ფოცხვერი (გვარი)
| ფოცხვერი | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | |||||||||||||
| მეცნიერული კლასიფიკაცია | |||||||||||||
| |||||||||||||
| ლათინური სახელი | |||||||||||||
| Lynx | |||||||||||||
| |||||||||||||
ფოცხვერი (ლათ. Lynx);[1][2] — საშუალო ზომის გარეული კატების გვარი Lynx, რომელშიც შედის ოთხი ამჟამად არსებული სახეობა: კანადური ფოცხვერი, იბერიული ფოცხვერი, ევრაზიული ფოცხვერი და წითელი ფოცხვერი.
გარეგნობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ფოცხვერებს აქვთ მოკლე კუდი, ყურების წვერებზე დამახასიათებელი შავი ბეწვის ფუნჯები, თოვლზე გადაადგილებისთვის განკუთვნილი დიდი, ბალიშიანი თათები და სახეზე გრძელი ულვაშები. კისრის ქვემოთ აქვთ საყელოსმაგვარი ბეწვი, რომელზეც შავი ზოლებია და რომელიც ბაფთას წააგავს, თუმცა ეს ხშირად შესამჩნევი არ არის. სხეულის შეფერილობა მერყეობს საშუალო ყავისფერიდან ოქროსფერსა და მონაცრისფრო-თეთრამდე და ზოგჯერ დაფარულია მუქი ყავისფერი ლაქებით, განსაკუთრებით კიდურებზე.
ფოცხვერის ყველა სახეობას მკერდზე, მუცელსა და ფეხების შიდა მხარეს თეთრი ბეწვი აქვს; ეს ბეწვი მკერდისა და მუცლის ბეწვის გაგრძელებაა. ფოცხვერის შეფერილობა, ბეწვის სიგრძე და თათების ზომა დამოკიდებულია მისი გავრცელების არეალის კლიმატზე. აშშ-ის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში მათ მოკლე ბეწვი აქვთ, მუქი შეფერილობა და უფრო მცირე ზომის, ნაკლებად ბალიშიანი თათები. ცივ ჩრდილოეთის კლიმატში ფოცხვერებს უფრო სქელი და ღია ფერის ბეწვი, ასევე უფრო დიდი და მეტად ბალიშიანი თათები აქვთ, რომლებიც კარგადაა ადაპტირებული თოვლზე გადაადგილებისთვის.
ყველაზე მცირე ზომის სახეობებია წითელი ფოცხვერი და კანადური ფოცხვერი, ხოლო ყველაზე დიდი — ევრაზიული ფოცხვერი, თუმცა სახეობების შიგნით მნიშვნელოვანი სხვაობებიც შეინიშნება.
| სახეობა | სქესი | წონა | სიგრძე | სიმაღლე (მხრების დონეზე) |
|---|---|---|---|---|
ევრაზიული ფოცხვერი |
მამრები | 18-30 კგ. | 81-129 სმ. | 70სმ.[3] |
| მდედრები | 18 კგ. | |||
კანადური ფოცხვერი |
ორივე | 8-14 კგ. | 90 სმ. | 48-56 სმ.[4] |
იბერიული ფოცხვერი |
მამრები | 12,9 კგ. | 85-110 სმ. | 60-70 სმ.[5][6] |
| მდედრები | 9,4 კგ. | |||
წითელი ფოცხვერი |
მამრები | 7,3-14 კგ.[7] | 71-100 სმ.[7] | 51-61 სმ.[8] |
| მდედრები | 9,1 კგ. |
