ქართამ I

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
ქართამ I
State Museum of History of Georgia (Tbilisi Archaeological Museum) 2.jpg
ლანგარზე ამოკვეთილი ბერძნული წარწერა გვაუწყებს, რომ ეს ლანგარი მეფე ფლავიოს დადესს უჩუქებია ბერსუმა პიტიახშისთვის. არმაზისხევი, სამარხი № 3.
არმაზის იბერიის მეფე
მმართ. წლები: 7696 წლებს შორის[1]
5872[2]
5572[3][4]
4487[5]
3035[6][7]
წინამორბედი: ადერკი
მემკვიდრე: ფარსმან I (ფარსმან II[8])
შვილები: მითრიდატე
ფარსმანი
დინასტია: არშაკუნიანები
მამა: ადერკი

ქართამ I[9][10][11][12][13]/ ქარძამ[14] — არმაზის იბერიის პირველი მეფე ორმეფობის პერიოდში, მის ძმასთან, მცხეთის იბერიის მეფე ბარტომთან ერთად. პავლე ინგოროყვას „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სიის“[15] მიხედვით: ქართამ I (ქართამ I = ფლავიოს დადე) მცხეთის იბერიის მეფეა, მის თანა-მეფეა (არმაზელი პიტიახში): ბარაცმან (ბარცომ, ბერცუმ), 7696 წლებს შორის.

სერგი გორგაძის „საქართველოს ისტორიის“[16][17] მიხედვით: „მე-30 წელს ქრ. შემდეგ იბერიის ტახტი დაიჭირა ადერკის შვილმა „ქართამმა“, რომელსაც უცხოეთის მწერლები „მიტრიდატს“ ანუ მიჰრდატს უწოდებენ. ეს არის მირდატ I-ელი, რომელმაც სულ ხუთიოდე წელს იმეფა (3035 წ. ქრ. შემდეგ). ამ მეფის დროს იბერიის ცხოვრებაში ფრიად საინტერესო ისტორიული ხანა იწყება. რომის იმპერატორების კავშირით წათამამებული იბერიის მეფეები რამდენსამე ხნით მთელი სომხეთის მბრძანებლები ხდებიან და პართიის სამეფოსაც საქმეს უჭირვებენ. ამ საგნის შესახებ დიდად საინტერესო ცნობებს რომაელი მწერლები იძლევიან.

მას შემდეგ, რომის რესპუბლიკა იმპერიად იქცა (30 წ. ქრ. წინ) და პართიის არშაკიდებმაც წინა აზიაში უპირატესობა მოიპოვეს, ამ ორ ძლიერ სახელმწიფოს შორის მცირე აზია და კავკასია სომხეთითურთ მუდმივი განხეთქილების საგნად და ბრძოლის ასპარეზად გადაიქცა. არშაკიდები ცდილობდნენ, სომხეთში თავისი დინასტია დაემყარებინათ; რომის იმპერატორები კიდევ თავის კანდიდატებს აგზავნიდნენ ამავე მხარეში. 35 წლის მახლობლად რომის იმპერატორმა, ტიბერიუსმა, იბერიის მეფეს მიჰრდატს შემოუთვალა – სომხეთს შესეოდნენ და სამეფო ტახტიდან პართიელი მეფის არტაბანის ძე არსაკი ჩამოეგდო. მიჰრდატმა იმპერატორის ბრძანება შეასრულა და სომხეთის ტახტზე არსაკის ნაცვლათ თავისი შვილი მითრიდატი გაამეფა; თვითონ კი იმავე წელს გარდაიცვალა და იბერიის ტახტი თავის მეორე შვილს ფარსმან I-ელს დაუტოვა.“

ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის მიხედვით: „მითრიდატე I, ქართლის (იბერიის) მეფე (I საუკუნის დასაწყისი - 30-იანი წლები). იხსენიებს რომაელი ისტორიკოსი დიონ კასიოსი 35 წელს სომხეთის სამეფო ტახტისთვის ატეხილ ბრძოლასთან დაკავშირებით. სომხეთის მეფის არტაშესის (18-34) გარდაცვალების შემდეგ რომაელები და პართიელები სომხეთში საკუთარი კანდიდატის გამეფებას ცდილობდნენ. რომის იმპერატორ ტიბერიუსმა თავის მოკავშირეს, ქართლის მეფე მითრიდატე I-ს სთხოვა შეჭრილიყო სომხეთში და დაეკავებინა იგი. მითრიდატე I-მა დაიპყრო სომხეთი და რომაელთა ნებართვით იქ თავისი ვაჟი მითრიდატე გაამეფა.“

