ფურგათი

ფურგათი (ტახალლუსი; ნამდვილი სახელი და გვარი — ზოკირჯონ ხალმუჰამად ოღლი; (დ. 1859, ქოქანი — გ. 1909, იორკენდი) — ეროვნული აღორძინების ეპოქის უზბეკური ლიტერატურის ერთ-ერთი გამორჩეული წარმომადგენელი. იგი ცნობილი იყო როგორც პოეტი და პროზაიკოსი, ლიტერატურათმცოდნე და ქრონიკოსი, ასევე აღმოსავლეთმცოდნე და მთარგმნელი, რომელმაც მდიდარი სულიერი მემკვიდრეობა დატოვა. ფურგათი თავის დროში სახელგანთქმული ხატათიც იყო. ახალგაზრდობიდანვე მოღვაწეობდა ისეთი პოეტების გარემოცვაში, როგორებიც იყვნენ მუქიმი, მუჰი, ზავქი, ნისბათ, მუჰაიირი. საწყისი განათლება მიიღო სამეზობლო სასკოლო გარემოში, მულასგან და მწიგნობრებისგან შეისწავლა ხატათობა, არაბული ენა. 8 წლის ასაკში ზეპირად ისწავლა ფარიდუდდინ კაცარის პოემა „მანტიქ უტ-თაირი“. 14 წლისას კი მედრესის მსმენელი გახდა. ფურგათი 1873–1876 წლებში სწავლობდა მედრესეში. იგი ბეჯითად ეუფლებოდა ალიშერ ნავოის შემოქმედებას, ღრმად იკვლევდა ფარსულ ლიტერატურას და სრულყოფილად აითვისა ფარსული ენა.

1876 წელს, ახალი მარგილანის (დღევანდელი ფერგანა) სავაჭრო ქალაქში მცხოვრები ბიძის თხოვნით, ფურგათი გადავიდა იქ საცხოვრებლად და დაეხმარებოდა მას სავაჭრო საქმიანობაში; მოგვიანებით თავადაც გახსნა პატარა მაღაზია. ამასთან ერთად, როგორც განათლებული ინტელიგენტი, სხვადასხვა პირის საჩივრებსა და თხოვნებს ოფიციალური დაწესებულებებისთვის შედგენილ განცხადებებად აყალიბებდა და, ამგვარად, მირზას ფუნქციასაც ასრულებდა.

შემოქმედების დასაწყისი

ფურგათი როგორც შემოქმედი ბოლომდე ჩამოყალიბდა ახალ მარგילანში, სადაც უკვე საკუთარ ლირიკულ ნიმუშებზე „ფურგათის“ ტახალლუსს აწერდა და დიდი პოპულარობაც მოიპოვა. ამ ქალაქში გატარებულმა წლებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა მისი ხალხზე ორიენტირებული მსოფლმხედველობისა და პროგრესული ლიტერატურულ-ესთეტიკური შეხედულებების ჩამოყალიბებაში.

1880-იანი წლების დასაწყისში ფურგათი ქოქანში დაბრუნდა, ოჯახი შექმნა და ძირითადად სამწერლო საქმიანობას მიენდო. ის უშუალო კავშირში შედიოდა იმ შემოქმედებით ჯგუფთან, რომლის წინამძღვრობასაც მუქიმი და მუჰი осуществებდნენ და რომელშიც შედიოდნენ ზავქი, ნოდიმი, ნისბათი, მუჰაიირი და სხვანი. ფურგათი აქტიურად მონაწილეობდა მათ მიერ მოწყობილ ლიტერატურულ საღამოსა და პოეზიის შეკრებებში.

