ქართველთა ლაშქრობები ხლათში

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
ქართველთა ლაშქრობები ხლათში
Georgian empire with tributaries.png
საქართველოს სამეფოს რუკა, XIII ს.-ის დასაწყისი.
თარიღი 1204–1210
მდებარეობა აღმოსავლეთ ანატოლია
შედეგი ოცდაათწლიანი ზავი
ტერიტორიული
ცვლილებები
1. საქართველოს სამეფომ აღიარა ეგვიპტის აიუბიდთა სასულთნოს ბატონობა აღმოსავლეთ ანატოლიაში;
2. ორ სახელმწიფოს შორის საზღვარი მდ. არაქსზე დაიდო.
მხარეები
{{{link alias-s}}} დროშა საქართველოს სამეფო ხლათის სასულთნო

არზრუმის საამირო (1204–1206)


Reconstruction of the Standard of the Sultan Saladin.svg ეგვიპტის სასულთნო (1206 წ-დან)

SelcukluKartali2.png რუმის სასულთნო
მეთაურები
დავით სოსლანი
ზაქარია II მხარგრძელი
ივანე I მხარგრძელი  (ტყვე)
ბეგთემურის ვაჟი
იზედინ ბალაბანი
თოღრულშაჰი

ალ-აუჰად აიუბი
ალ-აშრაფ აიუბი

თოღრულშაჰი

ქართველთა ლაშქრობები ხლათში — საბრძოლო მოქმედებები საქართველოს სამეფოს, აიუბიდთა სასულთნოსა და ანატოლიის თურქმანული ბეილიქების მონაწილეობით. კონფლიქტი დაიწყო 1204 წელს აღმოსავლეთ ანატოლიაში ჰეგემონიის მოპოვების მიზნით და დასრულდა 1210 წელს „ოცდაათწლიანი ზავით“.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

წინაპირობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აიუბიდთა ექსპანსია ჯაზირესა და სომხეთში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჯვაროსნებთან ბრძოლებში ჩართული ეგვიპტის სასულთნო, XIII საუკუნის დასაწყისში ჩრდილოეთის მიმართულებით იწყებს ექსპანსიას. ეგვიპტის სულთნის ალ-ადილ I-ის (1200–1218) მითითებით, 1199–1204 წლებში მისი ვაჟები, ალ-აუჰადი და ალ-აშრაფი ჯეზირეს რეგიონში, მოკავშირე საამიროების დახმარებით, თანდათან ავიწროვებენ ზენგიდებს. ჩრდილოეთში ექსპანსიების შემდეგი ეტაპი 1206–1207 წლების ხლათის სასულთნოს ახალი მმართველის ბეგ-თემურის ვაჟსა და მოქალაქეებს შორის დაპისიპირებას უკავშირდება. ხლათის ახალი მმართველი არაკომპეტენტური აღმოჩნდა და მისი ერთ-ერთი მამლუქი იზედინ ბალაბანი მანასკერტში გაიქცა, სადაც თავი დამოუკიდებელ მმართველად გამაოცხადა. მოძლიერების შემდეგ ბალაბანი ხლათში დაბრუნდა და ალყა შემოარტყა ქალაქს. ამავდროულად ქალაქს მცირე ძალებით მარდინელი ართუქიდი ამირა ნასირ ალ-დინიც (1201–1239) მოუახლოვდა, ის ითვლებოდა ბეგ-თემურის ტახტის მემკვიდრედ („კრონპრინცი“, Wali al-Ahd) იქამდე, სანამ ამ უკანასკნელს ვაჟი შეეძინებოდოა. სწორედ ამიტომ ხლათის უხუცესებმა მოიწვიეს ის, რათა ბეგ-თემურის ვაჟი ძალაუფლებას ჩამოეშორებინა. ნასირ ალ-დინი იძულებული გახდა უკან გაბრუნებულიყო, რადგან მას ბალაბანთან შედარებით მცირერიცხოვანი ლაშქარი აღმოაჩნდა და გარდა ამისა, იმ შემთხვევაში, თუ ის ხლათს შემოიერთებდა, მას ალ-აშრაფ აიუბი მარდინის დაპყრობით ემუქრებოდა. ართუქიდი ამირას უკან დახევის შემდეგ, მოსახლეობამ ქალაქი ბალაბანს დაუთმო, თუმცა ეს უკანასკნელი ქალაქში სათანადოდ ვერ დამკვიდრდა.