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქართამ I იყო ძე იბერიის მეფე ადერკის ძე, რომელიც ტახტზე ავიდა მამამისის გარდაცვალების შემდეგ მის ძმასთან ბარტომ II-სთან ერთად. ამრიგად, იბერია მტკვარზე ორად გაიყო: ჩრდილოეთში (დედაქალაქი მცხეთა) გამეფდა ბარტომ II, ეს მხარე განთავისუფლდა სომხეთის ვასლობისგან; სამხრეთში (დედაქალაქი არმაზი) გამეფდა ქართამ I, რომელიც სომეხთა ვასლად დარჩა (მას და მის მემკვიდრეებს "გურგაქის დიდ პიტიახშებად" მოიხსენიებდნენ). ძვ. წ. 34 წელს ქართამ I და მცხეთელი ფარსმან I დაეხმარენ სომხეთის მეფე არტაშეს II-ს რომაელთა წინააღმდეგ ბრძოლაში. ქართამის შემდეგ გამეფდა მისი ძე კაოსი.

ქართამისა და ბარტომის მეფობის პერიოდი სხვადასხვა იყო. ერთადერთი წყარო რომელიც აკონკრეტებს ქართამის მეფობის პერიოდს ეს თეიმურაზ ბატონიშვილია. მისი სიტყვებით მან წელიწადნახევარი იმეფა და გარდაიცვალა, ხოლო მის მაგივრად ტახტზე მისი ორი ძიდან ფარსმანი არმაზის ტახტზე ავიდა ხოლო, პოლიტიკური ვითარებიდან გამომდინარე ფარსმანის ძე მითრიდატი ივერი სომხეთის მეფე გახდა.

თეიმურაზ ბატონიშვილის გარდა აბსოლუტურად ყველა მატიანე ორმეფობის ყოველი წყვილის მეფობის დაწყებას, ხანგრძლივობასა და დასასრულს ერთმანეთისაგან არ გამოყოფდა და შესაბამისად უტოლებდა. შეუძლებელია რომ რამდენიმე მეფეთა თაობაში თითოეული წყვილი ასულიყო ტახტზე და გარდაცვლილიყო ერთდროულად, რიგი გამონაკლისების გარდა. მაგალითად იბერიის მეფე ადერკის გარდაცვალებისთანავე დიდი ალბათობით მისი ორი ძის ტახტზე ასვლა ერთიდაიმავე წელს უნდა მომხდარიყო. რაც შეეხება თითოეულის გარდაცვალება და მემკვიდრის ასვლა ეს უკვე დეტალურ აღწერას მოითხოვს. თეორიულად შესაძლებელია რომ ორმეფობის შემთხვევაში ერთ ტახტზე ასულ მეფეს თავისი მეფობის პერიოდში გამოეცვალა მეორე ტახტის ერთზე მეტი მეფე.

იბერიის ისტორიის უკეთ შესასწავლად გამოიყენება ორი წყარო ქართული და გარე. ქართულის მიხედვით ცნობილია რომ ადერკის შემდგომ ტახტზე ავიდა მისი ორი ძე ქართამი და ბარტომი, ხოლო გარე წყაროები ქართამზე არაფერს არ ყვება თითქოს ის არც ყოფილიყოს, ან მეორე ვარიანტით თუ ის რამდენიმე წლის მანძილზე იმოღვაწევებდა მაშინ ორივე წყარო ერთმანეთთან თანხვედრაში მოდის. ადერკის შემდეგ არმაზის ტახტი დაიკავა მისმა ერთმა ძემ ქართამმა და მალევე გარდაიცვალა. ქართამის შემდეგ მას რჩება მემკვიდრედ ორი ძე ფარსმანი და მირდატი/მითრიდატე. ფარსმანის ტახტზე ასვლას და მეფობას ყველა წყარო აღიარებს, ხოლო მირდატი/მითრიდატის მეფობას იბერიის ტახტზე არცერთი. აღნიშნული სახელების ფარსმანისა და მირდატი/მითრიდატის კომბინაცია ასევე გვხვდება ისევ პირველ საუკუნეში, უკვე ორმებობის დასასრულს და მათთან ამ წყვილის არევა არასწორია.

მითრიდატე I

ზოგიერთი მეცნიერის მოსაზრებით ქართამ I იგივე მითრიდატე ივერი ანუ მითრიდატე I-ია, რაც თავის მხრივ უარყოფილია თეიმურაზ ბატონიშვილის თხზულებაში, რომელშიც დეტალურად არის აღწერილი როგორც მეფობის პერიოდები ასევე იბერიის გარშემო საგარეო პოლიტიკური ვითარება.