სახეობები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ითვლება, რომ ფოცხვერის ყველა ამჟამად არსებული სახეობა წარმოიშვა ამჟამად უკვე გადაშენებული Lynx issiodorensis-ისგან, რომელიც პირველად ადრეულ პლიოცენში, დაახლოებით 4 მილიონი წლის წინ, აფრიკაში გამოჩნდა და მალევე ევრაზიაში გავრცელდა. მიიჩნევა, რომ წითელი ფოცხვერი ბერინგის სახმელეთო ხიდის გავლით გავრცელების შედეგად ადრეულ პლეისტოცენში, დაახლოებით 2,5–2,4 მილიონი წლის წინ წარმოიშვა, ხოლო ვარაუდობენ, რომ იბერიული ფოცხვერი დაახლოებით 1 მილიონი წლის წინ, ადრეული პლეისტოცენის დასასრულს, ცალკე სახეობად ჩამოყალიბდა. ასევე მიიჩნევა, რომ ევრაზიული ფოცხვერი Lynx issiodorensis-ის აზიური პოპულაციებიდან განვითარდა. კანადური ფოცხვერი კი, სავარაუდოდ, ევრაზიული ფოცხვერის ცალკეული, უფრო გვიანდელი მიგრაციის შედეგად წარმოიშვა, როდესაც დაახლოებით 200 000 წლის წინ ბერინგის სახმელეთო ხიდის გავლით ჩრდილოეთ ამერიკაში გავრცელდა.[9]
ჩრდილოეთ ამერიკაში აღმოჩენილი პლიოცენური კატისებრი Felis rexroadensis კიდევ უფრო ადრეულ წინაპრადაა მიჩნეული; თუმცა იგი ნებისმიერ ამჟამად არსებულ სახეობაზე უფრო დიდი იყო და ამჟამად ნამდვილ ფოცხვერად არ კლასიფიცირდება.[10][11]
ფოცხვერის კიდევ ერთი გადაშენებული სახეობა, Lynx shansius, ადრეულ პლეისტოცენში ბინადრობდა თანამედროვე ჩრდილოეთ ჩინეთის ტერიტორიაზე,[12] თუმცა ზოგი მკვლევარი ამ სახეობას L. issiodorensis-ის უმცროს სინონიმად მიიჩნევს.[13][14]
ევრაზიული ფოცხვერი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ფოცხვერის ოთხ სახეობას შორის ევრაზიული ფოცხვერი (Lynx lynx) ზომით ყველაზე დიდია. იგი გავრცელებულია ევროპის, ცენტრალური აზიისა და ციმბირის ტყეებში. მიუხედავად იმისა, რომ მისი კონსერვაციული სტატუსი შეფასებულია როგორც „უმცირესი შეშფოთება“, ევრაზიული ფოცხვერის პოპულაციები ევროპის დიდ ნაწილში შემცირდა ან ადგილობრივად გადაშენდა, რის გამოც ამჟამად მისი ხელახალი გავრცელება მიმდინარეობს.
ზაფხულში ევრაზიულ ფოცხვერს შედარებით მოკლე, მოწითალო ან ყავისფერი ბეწვი აქვს, რომელსაც ზამთარში ბევრად უფრო სქელი, ვერცხლისფერი-ნაცრისფერი ან ნაცრისფერ-ყავისფერი ბეწვი ცვლის. ფოცხვერი ნადავლს მიპარვით უთვალთვალებს და შემდეგ თავს ესხმის, რასაც ხელს უწყობს მის საცხოვრებელ არეალში არსებული უსწორმასწორო, ტყიანი რელიეფი. ტყიან ჰაბიტატში ფოცხვერის საყვარელი ნადავლია შველი. თუმცა იგი იკვებება ნებისმიერი ცხოველით, რომლის დაჭერაც ყველაზე ადვილია, რადგან მისი მონათესავე სახეობების მსგავსად ოპორტუნისტი მტაცებელია.[10]
კანადური ფოცხვერი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