მალევე ქალაქს ალყა შემოარტყა ამირა ალ-აუჰადმა, რომელსაც სურდა დიარბაქირსა და აღმოსავლეთ ანატოლიას შორის არსებული მნიშვნელოვანი გზები გაეკოტროლებინა, თუმცა ვერ შეძლო მისი დაპყრობა, გარდა იმისა, რომ შემოიერთა შემოგარენი ციხეები. 1207–1208 წლებში სულთან ალ-ადილმა დამატებითი ძალები გაუგზავნა ალ-აუჰადს, რომელმაც ისევ განაახლა თავდასხმა. ბალაბანმა დახმარება არზრუმის ამირას, თოღრულშაჰს სთხოვა. მათ ერთად შეძლეს აიუბიდთა თავდასხმის მოგერიება, რის შემდეგაც რუმის სულთნის, ქეი-ყუბად I-ის დავალებით თოღრულშაჰმა სასულთნოში გაბატონების მიზნით ბალაბანი მოკლა.[1] მიუხედავად ამისა, თოღრულმა ვერ შეძლო ქალაქის დაკავება მოსახლეობის წინააღმდეგობის გამო. მაშინ ხლათის მუსულმანმა ზედა ფენამ მოიწვია და ხლათის სულთნად, მელიქად და შაჰ-არმენად გამოაცხადა ამირა ალ-აუჰადი აიუბი.

ქართველთა ლაშქრობები ხლათში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ხლათი ირანიდან ხმელთაშუა ზღვისაკენ მიმავალ სავაჭო მაგისტრალზე მდებარეობდა. ამდენად, ხლათის მიმართ საქართველოს სამეფოს გარდა პოლიტიკურისა, ეკონომიკური ინტერესიც ამოძრავებდა[2].

ხლათის სასულთოს ე.წ. „შაჰ-არმენი“ მმართველებსა და საქართველოს სამეფოს შორის წლების განმავლობაში უკიდურესი დაძაბულობა არსებობდა. სწორედ ამ მიზნით 1204–1205 წლებში ქართველებმა მოარბიეს ვანის ტბის ჩრდილოეთ მიდამოები, კერძოდ: არჭეში, ხლათი და მანასკერტი. შაჰარმენთა უკანასკნელი სოქმენიდი მმართველის უმემკვიდრეოდ გარდაცვალების შემდეგ, სამთავროში ძალაუფლების ხელში ჩასაგდებად მამლუქებს შორის დაპირისპირება დაიწყო. შინა არეულობა და საგარეო ზეწოლა ხლათის დასუსტების მიზეზი გახდა.

ქართველებმა 1205–1206 წლებშიც გაილაშქრეს ხლათზე. არზრუმის საამიროს საზღვართან, გაერთიანებულმა არზრუმისა და ხლათის ძალებმა ალყაში მოაქციეს ქართველები და დაამარცხეს ისინი. მომავალ წელს ქართველები ისევ დაბრუნდნენ, თუმცა ეს მცდელობაც მარცხით დასრულდა, რადგან მოცემული ლაშქრობა მიზნად არა ხლათის სასულთნოს სრულ დაპყრობას, არამედ მის ძარცვა-რბევას ისახავდა მიზნად.

ხლათის უკანასკნელი მმართველის, ბალაბანის მკვლელობის პარალელურად, 1206 წელს[3] საქართველოს სამეფომ დავით სოსლანის (გ. 1207) მეთაურობით ალყაში მოაქცია კარი (ხლათის ვასალი) და მდ. არაქსის გასწვრივ მდებარე სხვა ციხესიმაგრეები/ კარის ამირამ ქართველებს ზავი სთხოვა და სანაცვლოდ ციხექალაქი დათმო. კარის გამგებლად და მონაპირედ ივანე ახალციხელი დაინიშნა.