უფლისწული მითრიდატე რომ იბერიის მეფე არ იყო და ამასთანავე ძმა რომ იყო ფარსმან მეფის ამას ტაციტუსიც ამოწმებს — „as the recoverer of Armenia he selected the Iberian Mithridates, and reconciled him to his brother Pharasmanes, who held the crown of their native country“ — მითრიდატე, რომელიც არმენიის მმართველად შეირჩა შეარიგეს მის ძმას ფარსმანს, რომელიც იყო თავის ქვეყანაში მეფეო.

აღნიშნული მითრიდატე მოგვიანებით გახდება სომხეთის მეფე იგივე მითრიდატე ივერად წოდებული, რის გამოც მისი ქართველ მეფეთა სიაში ჩათვლა არასწორია.

მეფობის წლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თეიმურაზ ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„იქმნა წელთა ამათ შინა ზოგადი მეფობა ყოველსა ივერიისა სამპყრობელოსა ზედა, რამეთუ ერთსა მას სამპყრობელოსა ჰყვათ ორი მეფე და ერთი იყო განმგებლობაჲ მათი, და იქმნესს ძენი ადერკისანი ქართამ პირველი და ბარტომ მეორე მეფედ. ქართამ პირველი შემდგომად ერთისა წლისა გარდაიცვალა და იქმნა ადგილსა მისსა ძეჲ მისი ფარსმან პირველი თანა-ზიარ მეფობისა ბარტომ მეორისა.“
ვახუშტი ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„მეფე ბარტომ II და ქართამ (55-72 წ.). ...შემდგომად მოკვდნენ დასაბამითგან 4021, ქართულსა 356, ქრისტეს შემდეგ 72.“

მეცნიერთა მოსაზრებანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კირილ თუმანოვი
ვიკიციტატა
„Mithridates/Mihrdat I (58-106). L 43-54; RL I 49-50. Immediately after the preceding reign, these two sources introduce the story of the Diarchy (schematic in the latter source), which can be resumed as follows: 11th reign (traditionally of 17 years): the sons of the preceding King, K'art'am at Armazi and Bartam at Mts'khet'a (mentioned in the reverse order)[18].“
სერგი გორგაძე
ვიკიციტატა
„ადერკის შემდეგ ივერიის ტახტი დაიჭირა ქართამმა, ანუ ქარამმა, რომელსაც კლასიკური მწერლები მითრიდატის სახელით იცნობენ. როგორც წინა წერილში გავარკვიეთ, ეს უნდა მომხდარიყო არაუგვიანეს 30 წლისა ქრ. შემდეგ. ქართველ მეფეთა შორის ეს პირველად გვხვდება სახელი მიტრიდატი (იგივე მიჰრდატი). ამიტომ ამ მეფეს ჩენ ვუწოდებთ ქართამ მიტრიდატს, ანუ მიჰრდატ I-ს.

მიჰრდატ I-ელის შესახებ რომაელი მწერლები შემდეგს ცნობებს იძლევიან.

35 წლის მახლობლად რომის იმპერატორმა ივერიის მეფეს მიტრიდატს სომხეთის დაპყრობა მიანდოო, — ამბობს ციტიატი[20]. ხოლო დონ კასიოსი ამავე ამბავს უფრო ვრცლად მოგვითხრობს. ამავე დროის (ე. ი. 35 წლის) მახლობლათო, პართიის მეფე არტაბანმა სომხეთში, არტაქსის სიკვდილის შემდეგ, თავისი შვილი არტაქსი გაამეფა; რადგან ამ საქმეს ტიბერიუსის მხრით არავითარი სასჯელი არ მოყოლია, არტაბანი შეეცადა კაპადოკიაც ხელში ჩაეგდოო. მაგრამ ამავე დროს თავის ქვეშევრდომ პართელებს ისე თავხედურად დაუწყო მოპყრობა, რომ ზოგიერთნი მათგანნი განუდგენ თავის მეფეს და მოციქულის პირით სთხოვეს ტიბერიუსს: მეფე დაგვინიშნეო. ტიბერიუსმა პართელებს გაუგზავნა ტირიდატი, რომელიც სამეფო გვარის ჩამომავალი იყო. ხოლო, რომ მიტრიდატს უფრო ადვილად მიეღო სამეფო უფლება, ტიბერიუსმა ივერიის მეფეს მიტრიდატს წერილობითი ბრძანება გაუგზავნა — სომხეთს შესეოდა, რათა პართიის მეფე არტაბანი იძულებული გამხდარიყო შვილის საშველად გამოლაშქრებულიყო (სასომხეთში), და, ამგვარათ, საკუთარი ქვეყანა პართია დროებით დაეტოებია (რითაც, ალბათ, ტირიდატი ისარგებლებდა და არტაბანის უკმაყოფილო პართელების დახმარებით სულ ადვილად დაიჭერდა პართიის ტახტს). მართლაც ასე მოხდა; მაგრამ ტირიდატი დიდხანს არ მჯდარა (პართიის) ტახტზე: არტაბანმა მოიხმარა სვითები და გაუჭირველათ განდევნა იგი. ასეთი ამბები მოხდა პართიაშიო, დასძენს ისტორიკოსი.