ქოქანის ამ პერიოდის ლირიკა, რომელსაც ფურგათი ქმნიდა, გამორჩეულია როგორც თემატური და ჟანრული სიმრავლით, ისე ნაყოფიერებით. ავტორმა კლასიკური აღმოსავლური პოეტიკის ტრადიციებში შექმნა მრავალი სასიყვარულო ღაზალი, მუხამთი; ნავოის ლირიკაზე დაწერა დახვეწილი ნაზირა და ტახმისი. თანდათან უფრო მკაფიოდ იკვეთებოდა მისი პოეზიის სოციალურ-კრიტიკული მხარე და თანამედროვეობის პრობლემების ამსახველი მოტივები (მაგალითად „ბოლდი“ რადიფიანი მუხამათი და სხვა ლექსები). ფურგათი ღრმა მწუხარებით აღწერდა ხალხის პოლიტიკური უმართლობისა და ეკონომიკური სიღარიბის მდგომარეობას („Ne jurm oʻttiki bizdin, bunchalik Fargʻona tang boʻldi?...“). ქოქანის ხანობის საბოლოო გაუქმებასა და მთლიანად კოლონიად ქცევის ტრაგიკულ მოვლენებთან არის დაკავშირებული მისი ცნობილი მუხამათი, რომელიც იწყება სტრიქონით „Demish xon bir kunikim, davru davronlar qayon qoldi?“. ამ ლექსში, რომელიც ხუდოიარ ხანის სახელითაა დაწერილი, ფურგათი ტახტისა და ღირსების დაკარგვით გამოწვეულ ტკივილსაც გადმოსცემს და იმავე დროს, თანამედროვე სოციალური თემების გაღრმავებული ასახვით გამოდის.

შემოქმედებითი მემკვიდრეობა

ფურგათის შემოქმედებით მემკვიდრეობაში წამყვან ადგილს იკავებს ტრადიციული ლირიკული ჟანრები და უზბეკური კლასიკური ლიტერატურის ძირითადი თემები. მისი ღაზალები და მუხამათები, ასევე ნავოის ტექსტებზე დაწერილი ტახმისები, გამოირჩევა ცხოვრების სიშრეით, მუსიკალურობითა და განსაკუთრებული გულწრფელობით. ფურგათის პოეზიაში ნათლად არის გამოსახული სამშობლოს ბუნება და გაზაფხულის სილამაზე, ძლიერი სიყვარული და ჭეშმარიტი ადამიანური ღირსებები, ცხოვრების სიხარულებით ტკბობა და ყოფითი წესრიგისგან გამოწვეული ტკივილები; მთლიანობაში კი — ადამიანის შინაგანი სამყარო, მისწრაფებანი და წინააღმდეგობები.

მაგალითად,

„„Bahor ayyomida gulgasht etarga bir chaman boʻlsa“, „Umr xush oʻtmas bahor ayyomi sahro boʻlmasa“, „Surmadin koʻzlar qaro, qoʻllar xinodin lolarang“, „Jannatning gullaridan gulzoringiz chiroylik“, „Koʻngul dardigʻa topmay boraman hargiz davo istab“, „Fasli navbahor oʻldi ketubon zimistonlar““

სტრიქონებით დაწყებული ღაზალები, ასევე „Etti falak“, „Biri“, „Istar koʻngul“, „Doʻst“, „Kokulung“ რადიფიანი მუხამათები და ნავოის პოეზიაზე დაწერილი ტახმისები ეპოქის პოეზიის როგორც იდეურად, ისე მხატვრულად ერთ-ერთ უმაღლეს ნიმუშად ითვლება.

ფურგათის პოეზიაში მკვეთრად არის წარმოდგენილი კოლონიური რეჟიმის მანკიერებების კრიტიკა, არსებული უსამართლობისა და ძალადობის, უსიტყვო უმართაობისა და გაღატაკებული ყოფის, „ნოდონთა“ გავლენის ზრდისა და „ბრძნთა“ შეჩქმალვის თემები. „Charx kajraftorning bir shevasidan dogʻmen: Ayshni nodon surub, kulfatni dono tortadur“ მსგავსი სტრიქონები მის შემოქმედებაში სოციალურ-კრიტიკულ ხაზს განასახიერებს. „Bormasmiz“ რადიფიან ლექსში ფურგათი უზბეკური ეროვნული ხასიათის თავისებურებებს ასახავს, ხოლო ცნობილ მუსადასში „Sayding qoʻyaber, sayyod...“ პოეტი ადამიანის თავისუფალი ცხოვრების უფლებას იცავს და დაუნდობლად ამხელს ძალადობასა და დესპოტიზმს.

ამავე წლებში ფურგათმა შექმნა „Xammomi xayol“ — პროზაულ-ფილოსოფიური ნაშრომი, ფარსულიდან თარგმნა „Chor darvesh“ („ოთხი დერვიში“) და დაწერა პოეტური კრებული „Nuh manzar“. როგორც თავად აღნიშნავს: „Bulardin boʻlak har xil gʻazaliyotim Fargʻona muzofotigʻa va digar mamlakatlarga muntashir boʻldi“ — ანუ ამ ნაწარმოებების გარდა, მისი მრავალი ლირიკული ტექსტი ფერგანის ოლქებსა და სხვა ქვეყნებშიც გავრცელდა. სწორედ ამ წლებში ფურგათი პირველად შეეცადა საკუთარი ლექსების კრებულად შეკრებას, თუმცა, სამწუხაროდ, როგორც ეს კრებული, ასევე მის მიერ მოხსენიებული ზოგიერთი თხზულება და თარგმანი დღემდე აღარ არის აღმოჩენილი.