კონფლიქტი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

არჭეშის აღება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ანატოლიის თურქმანული ბეილიქები და განსაკუთრებით საქართველოს სამეფო, რომელიც ხლათის სასულთნოს საკუთარ მოხარკედ აღიქვამდა, უკმაყოფილებით შეხვდა რეგიონში აიუბიდების გამოჩენას. სანამ აიუბიდთა მმართველობა განმტკიცდებოდა, საქართველოს სამეფოს წაქეზებით აჯანყდა არჭეშის და ვანის ქრისტიანული-სომხური მოსახლეობა. ხლათის ახალი მმართველი, ალ-აუჰადი შეეცადა აჯანყების ჩახშობას, თუმცა მას ეს არ გამოუვიდა. ალ-აუჰადი იძულებული გახდა დახმარებისთვის მამისთვის მიემართა. სულთანმა ალ-ადილმა ხლათში ალ-აუჰადის ძმა, ალ-აშრაფი გაგზავნა, რომელმაც 1 000 მეომრით აჯანყება სისხლში ჩაახშო.[4] მალე აჯანყებას ქალაქი ხლათიც შეუერთდა. ალ-აუჰადის დასახმარებლად აიუბიდთა სამხედრო დანაყოფი ჯეზირედან ახლა ქ. ხლათისკენ გაემართა. ამასობაში ქართველებმა აიღეს არჭეში და სასტიკად დაარბიეს იგი,[5] არაქრისტიანული მოსახლეობა კი ტყვედ წაიყვანეს. ალ-აუჰადმა ვერაფრით გადაარჩინა არჭეში დარბევას, რადგან თვითონ ხლათში იყო ჩაკეტილი. იგი ქალაქის დატოვებას ვერ ბედავდა, რადგან ეშინოდა ხლათის აჯანყებული მოსახლების, რომელსაც შეეძლო იგი ქალაქში სულაც აღარ შემოეშვა.[6][7]

ხლათის პირველი ალყა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქართველები მალევე ხლათს მოადგნენ. რის საპასუხოდ, 1208–1209 წლებში ალ-ადილი პირადად ჩაუდგა სათავეში მრავალრიცხოვან ლაშქარს, რომელსაც სხვა აიუბი ამირებიც შეუერთდნენ: ჰომსის, ჰამას, ბაალბექის ამირები, მათ შორის იყო ალეპოს ამირა ალ-ზაჰირის კონტიგენტი. ჰარანში მისვლისას, ალ-ადილს შეუერთდა ალ-აუჰადი და ალ-აშრაფი, მათ შორის ამიდის ამირა ალ-სალიჰ მუჰამედი. აიუბიდთა ლაშქარი მიუახლოვდა თუ არა ხლათს, ქართველები უკუიქცნენ,[8] რადგან მათი მიზანი არა ქალაქის დაპყრობა, არამედ მისი ძარცვა და რბევა იყო. ალ-ადილი ჯეზირეში გაბრუნდა და ნაცვლად საქართველოში ლაშქრობისა, ჯეზირეს რეგიონში გაიმყარა პოზიციები.[9]

ხლათის მეორე ალყა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1210 წელს ქართველებმა მეორეჯერ ილაშქრეს ხლათში. ამ ლაშქრობას მსახურთუხუცესი ივანე მხარგრძელი ჩაუდგა სათავეში, რომელიც ალყის დროს ტყვედ ჩაუვარდა მტერს. გადმოცემების მიხედვით, ქალაქის გალავნის დასათვალიერებლად გამოსული ივანე მხარგრძელის ცხენს თხრილში ფეხი ჩაუვარდა და მხედარი ჩამოაგდო. სანამ თანმხლები მეომრები ივანეს და მის ცხენს წამოაყენებდნენ, ხლათელები ციხიდან გამოვიდნენ და ქართველები დაატყვევეს. ამ ამბავს ერთნაირად გადმოგვცემენ სომეხი ისტორიკოსები კირაკოს განძაკეცი და ვარდანი, აგრეთვე არაბი აბულ-ფიდა. ზაქარია ალ-კაზვინის ცნობით, ივანეს მისმა ვარსკლავთმრიცხველმა უთხრა: ახლავე ამხედრდი, ბრძოლა გამართე და დღის დასასრულს ხლათის ტახტზე დაჯდებიო. იგი ცხენზე მთვრალი შეჯდა და მცირე ამალით ხლათის დასალაშქრად წავიდა. ქალაქგარეთ მდინარეზე ხიდი იყო, რომელიც ხლათელებმა ბრძოლის წინ მიზანმიმართულად დაანგრიეს და თივით გადაფარეს ქართველების შესატყუებლად. ხიდზე პირველმა სწორედ ივნემ გაიარა და მდინარეში ჩავარდა. მას თავს ხლათელები დაადგნენ და დაატყვევეს.[10] სომეხი ისტორიკოსი ვარდანი ივანეს დატყვევებას, მის მიერ სარწმუნოების შეცვლას უკავშირებს - “ივანემ, შეცდენილმა თამარ დედოფლის მიერ, სარწმუნოება შეიცვალა, ამას მოჰყვა ივანეს შემდგომი წარუმატებლობაო[2]. როდესაც ივანეს ძმამ, ამირსპასალარმა ზაქარიამ, ივანეს დატყვევების ამბავი შეიტყო, განრისხებულმა ხლათელებს შეუთვალა:

ვიკიციტატა
„...თუ თქვენ გაგიბედიათ და ჩემი ძმა ან ქალაქიდგან გაგიყვანიათ, ან მისთვის რამე დაგიშავებიათ, თქვენი ქვეყნის მიწასაც კი საქართველოში წავაღებინებ და თქვენც ყველას გაგწყვიტავთ...“

როდესაც ხლათელებმა შეიტყვეს, თუ რა ძვირფასი „ნადავლი” ჩაუვარდათ ხელში, მათ ივანეს განთავისუფლების სანაცვლოდ ოცდაათწლიანი ზავი მოითხოვეს.[11] შეთანხმების მიხედვით:

  • გამოსასყიდის სახით საქართველო კისრულობდა 100 ათასი დინარის გადახდას;
  • საქართველოს უნდა დაეთმო 27 ციხესიმაგრე;
  • საქართველოს ტყვეობიდან უნდა გაენთავისუფლებინა 5 ათასამდე მუსლიმი;
  • ივანე მხარგრძელი თანხმდებოდა მისი ქალიშვილის, თამთას ქორწინებას ხლათის გამგებელზე.

ამის შემდგომ აიუბიდებსა და ქართველებს შორის დიდი ხნით მშვიდობიანი ურთიერთობები დამყარდა. საქართველომ უარი განაცხადა მდ. არაქსის დასავლეთით ტერიტორიულ ექსპანსიაზე. აიუბიდების სასულთნოსა და საქართველოს შორის ფაქტობრივი საზღვარი გახდა მდ. არაქსი.

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. არსებობს მოსაზრება რომ თოღრულშაჰი ქართველებთან შეთანხმებით მოქმედებდა და ვარაუდობენ რომ არზრუმის საამირო საქართველოს ვასალობასაც კი სცნობდა (ბასიანის ბრძოლის შემდეგ, რომელსაც ზოგიერთი ავტორი 1206 წლით ათარიღებს)
  2. 2.0 2.1 ივანე მხარგრძელი, qim.ge
  3. იბნ ალ-ასირის სიტყვით ეს მომხდარა 1206–1207 წლებში. სომეხი ისტორიკოსი ვარდანიც კარის აღებას 1206 წლით ათარიღებს.
  4. Humphreys, R. Stephen (2015). From Saladin to the Mongols the Ayyubids of Damascus, 1193-1260. American Council of Learned Societies, გვ. 127-131. ISBN 978-1-59740-464-8. OCLC 917180738. 
  5. Minorsky, V. (Vladimir Fedorovič), 1877-1966. (1953). Studies in Caucasian history. Taylor's foreign press, გვ. 146-150. OCLC 906639113.  „The eastern expansion of the Ayyubids“
  6. ლოვარდ ტუხაშვილი - 17 წლიანი ომის უკანასკნელი აკორდები.
  7. Rayfield, Donald (2012). Edge of Empires: A History of Georgia. London: Reaktion Books, გვ. 115. ISBN 1780230303. 
  8. Bosworth, Clifford Edmund, Hrsg. (1993). The encyclopaedia of Islam. Brill, გვ. 434. ISBN 90-04-09419-9. OCLC 75757564. 
  9. Humphreys, R. Stephen (2015). From Saladin to the Mongols the Ayyubids of Damascus, 1193-1260. American Council of Learned Societies, გვ. 135-136. ISBN 978-1-59740-464-8. OCLC 917180738. 
  10. „ზაქარია ალ-კაზვინის ცნობები საქართველოსა და კავკასიის შესახებ“ - ო. ცქიტიშვილის რედაქციით. წ. XL, თბ. 1975, გვ. 42-43
  11. კირაკოზ განძაკელის ისტორია, 155-157