როგორც ტაციტის მოწმობიდან ჩანს, არტაბანის შვილი არსაკი, რომელიც სომხეთში მეფობდა, იმავე 35 წელს მოუკლავთ; იმავე წელს მომკვდარა ივერიის მეფე მიტრიდატ I-იც. ამას შემდეგ ივერიაში გამეფებულა მიტრიდატის შვილი „ფარსმანი“, ანუ ჩვენის წყაროების ფარსმან I-ლი, ხოლო სომხეთში იმავე მიტრიდატის მეორე შვილი, ანუ ფარსმან I-ის ძმა მიტრიდატი.

ამ გვარათ, ყოველ ეჭვს გარეშეა, რომ ივერიის მეფე მიტრიდატ I-ს უმეფნია 35 წლამდე, როდესაც ივერიის ტახტი დაუჭერია მის შვილს ფარსმანს I-ს.“

ისტორიული წყაროები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მოქცევაჲ ქართლისაჲ[21]
ვიკიციტატა
„და მეფობდა ქარძამ არმაზს და მცხეთას – ბრატმან. და ამათთა ჟამთა ჰურიანი მოვიდეს მცხეთას და დასხდეს.“
მეფეთა ცხოვრება[22]
ვიკიციტატა
„და ვიდრე ადერკის მეფობამდე ერთი დაჯდის ქართველთა მეფედ, რაჲზომცა მრავალ იყვნიან შვილნი მეფეთანი. და ამას ადერკის ესხნეს ორ ძე, რომელთა განუყო ქალაქი მცხეთაჲ, მუხნარით კერძი ქალაქი და ყოველი ქართლი მტკუარსა ჩრდილოჲთ, ჰერეთითგან ვიდრე თავადმდე მტკუარისა და ეგრისისა, ესე მისცა ბარტომს, ძესა თვისსა, ხოლო არმაზით კერძი ქალაქი მტკუარსა სამხრით, ქართლი ხუნანითგან ვიდრე თავადმდე მტკუარისა, და კლარჯეთი, მისცა ქართამს, ძესა თვისსა.

და მოკუდა რაჲ ადერკი, მეფობდეს შემდგომად მისსა შვილნი მისნი.

ხოლო ამათსა მეფობასა ვესპასიანოს, ჰრომთა კეისარმან, წარმოტყუენა იერუსალემი, და მუნით ოტებულნი ჰურიანი მოვიდეს მცხეთას და დასხდეს ძუელადვე მოსრულთა ჰურიათა თანა, რომელთა თანა-ერთნეს შვილნი ბარაბაჲსნი, რომელი ჯუარცმუასა უფლისასა განუტევეს ჰურიათა უფლისა ჩვენისა იესუჲს წილ.

ხოლო მო-რაჲ-კუდეს ადერკის ძენი: ბარტომ და ქართამ, და მეფე იქმნნეს შემდგომად მათსა შვილნი მათნი: არმაზს — ფარსმან და შიდაქალაქსა — კაოს.“
ივერიის ისტორია (თეიმურაზ ბატონიშვილი)[23]
ვიკიციტატა
„ხოლო ჰყვეს მეფესა ადერკის ძენი ორნი ბარტომ და ქართამ; ხოლო ქართამს ყვნეს ძენი ფარსმან და მიტრიდატ, ხოლო ესე ფარსმან და მიტრიდატ იყვნეს ფრიად მხნენი, გოლიათნი და ყოვლითა სამამაცოთა ზნეთა და სამოქალაქოთაცა განსწავლულნი. მიტრიდატ უკვე პაპამან თჳსმან ადერკი მეფემან მისცნა კეისარსა ტიბერიოსს და აღზარდა მან და სათნო უჩნდა თვალთა მისთა იგი ფრიად. და ვინაჲთგან სათანადო იყო ჟამსა მას აღრეულებათაგამო სხვათა და სხვათა პართიელთა და სომეხთა შორის; ამისთვის სათნო იჩინა და შერაცხა იგი ერთგულად ტიბერიოსმან და მოსცა მას მეფობა სომეხთა და განაძლიერა იგი პირისპირ პართიანელთა და სპარსთა, რამეთუ მაშინ ეპყრათ სომხითი პართიანელთა და არა მორჩილებდეს რომაელთა.