ტაშკენტში ცხოვრების პერიოდი

დაახლოებით 1886–1887 წლებში ფურგათი მარგილანში გადავიდა და იქაურ „მეჩეთი ჯომეს“ ჰუჯრაში ცხოვრობდა. მიუხედავად იმისა, რომ მეგობრებისა და ახლობლების დახმარებით პატარა მაღაზიაც გახსნა, ძირითად დროს პოეზიასა და ლიტერატურულ საქმიანობას უთმობდა. ახლოს გაიცნო ქალაქისeducated წრეები და შემოქმედებითი ინტელიგენცია – მათ შორის, ხოჯაჯონ როჯიი, მულლა ტოშბოლტუ როიყი და სხვა ავტორები, რომელებთანაც რეგულარულად მართავდა ლიტერატურულ საუბრებსა და დისკუსიებს.

სწორედ მარგილანში მოეხვია პირველად გაზეთთანაც: აქ გაიგო, რომ gazeti „Toshkent shahrida bosma boʻlgʻon“ – ანუ ტაშკენტში იბეჭდებოდა. ახალი იდეებისა და პროგრესისადმი მიდრეკილმა, პროგრესულმა პოეტმა თანდათან ინტერესით დაიწყო იმ სოციალურ-პოლიტიკური ცვლილებების დაკვირვება, რომლებიც საზოგადოებრივ ცხოვრებაში იჩენდა თავს, ასევე – მეცნიერებისა და ტექნიკის ნიმუშებზე, რომლებიც ნელ-ნელა ვრცელდებოდა რეგიონში. ამან მასში გააღვივა სურვილი, საკუთარი თვალით ენახა „ახალი დრო“ და უშუალოდ შეხებოდა სიახლეებს. 1889 წლის დასაწყისში ფურგათი ტაშკენტის გზას დაადგა; ხუჯანდში შეჩერდა, სადაც ტოშხოჯა ასირის, სხვა პოეტებისა და ლიტერატურის მოყვარულთა წრეში იმყოფებოდა და იქაურ ლიტერატურულ საღამოებსა და სადისკუსიო საღამოებში აქტიურად მონაწილეობდა. ბოლოს, 1889 წლის ივნისში ტაშკენტს მიაღწია და კუკელდაშის მედრესეს ერთ-ერთ ჰუჯრაში დასახლდა. აქ გაიცნო რიგი სახელგანთქმული მევახები და სწავლული პირები. შარიფხოჯა ეშონის რჩევით, გარკვეული ხნის განმავლობაში ლექსებს „ფარჰათის“ (Farhat – „სიხარული, მხიარულება“) ფსევდონიმით აწერდა ხელს, თუმცა მალევე ძველ ტახალუსს – „ფურგათს“ – დაუბრუნდა.

ტაშკენტში ფურგათი რუსულ განათლებულ წრეებსა და ევროპულ ცხოვრების წესს დაეკავშირა. ჩორის ადმინისტრაციის წარმომადგენლები მიზანმიმართულად აცნობდნენ მას თეატრს, გიმნაზიურ განათლებას, სხვადასხვა კონცერტს, გამოფენას; მას ქალაქში newly შექმნილ კულტურულ სივრცეებსა და ევროპის მიხედვით მოწყობილ დაწესებულებებს აჩვენებდნენ. ახალი ისტორიული ვითარების შედეგად განვითარებულმა ცვლილებებმა ფურგათის მსოფლხედვაზე სერიოზული გავლენა მოახდინა და ეს გარდატეხა მის შემოქმედებაშიც მკაფიოდ აისახა – განათლების, ევროპული მეცნიერებისა და კულტურის, ტექნიკური პროგრესისადმი კეთილგანწყობა თანდათან მის პოეზიაში წამყვან იდედებად იქცა. სწორედ ეს ნიადაგი დაედო საფუძვლად, რომ ფურგათს მრავალსაუკუნოვან უზბეკურ ლიტერატურაში ახალი თემები და მოტივები შემოეტანა.