კანადური ფოცხვერი (Lynx canadensis), ასევე ცნობილი როგორც ამერიკული ფოცხვერი, ჩრდილოეთამერიკული კატისებრია, რომელიც ტყისა და ტუნდრის რეგიონებში ბინადრობს[15] კანადაში და ალასკამდე, ასევე შეერთებული შტატების ჩრდილოეთ ნაწილის ზოგიერთ ტერიტორიაზე. ისტორიულად კანადური ფოცხვერის გავრცელების არეალი ალასკიდან კანადის გავლით აშშ-ის მრავალ ჩრდილოეთ შტატამდე ვრცელდებოდა. აღმოსავლეთის შტატებში იგი ბინადრობდა გარდამავალ ზონაში, სადაც ბორეალური წიწვოვანი ტყეები ფოთლოვან ტყეებს ენაცვლებოდა.[16] 2010 წლისთვის, 11-წლიანი ძალისხმევის შემდეგ, იგი წარმატებით ხელახლა შეიყვანეს კოლორადოში, სადაც მისი პოპულაცია 1970-იან წლებში გადაშენდა.[17][18][19]
2000 წელს აშშ-ის თევზისა და ველური ბუნების სამსახურმა კანადური ფოცხვერი გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობად გამოაცხადა ქვედა 48 შტატში.[20]
კანადური ფოცხვერი კარგად ცოცავს და ცურავს; იგი ჩამოცვენილი ხეების ქვეშ ან კლდის შვერილებზე უხეშ თავშესაფრებს იკეთებს. მას სქელი ბეწვი და ფართო თათები აქვს და თოვლზე საკუთარი წონის დაყრდნობას ორჯერ უფრო ეფექტურად ახერხებს, ვიდრე წითელი ფოცხვერი. კანადური ფოცხვერი თითქმის მხოლოდ თოვლის კურდღლებით იკვებება; მისი პოპულაცია მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ამ ნადავლი ცხოველის პოპულაციაზე. კურდღლების რაოდენობის შემცირების შემთხვევაში იგი საშუალო ზომის ძუძუმწოვრებსა და ფრინველებზეც ნადირობს.[15]
იბერიული ფოცხვერი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
იბერიული ფოცხვერი (Lynx pardinus) არის დაუცველი სახეობა, რომელიც იბერიის ნახევარკუნძულზე, სამხრეთ ევროპაშია გავრცელებული. იგი მსოფლიოში ყველაზე მეტად გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი კატისებრი სახეობა იყო,[21] თუმცა კონსერვაციულმა ღონისძიებებმა მისი სტატუსი კრიტიკული საფრთხის წინაშე მყოფიდან გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფამდე, შემდეგ კი დაუცველ სახეობამდე შეცვალა. ამ სახეობის გადაშენება Smilodon-ის 10 000 წლის წინ გადაშენების შემდეგ პირველი კატისებრი გადაშენება იქნებოდა.[22]
ეს სახეობა ადრე ევრაზიული ფოცხვერის ქვესახეობად კლასიფიცირდებოდა, თუმცა ამჟამად ცალკე სახეობადაა მიჩნეული. ორივე სახეობა ცენტრალურ ევროპაში პლეისტოცენის ეპოქაში ერთდროულად ბინადრობდა და მათი გამიჯვნა ჰაბიტატის არჩევით ხდებოდა.[23] მიიჩნევა, რომ იბერიული ფოცხვერი Lynx issiodorensis-ისგან განვითარდა.[24]
წითელი ფოცხვერი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]წითელი ფოცხვერი (Lynx rufus) ჩრდილოეთამერიკული გარეული კატაა. 13 აღიარებული ქვესახეობით,[25] წითელი ფოცხვერი გავრცელებულია სამხრეთ კანადაში, კონტინენტურ შეერთებულ შტატებსა და ჩრდილოეთ მექსიკაში.[25] ევრაზიული ფოცხვერის მსგავსად, მისი კონსერვაციული სტატუსიც „უმცირესი შეშფოთებაა“.