წარმოავლინა რა მიტრიდატ ძალითა დიდითა ტიბერიოსმან მოუმცნაცა მეფესა ადერკის, რათა იგიცა მწე ეყოს მიტრტიდატს შვილისშვილსა თჳსსა. ხოლო ადერკიმ წარუვლინა მხედრობითა მრავლითა ძის ძეჲვე ფარსმან, მიუღეს პართაგან სომხითი და იქმნა მიტრიდატ მეფე სომეხთა ზედა (ამას უხმობდეს რომაელნი მიტრიდატ ივერსა)...

გამეფდეს რა ქართამ და ბარტომ და განაგებდეს სამეფოსა მათთა სიყვარულით ურთიერთისათა და კეთილითა წესიერებითა; არამედ არა მრავალთა ჟამთა შემდგომად გარდაიცვალა ქართამ მეფე და იქმნა მისწილ მეფედ ძეჲ მისი ფარსმან პირველი. და იყო ესე ფრიად პატივისმცემელნი ბიძისა თვისისა ბარტომ მეფისა და უჩვენებდა ფრიადსა სიყვარულსა; ხოლო ბარტომს უყვარდა იგი უფროს ძეთა თვისთაგან და არცა ერთსა მცირედსაცა საქმესა არა ჰყოფდა თვინიერ კითხვისა ფარსმანისა.

ხოლო ერთა ალვანიისათა არა სათნო უჩნდათ ყოფად ორთა მეფეთა ივერიასა ზედა; არამედ იტყოდეს იგინი. ნუ უკვე ოდეს გვესვას ჩვენ ორნი მეფენი შემოხდეს მათ შორის შური რაჲმე ანუ წინა-აღმდეგი და იხსენების ამით ძალი ივერიელთა და იყვნეს იგინი ამისთვის მწუხარე, განიზრახვიდეს დიდ-შემძლენი მათნი ღონის ძიებითა რაჲთამე განდგომილებასა, რათამცა ჰპოვეს ჟამი მარჯვე და ჰყვეს ძლიერებითა მათითა და საქმისა გამორჩევითა უკეთუ შეუძლეს კვალად ერთ-მეფობა ივერიასა შინა.

მიტრიდატ ივერი ძმაჲ მეფისა ამის ფარსმანისა ჰფლობდა სომხითისა სამეფოსა; არამედ კალიღულამან გარდააგდო ესე ტახტისაგან და შებორკილებული წარიყვანა რომედ წინაშე კაი კეისრისა (ესე იგი წინაშე გაიოზისა), ფარსმან ძმაჲ მისი მეფე ივერთა ცდილობდა ყოვლისა ღონის-ძიებითა შეწევნასა მიტრიდატისასა და უშველაცა.

კლავდიოს კეისარმან შფოთისა ძლით პართიანელთასა და ამბოხებათა პირისპირ რომაელთა, რომელთაცა სომხითიცა დაიპყრეს და მძლავრობდენ მათ განთავისუფლა მიტრიდატ ივერი ბორკილთაგან და მისცა მას მხედრობა და შეწევნა, ფულითაცა და წარმოავლინა იგი კვალად დაპყრობად სომხითისა და მოუწერაცა ფარსმანს ძმასა მისსა მეფესა ივერთასა, „ვითარმედ აღვასრულე მე თხოვილი შენი და განვათავისუფლე ძმაჲ შენი მიტრიდატ პყრობილებისაგან, მივეც მას მხედრობა რათა განსდევნად მუნით წინა-აღმსდეგნი. მე სომხითისა მფლობელობაჲ მომიცემიეს თქვენთვის, შეეწივე ძმასა შენსა და დაადგინე იგი კვალად მეფედ სომხითისა“. მყისვე შემოკრიბნა მეფემან ფარსმან მხედრობანი და შევიდა სომხეთსა, მოვიდა მუნითცა მიტრიდატ მხედრობითა რომაელთათა, განსდევნნეს პართნი და დაიპყრეს სომხითი. ფარსმანმან ჰყო მეფედ ძმაჲ თვისი მიტრიდატ ტახტსა ზედა სომხითისასა და განამტკიცა იგი და თვით ძლევაშემოსილი მიქცა სამეფოდვე თვისად.