ტაშკენტში გახსნილი საჯარო და კერძო გიმნაზიების, საგანმანათლებლო დაწესებულებების, კულტურისა და ხელოვნების კერების, ასევე სწრაფად შემოდინებული მეცნიერულ-ტექნიკური სიახლეების დაკვირვებამ შთააგონა ისეთი პუბლიცისტურ-ლიტერატურული ტექსტები, როგორებიცაა „Ilm xosiyati“ („მეცნიერების თვისებანი“), „Gimnaziya“, „Vistavka xususida“, „Akt majlisi xususida“, „Toshkent shahrida boʻlgʻon nagʻma bazmi xususida“, „Suvorov“ და სხვა. ეს ნაშრომები 1890-იანი წლების განმავლობაში გაზეთში „Turkiston viloyatining gazeti“ („ტურკესტანის ოლქის გაზეთი“) იბეჭდებოდა.

ამ ციკლის ტექსტებში ფურგათი გვევლინება როგორც სიახლისა და პროგრესის, მეცნიერებისა და ევროპული ტიპის განათლებისა და კულტურის აქტიური პროპაგანდისტი; იგი თანამემამულეებს თანამედროვე ცოდნის სიღრმისეულ დაუფლებასა და „წინ წასულ ხალხთა“ რიგში ადგილის დამკვიდრებისაკენ მოუწოდებს. ამასთან, ფურგათი, თავის რიგწლი თანამედროვეების მსგავსად, რუსული კოლონიური პოლიტიკის ნამდვილ არსს თავიდანვე ვერ აუწყო ფეხი: რუსეთისა და ევროპის „კულტურ-მსხივოსნურ“ ფასადს მიღმა დამალული რუსიფიკაციის კურსი მხოლოდ მოგვიანებით დაინახა. სწორედ ამ გამოცდილებას ასახავს მისი ნარკვევი „Shoir ahvoli va sheʼr mubolagʻasi xususida“, სადაც ფურგათი მწერლის როლსა და მხატვრულ ლიტერატურაზე მსჯელობს და პოეზიაში რეალისტური აღწერის, სინამდვილისადმი ერთგულების საკითხს აყენებს.

პუბლიცისტური საქმიანობა

ფურგათი სრულიად სამართლიანად ითვლება უზბეკური პუბლიცისტიკის ერთ-ერთ დამფუძნებლად. მისი პუბლიცისტური საქმიანობა 1890 წლიდან იღებს სათავეს. სწორედ ამ წელს შევიდა „Turkiston viloyatining gazeti“-ს (ტურკესტანის ოლქის გაზეთი) შტატში და უშუალოდ მონაწილეობდა გაზეთის მომზადებასა და გამოცემაში. დაახლოებით ერთი წლის განმავლობაში, სატტორხონთან და სხვა პროგრესულად მოაზროვნე მასწავლებელ-მოღვაწეებთან ერთად, აქტიურად მუშაობდა გაზეთის რედაქციაში და მის ფურცლებზე საკუთარი სტატიებსა და ესეებს აქვეყნებდა. ამ პერიოდის მნიშვნელოვანი ტექსტია პუბლიცისტური ნაშრომი „Xoʻqandlik shoir Zokirjon Furqatning ahvoloti, oʻzi yozgoni“, რომელიც 1891 წლის პირველ ნახევარში გამოქვეყნდა და ავტორის შემოქმედებით-ინტელექტუალურ პორტრეტს ასახავდა.

1891 წლის მაისში ფურგათი სამარყანდში გაემგზავრა, გაეცნო ძეგლებსა და „ოსორი-ათიყას“ (უძველეს ნაშთებსა და არქიტექტურულ მემკვიდრეობას), საიდანაც გაზეთის რედაქციას რამდენიმე კორესპონდენცია და რეპორტაჟი გაუგზავნა. შემდეგ ბუხარას ესტუმრა. ივლისში კი უკვე საზღვარგარეთული მოგზაურობა დაიწყო. მისი ქვეყნიდან გაშვების მიზეზებზე სხვადასხვა ვერსია არსებობს: ზოგიერთი ცნობით, იგი შეგნებულად, „დაბრუნების პერსპექტივის გარეშე“ გადაასახლეს და ფაქტობრივად იძულებით განაშორეს სამშობლოს.

