутии (70-е - нач. 90-х гг. ХХ в.)“. Северо-Восточный гуманитарный вестник (4): 70–77. doi:10.25693/svgv.2019.04.29.08. ISSN 2218-1644.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 QAŠQĀʾI TRIBAL CONFEDERACY i. HISTORY en-US. ციტირების თარიღი: 2026-04-16
- ↑ Ушницкий, Василий Васильевич (2018). „ИЗУЧЕНИЕ ПРОБЛЕМЫ ЭТНОГЕНЕЗА САХА В ИЯЛИ ЯНЦ АН СССР“. Евдокия Иннокентьевна Коркина: биографика и интерпретация научного и творческого наследия. сборник научных статей. Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера Сибирского отделения РАН: 175–180. doi:10.25693/978-5-902198-39-0_037.
- ↑ Sataev, R.; Dubova, N.; Sataeva, L. (2020). „ЗНАЧЕНИЕ НОВЫХ РАДИОУГЛЕРОДНЫХ ДАТ ДЛЯ ПОСТРОЕНИЯ ВНУТРЕННЕЙ ХРОНОЛОГИИ ГОНУР-ДЕПЕ (ТУРКМЕНИСТАН, БРОНЗОВЫЙ ВЕК)“. Радиоуглерод в археологии и палеоэкологии: прошлое, настоящее, будущее. Материалы международной конференции, посвященной 80-летию старшего научного сотрудника ИИМК РАН, кандидата химических наук Ганны Ивановны Зайцевой. Samara State University of Social Sciences and Education: 81–82. doi:10.31600/978-5-91867-213-6-81-82.
- ↑ Б. П. Балаян. К вопросу об общности этногенеза шахсевен и кашкайцев // Востоковедческий сборник I. — Издательство АН Армянской ССР, 1960. — С. 331—376.
- ↑ Beck, Lois (2014-09-19). Nomads in Postrevolutionary Iran. Routledge. ISBN 978-1-317-74387-3.
- ↑ Golden, Peter (2016). „“The Great King of the Türks”“. Turkic Languages. 20 (1): 26–59. doi:10.13173/tl/2016/1/26. ISSN 1431-4983.
- ↑ Кашкайцы — Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия — статья ru. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-10-06. ციტირების თარიღი: 2026-04-16
- ↑ 2004 Nissan Qashqai Concept. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2009-09-27. ციტირების თარიღი: 2026-04-16
- ↑ Tapper, Richard (2012-04-27). „Tribe and State in Iran and Afghanistan (RLE Iran D)“. doi:10.4324/9780203832080. დამოწმება journal საჭიროებს
|journal=-ს (დახმარება) - 1 2 Н. А. Кузнецова. Иран в первой половине XIX века. — Москва: Наука, 1983. — 264 с.
- ↑ Tapper, Richard (1997-08-28). Frontier Nomads of Iran. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-58336-7.
- ↑ REPORT ON THE ADMINISTRATION OF THE PERSIAN GULF POLITICAL RESIDENCY AND MUSCAT POLITICAL AGENCY FOR 1884-85, стр. 8