ამას შინა განვლო წელიწადმან რაოდენმამე, არა დაივიწყეს განზრახვაჲ თვისი ალვანიელთა, წარავლინნეს საიდუმლოდ კაცნი სპარსეთად, მოიძიეს კაცი ერთი, რომელსა ერქვა მირვან, რომლისასაცა იტყოდენ, ვიტარმედ არს იგი შვილის შვილთაგანი არშაკ ივერიის მეფისა, მოიყვანეს იგი თვის შორის და შეიწივნეს რომელნიმე მთავართაგანნი სპართა, რომელთაცა მოსცეს მათ მხედრობანი, უწოდეს მირვანს მეფედ თვისად და განაცხადეს ამბოხი პირისპირ ფარსმან და ბარტომ ივერთა მეფეთა, რათამცა განსდევნეს იგინი ტახტით თვისით და რათამცა კვალად აღადგინეს ამით ერთ-მეფობა ივერიასა შინა, ვითარცა იყო პირველ.

ამისთვის სთხოვეს ფარსმან და ბარტომმან მიტრიდატ ივერსა, რათა შემწე ეყოს მხედრობითა სომეხთათა ალვანიელთა ზედა და არა თუ თვით შემწე ეყო ძმასა და ბიძასა თვისსა; არამედ დააბრკოლნაცა რომაელნი, რომელთაცა განეზრახათ შველად მეფეთა ივერიისათა.

განიზრახვიდა ამას მიტრიდატ უკეთუ ალვანიელნი მძლე ექმნებიან ძმასა და ბიძასა ჩემსა, მერმე შემდგომად მე მივიდე ალვანიელთა ზედა მხედრობითა ჩემითა და რომაელთათა დავიპყრნე იგინი და ივერიაცა სრულიად, შევაერთო ივერია და სომხითი ერთ-სამეფოდ და არცა ერთი ვინ მაშინ იქმნების სხვა უძლიერეს ჩემსა სრულიად აღმოსავლეთსა შინა.“
საქართველოს ისტორია (ვახუშტი ბატონიშვილი)[24]
ვიკიციტატა
„გამეფდნენ ძენი ადერკისანი — მცხეთას ბარტომ, ხოლო არმაზს ქართამ. არამედ ამათ მეფობასა შინა წარმოსტყვენა იერუსალიმი უესპასიანესმან, და მოვიდნენ ურიანი ლტოლვილნი, რომელთა თანა ერთი ძე ბარაბასი, რომელი განუტევეს ჯვარცმასა უფლისასა, და დასხნეს სხვათა ურიათა თანა. გარნა იმეფეს ამათ სიყვარულსა ზედა ერთმანეთისასა; შემდგომად მოკვდნენ დასაბამითგან 4021, ქართულსა 356, ქრისტეს შემდეგ 72.“
ტაციტუსი[25]
ვიკიციტატა
„32 This was what Tiberius had desired; and, faithful to his rule of manipulating foreign affairs by policy and craft without a resort to arms, he gave Phraates the means and equipment for mounting his father's throne. Meanwhile, the conspiracy had come to the knowledge of Artabanus, who was alternately checked by his fears and inflamed by the lust of revenge. To barbarians hesitancy is the vice of a slave, immediate action the quality of a king: yet expediency so far prevailed that Abdus, under the cloak of friendship, was invited to a banquet and incapacitated by a slow poison, while Sinnaces was delayed by pretexts, by presents, and at the same time by continuous employment. In Syria, too, Phraates, who had discarded the Roman style of life, to which he had been habituated for years, in order to conform to Parthian usage, proved unequal to the customs of his fatherland, and was taken off by disease. Still, Tiberius declined to renounce his plans. In Tiridates (a member of the same family) he found a competitor for Artabanus; as the recoverer of Armenia he selected the Iberian Mithridates, and reconciled him to his brother Pharasmanes, who held the crown of their native country; and as director of the whole of his eastern projects he appointed Lucius Vitellius. The man, I am aware, bore a sinister reputation at Rome, and is the subject of many a disgraceful tale; yet, as a governor of provinces, he acted with a primitive integrity. Then came his return; and through dread of Caligula and intimacy with Claudius he declined into repulsive servility, and is regarded to‑day as a type of obsequious ignominy: his beginnings have been forgotten in his end, the virtues of his youth have been obliterated by the scandals of his age.