როგორც უნდა ყოფილიყო, 1891 წლის ივლისში ფურგათი მარვი – აშხაბადი – ბაქო – ბათუმი მარშრუტით სტამბოლს მიაშურა. მეგობრებისთვის გაგზავნილ წერილებსა და პოეტურ მიმართვებში ხშირად იგრძნობა იმის წინათგრძნობა, რომ ის შესაძლოა სამუდამოდ ჩამოშორდეს მშობლიურ მიწას – იგრძნობა ადამიანის ფსიქოლოგიური მდგომარეობა, რომელიც ემიგრაციისა და იძულებითი განშორების ზღვარზე დგას. სტამბოლიდან გამოგზავნილ პოეტურ წერილში „Sabogʻa xitob“ („მიმართვა საბას“) პირველად ჩნდება მამულის ნოსტალგიის, მეგობრებისა და თანამოაზრეების მიმართ ყრუ მონატრების, გართულების (გურბეთის) ტკივილისა და მარტოობის ძლიერი მოტივები – თემები, რომლებიც შემდგომშიც განსაზღვრავენ ფურგათის ემიგრანტულ პოეზიას და მის ლირიკაში ტრაგიკულ ნოტებს აძლიერებენ.

მოგზაურობის წლები

სტამბოლიდან ფურგათი ბულგარეთსა და საბერძნეთში გადავიდა და ბალკანეთის ნახევარკუნძულის არაერთ ქალაქს ესტუმრა. 1892 წლის მარტში სტამბოლიდან ხმელთაშუა ზღვის გზა გაიარა და არაბეთის ნახევარკუნძულზე – მექას, ჯიდას და მედინის ქალაქებში ჩავიდა. მექაში ჰაჯის ზიარების შთაბეჭდილებებით შექმნა თხზულება „Hajnoma“ („ჰაჯნომა“). შემდგომში ფურგათი მუმბაიში (იმდროინდელი ბომბეი) გადავიდა და ინდოეთის არაერთ პროვინციას შემოიაროდა.

ამ პერიოდის მის პროზაულ და ლირიკულ წერილებში მკვეთრად იკვეთება სულიერი დაღლილობა, სამშობლოს მონატრება და გურდობის მძიმე განცდები. „Adashganman“ რადიფიანი (refrain–იანი) ლექსი, აგრეთვე ციკლები „Kashmirda“ („ქაშმირში“) და „Bulbul“ („ბულბული“) თავისებურ „ჰიჯრონ–ნომას“ წარმოადგენს, სადაც შემოქმედი დაშორებულ მიწაზე ყოფნის ტკივილსა და შინ დაბრუნების მიუწვდომელ სურვილს აყალიბებს პოეტურ სახეებად.

1893 წლის მარტში ფურგათი ქაშმირისა და ტიბეტის გავლით აღმოსავლეთ თურქესტანში გადავიდა და საბოლოოდ იარკანდში (იურქენდი) დასახლდა, სადაც ოჯახი შექმნა. ექიმობასა და სამკურნალო მცენარეთა შესახებ ცოდნის წყალობით, მან გახსნა მაღაზია, სადაც სამკურნალო ბალახებიც იყიდებოდა; პარალელურად აგრძელებდა ლიტერატურულ მოღვაწეობას და ხელნაწერების გადამწერად–ხატთატად მუშაობდა. ფურგათი მუდმივად ინახავდა იმედს, რომ ოდესმე სამშობლოშიც დაბრუნდებოდა. ადრე დაწყებულ თხზულებაზე – „Sayohatnoma“ („მოგზაურობის წიგნი“) – მუშაობა იარკანდშიც განაგრძო, თუმცა ეს ნაშრომი დღემდე დაკარგულად მიიჩნევა.

იარკანდიდან ფურგათი ტაშკენტში აგზავნიდა პუბლიცისტურ წერილებს, სხვადასხვა თემატიკის ესეებსა და წერილებს, აგრეთვე კორესპონდენციებსა და წერილებს ფერგანისა და ტაშკენტის მეგობრებისადმი. უზბეკური პრესის ისტორიაში ზუსტად ფურგათს მიაწერენ ფელეტონის ჟანრის დამკვიდრებას: 1905 წელს დაწერილი „Hind nayrangbozi Yorkendda“ („ინდოელი ილუზიონისტი იარკანდში“) ერთ-ერთ პირველ ფელეტონურ ნიმუშად მიიჩნევა.

ბრწყინვალე ლირიკით, გამdruckველი პროზითა და აქტიური პუბლიცისტიკური საქმიანობით, ფურგათმა მე–19 საუკუნის ბოლოსა და მე–20 საუკუნის დასაწყისში ეროვნული ლიტერატურის განვითარებაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა. მიუხედავად ამისა, პოეტს სიცოცხლის უკანასკნელი წლები სამშობლოდან შორს, ემიგრაციაში გაატარა და იარკანდში გარდაიცვალა. მისი ნეშტი ქალაქის ცნობილ სასაფლაოზე, დონგდორის სასაფლაოზე დაკრძალეს. 1990 წელს ფურგათის საფლავზე მცირე მაკბარა (მავზოლეუმი) ააგეს.

ხსოვნა

ფურგათის ლირიკული ტექსტები წიგნად პირველად 1913 წელს გამოქვეყნდა – ისინი მუკიმის ლექსებთან ერთად ბაიოზის სახით, ქვაბეჭდურით დაიბეჭდა. 50-იანი–80-იანი წლებში მისი პოეტური მემკვიდრეობა მრავალჯერ ხელახლა გამოეცა. პოეტის ცხოვრების და შემოქმედების შესახებ დაიწერა არაერთი სამეცნიერო ნაშრომი, დაიცვა დისერტაციები, შეიქმნა ოპერის ლიბრეტო, კინოსცენარები და სხვა სამხატვრო–პუბლიცისტური ტექსტები.

უზბეკეთში არაერთი სოფელი, რაიონი, სკოლა, ქუჩა, ბულვარი და პარკი ფურგათის სახელით არის ცნობილი, რაც მის როლს ხაზს უსვამს როგორც ეროვნული აღორძინების ეპოქის პოეტის, ისე განათლებისა და საზოგადოებრივი აზრის წამყვანი წარმომადგენლის სტატუსით.

ლიტერატურა

• „Furqat va Muqimiy haqida maqolalar“, ტაშკენტი, 1958.
• აბდუგაფუროვი ა., „Zokirjon Furqat“, ტაშკენტი, 1977.
• რაისულ ხალიდი, „Furqat: tanqidiy biografik ocherk“, ტაშკენტი, 1959.
• იუსუპოვი შ. „Furqat yoʻllarida“, ტაშკენტი: „Adabiyot va sanʼat“, 1984.
• იუსუპოვი შ. „Oʻzbek maʼrifatparvarlik adabiyoti va Furqat“, ტაშკენტი, 1992.
• იუსუპოვი შ. „Xudoyorxon va Furqat“, ტაშკენტი: „Sharq“, 1997.
• ნ. ჯაბბოროვი, „Jahon basti kushodi ilm birla…“, ჟურნ. „Jahon adabiyoti“, 2001, №8, გვ. 122–129.
• ნ. ჯაბბოროვი, „Yoshlik“, 2001, №5–6, გვ. 39–41.
• ნ. ჯაბბოროვი, „Sharq yulduzi“, 2001, II ფასი, გვ. 121–127.
• ნ. ჯაბბოროვი, „Furqat sheʼriyatida Qur’oni karim oyatlarining talqini“, ჟურნ. „Imom al-Buxoriy saboqlari“, 2000, №2, გვ. 138–139.
• ნ. ჯაბბოროვი, „Furqat „Tanlanma asarlar“-ning Shinjong nashri xususida“, ჟურნ. „Oʻzbek tili va adabiyoti“, 2001, №5, გვ. 61–64.
• ნ. ჯაბბოროვი, „Vatan ishtiyoqin tortaram“, ჟურნ. „Tafakkur“, 2002, №1, გვ. 48–57.
• ნ. ჯაბბოროვი, „Tiramohda bahor orzusi“, ჟურნ. „Yoshlik“, 2002, №3.
• ნ. ჯაბბოროვი, „Furqat istilochini maqtaganmidi?“, გაზ. „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“, 2002 წლის 22 თებერვალი.
• „Furqat. Tanlangan asarlar“, ტაშკენტი, 1959.
• „Furqat. Tanlangan asarlar“, ტაშკენტი, 1980.
• „Furqat. Asarlar majmuasi“, ორტომიანი კრებული (არაბული ლიპით), ტაშკენტი, 1990.
• „Sayohati Furqat“, გაზ. „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“, 1990 წლის 14 დეკემბერი.
• „Furqat. Qavoidi Chin va umuroti siyosiy“, ჟურნ. „Sharq yulduzi“, 2001, II ფასი.
• „Tanlangan asarlar“, 2 ტ., ტაშკენტი, 1959; „Asarlar majmuasi“, 2 ტ., ტაშკენტი, 1991.