33 Of the chieftains, Mithridates was the first to induce Pharasmanes to support his attempts by fraud and by force; and bribery agents were discovered, who at a heavy price in gold tempted the attendants of Arsaces to murder. Simultaneously the Iberians in great strength broke into Armenia and gained possession of the town of Artaxata. As soon as the news reached Artabanus, he prepared his son Orodes for the part of avenger, gave him the Parthian forces, and sent men to hire auxiliary troops. Pharasmanes replied by forming a league with the Albanians and calling up the Sarmatians, whose "wand-bearers," true to the national custom, accepted the gifts of both parties and enlisted in opposite camps. The Iberians, however, who controlled the important positions, hastily poured their own Sarmatians into Armenia by the Caspian Way: those advancing to the support of the Parthians were held back without difficulty; for other passes had been closed by the enemy, and the one remaining, between the sea and the extremity of the Albanian mountains, was impracticable in summer, as the shallows are flooded by the Etesian gales. In winter the waves are rolled back by southerly winds, and the recoil of the water inward leaves the beach uncovered.

34 Meanwhile Orodes was devoid of allies; and Pharasmanes, strong in his reinforcements, began to challenge him to engage and to harass him as he drew off, to ride up to his encampments and to ravage the foraging grounds. Frequently he encircled him with outposts almost in the manner of a formal siege; till the Parthians, unaccustomed to these insolences, surrounded the king and demanded battle. Their one strength lay in the cavalry: Pharasmanes was formidable also in infantry, for life in a highland district has trained the Iberians and Albanians to superior hardiness and endurance. They claim to have originated from Thessaly, at the time when Jason, after the departure of Medea with the children she had borne him, retraced his steps, a little later, to the empty palace of Aeëtes and the kingless realm of Colchis. His name survives in many of their institutions, which include an oracle of Phrixus; and, as the belief is held that Phrixus was carried by a ram (whether the word denotes the animal or the figurehead of a ship), it is inadmissible to offer one in sacrifice.

However, when the line of battle had been drawn up on either side, the Parthian dilated on the empire of the East and the lustre of the Arsacian house, as contrasted with the obscure Iberian and his hired soldiery: Pharasmanes called on his troops to remember that they had never felt the Parthian yoke; that the higher their emprize, the greater the honour they would reap from victory, the greater their disgrace and danger if they turned their backs. At the same time, he pointed to his own grim host and to the Median columns in their embroidery of gold — "men on the one hand, booty on the other."

35 In the Sarmatian ranks, however, speech was not limited to a leader: man encouraged man not to permit a battle of archers; better to anticipate matters by a charge and a hand-to‑hand struggle! The encounter, in consequence, wore a variety of aspects. For the Parthians, habituated to pursue or flee with equal art, spread out their squadrons and manoeuvred for room for their flights of missiles: the Sarmatians, ignoring their shorter-ranged bows, rushed on with pike and sword. At times, advance and retreat alternated in the traditional style of a cavalry engagement: then, as though in a locked line of battle, the combatants struggled breast to breast, with a clash of steel, repulsing and repulsed. Then came the Albanians and Iberians, gripping the enemy, unsaddling him, and placing him in double jeopardy between the horsemen striking from above and the infantry dealing closer wounds below. In the meantime, Pharasmanes and Orodes were carrying support to the resolute or succour to the wavering. Conspicuous figures, they recognized each other: a shout, an challenge of javelins, and they spurred to the charge — Pharasmanes with the greater fury, as he wounded his opponent through the helmet. He failed to repeat the blow, his horse carrying him too far past while the bravest of his guards interposed to protect the wounded prince. Still, a falsely credited report of his death demoralized the Parthians, and they conceded the victory.

It was not before Artabanus sought his revenge with the full powers of his empire. The Iberians, with their knowledge of the country, had the better of the campaign; but, in spite of that fact, he showed no signs of withdrawal, had not Vitellius, by assembling the legions and circulating a report that he was on the point of invading Armenia, inspired him with fears of a Roman war. There followed the evacuation of Armenia and the collapse of Artabanus' fortunes, Vitellius tempting his subjects to abandon a king merciless in peace and fatally unfortunate in the field. Sinnaces, therefore, whose hostility, as I have mentioned, was of earlier date, induced his father Abdagaeses, to revolt, along with others, accessory to the project, and now the readier for action owing to the series of reverses; and these were joined by a gradual stream of recruits, whose submission had been due more to fear than to goodwill, and whose spirit had risen with the discovery of responsible leaders. Nothing now remained to Artabanus but the few foreigners acting as his body-guard — homeless and landless men, members of a class neither comprehending good nor regarding evil but feed and fed as the agents of crime. Taking these with him, he hurriedly fled to the remote districts adjoining Scythia; where he hoped that his marriage connections with the Hyrcanians and Carmanians would find him allies: in the interval, the Parthians, tolerant of princes when absent and fickle to them when present, might turn to the ways of penitence.

But Vitellius, now that Artabanus was in flight and the sentiments of his countrymen were inclining to a change of sovereigns, advised Tiridates to embrace the opportunity presented, and marched the flower of his legions and auxiliaries to the bank of the Euphrates. During the sacrifice, while the Roman was paying the national offering to Mars and the Parthian had prepared a horse to placate the river, word was brought by the people of the neighbourhood that, without any downpour of rain, the Euphrates was rising spontaneously and to a remarkable height: at the same time, the whitening foam was wreathing itself into circles after the fashion of a diadem — an omen of a happy crossing. Others gave a more skilled interpretation: the first results of the venture would be favourable, but fleeting; for the presages given by the earth or the sky had a surer warranty, but rivers, unstable by nature, exhibited an omen, and in the same instant swept it away.“
კასიუს დიონ კოქცეიანუსი[26]
წინამორბედი:
ადერკი
ქართლის მეფე
5872 [27]
შემდეგი:
ფარსმან
წინამორბედი:
ადერკი
საქართველოს მეფე
5572 [28][29]
შემდეგი:
ფარსმან
წინამორბედი:
ადერკი I
ივერიის მეფე
4487 [30]
შემდეგი:
ფარსმან I
წინამორბედი:
ადერკი
არმაზ-მცხეთის მეფე
3035 [31][32]
შემდეგი:
ფარსმან I
წინამორბედი:
მირდატ I
იბერიის მეფე
7696 წლებს შორის
შემდეგი:
ფარსმან II[33]

გენეალოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
აზო
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მამა
Prince crown.svg
მცხეთის
მამასახლისის
სამარას ძმა
 
დედა
Achaemenid Falcon.svg
დარიოს III-ის
ქალიშვილი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ეგრისის
ერისთავი
ქუჯი
 
უმცროსი
და
დეიდა
 
დედაHeraldic Royal Crown (Common).svg
ფარნავაზ I
 
უფროსი
და
 
სარმატიის
მთავარი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
წულიბარდაველის
ქალი
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
საურმაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაშეს IHeraldic Royal Crown (Common).svg
მირიან I
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ I
 
ასულიHeraldic Royal Crown (Common).svg
ფარნაჯომი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არტაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბარტომ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამი
 
ასული
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირიან II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომიHeraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ II
 
 
 
 
 
ავგაროზ
მეფის

ასული
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ადერკი
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ III
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ქართამ I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბარტომ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მითრიდატე
ივერი
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმან I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
კაოსი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
რადამისტიHeraldic Royal Crown (Common).svg
აზორკ
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არმაზელ
 
 
 
 
სპარსეთის
მეფე
ფიროზი
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ამაზასპ I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
დეროკი
სომხეთის
მეფე
არტავაზდი
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მითრიდატე I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმან II
 
ასული
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ღადამი
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ადამ I
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმან III
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ამაზასპ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირიანი
27-ე მეფე
 
ნანა
დედოფალი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
სალომე
 
რევი
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბაქარი
28-ე მეფე
 
ასული
 
ფეროზი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
ბაკური
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
თრდატი
31-ე მეფე
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირდატი
29-ე მეფე
 
 
 
 
ძე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ფარსმანი
 
ბაკური
 
ასული
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ვარაზ-ბაქარი
30-ე მეფე
 
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
თრდატი
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირდატი
33-ე მეფე
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმანი
32-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არჩილი
34-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირდატ
35-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ვახტანგი
36-ე მეფე

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  2. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  3. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  4. საქართველოს ძველი ისტორია
  5. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  6. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  7. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  8. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  9. ლეონტი მროველი „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“
  10. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  11. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  12. საქართველოს ძველი ისტორია
  13. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  14. მოქცევაჲ ქართლისაჲ (შატბერდის კრებულის 1979 წლის გამოცემიდან)
  15. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  16. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  17. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  18. Cyril Tumanoff, «Chronology of the early kings of Iberia», Traditio, Vol. 25, page 11-12, (1969)
  19. ს. გორგაძე, „ადერკიდან მირიანამდე“, წერილები საქართველოს ისტორიიდან, ძველი საქართველო II, ე. თაყაიშვილის რედაქტორობით, 1913, ნაწ. II გვ. 1-45
  20. Annales VI, 32 (Ганъ, Известия... I, стр., 115)
  21. მოქცევაჲ ქართლისაჲ
  22. მეფეთა ცხოვრება
  23. ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა
  24. ვახუშტი ბატონიშვილი საქართველოს ისტორია გამოცემული დ. ბაქრაძის მიერ, თბ., 1885 წ.
  25. Cornelius Tacitus, The Annals — Book VI Chapters 32-37
  26. Dio Cassius, Roman History, Book XXXVII
  27. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  28. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  29. საქართველოს ძველი ისტორია
  30. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  31. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  32. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  33. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“