წითელი ფოცხვერი ადაპტირებადი მტაცებელია, რომელიც ბინადრობს ფოთლოვან, წიწვოვან ან შერეულ ტყეებში, თუმცა სხვა Lynx-ებისგან განსხვავებით, მხოლოდ ხშირ ტყეებზე არ არის დამოკიდებული და გავრცელებულია ჭაობებიდან და უდაბნოებიდან მთიან და სასოფლო-სამეურნეო ტერიტორიებამდე; მისი ლაქებიანი ბეწვი შენიღბვის ფუნქციას ასრულებს. წითელი ფოცხვერის პოპულაცია ძირითადად მის ნადავლ ცხოველთა პოპულაციაზეა დამოკიდებული.[26]
მიუხედავად ამისა, წითელ ფოცხვერს ხშირად კლავენ უფრო დიდი მტაცებლები, მაგალითად კოიოტები.[27]
წითელი ფოცხვერი Lynx-ის გვარის სხვა სახეობებს ჰგავს, თუმცა საშუალოდ ოთხ სახეობას შორის ყველაზე პატარაა. მისი ბეწვის შეფერილობა ცვალებადია, თუმცა, ძირითადად, ღია ყავისფერიდან ნაცრისფერ-ყავისფრამდეა; სხეულზე შავი ზოლები, ხოლო წინა კიდურებსა და კუდზე მუქი ზოლები აქვს. ყურების წვერები შავი და წვეტიანია, მოკლე შავი ფუნჯებით. ტუჩებზე, ნიკაპსა და სხეულის ქვედა ნაწილებზე, ჩვეულებრივ, მოთეთრო შეფერილობა აქვს. სამხრეთ-დასავლეთის უდაბნოს რეგიონებში მცხოვრებ წითელ ფოცხვერებს ყველაზე ღია ფერის ბეწვი აქვთ, ხოლო ჩრდილოეთის ტყიან რეგიონებში მცხოვრებ ინდივიდებს — ყველაზე მუქი.[8]
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Definition of lynx from Oxford Dictionary. Oxford Dictionaries. დაარქივებულია ორიგინალიდან — April 12, 2016. ციტირების თარიღი: October 5, 2010
- ↑ lynx — Definition from Longman English Dictionary Online. Longman Dictionary. ციტირების თარიღი: October 5, 2010
- ↑ Jackson, Peter. (24 April 1997) Eurasian lynx. lynx.uio.no. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 27 May 2007. ციტირების თარიღი: 28 May 2007
- ↑ Politis. (4 April 2016) Animal Facts: Canada Lynx en. ციტირების თარიღი: 1 January 2020
- ↑ Iberian lynx – Lynx pardinus. Species Data Sheets. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის გარემოს დაცვის პროგრამა – სახეობათა დაცვის მსოფლიო მონიტორინგის ცენტრი (2004). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 10 May 2008.
- ↑ Johnson, Christopher. (2011)Lynx pardinus – Spanish lynx. Animal Diversity Web. University of Michigan Museum of Zoology. ციტირების თარიღი: 29 May 2011
- 1 2 Sparano, Vin T. (September 1998). Complete Outdoors Encyclopedia. St. Martin's Press, გვ. 228. ISBN 0-312-19190-1.
- 1 2 Cahalane, Victor H (1 March 2005). Meeting the Mammals. Kessinger Publishing, გვ. 64. ISBN 1-4179-9522-X.
- ↑ Boscaini, Alberto; Madurell-Malapeira, Joan; Llenas, Manel; Martínez-Navarro, Bienvenido (September 2015). „The origin of the critically endangered Iberian lynx: Speciation, diet and adaptive changes“. Quaternary Science Reviews (ინგლისური). 123: 247–253. Bibcode:2015QSRv..123..247B. doi:10.1016/j.quascirev.2015.07.001. hdl:11336/50100.
- 1 2 Sunquist, Mel; Sunquist, Fiona (2002) Wild cats of the World. Chicago: University of Chicago Press, გვ. 153. ISBN 0-226-77999-8.
- ↑ Werdelin, Lars (1981). „The evolution of lynxes“ (PDF). Annales Zoologici Fennici. 18 (1): 37–71. დაარქივებულია ორიგინალიდან (PDF) — 2023-03-28. ციტირების თარიღი: 2026-08-11.
- ↑ Tong, Haowen; Zhang, Bei; Chen, Xi; Jiangzuo, Qigao; Liu, Jinyi; Wang, Xiaoming (10 June 2023). „New carnivoran remains from the Early Pleistocene Shanshenmiaozui site in Nihewan Basin, northern China“. Quaternary International (ინგლისური). 658: 60–79. Bibcode:2023QuInt.658...60T. doi:10.1016/j.quaint.2023.04.003. ციტირების თარიღი: 28 April 2024 – წარმოდგენილია Elsevier Science Direct-ის მიერ.
- ↑ Kurtén, Björn; Werdelin, Lars (1984). „The relationships of Lynx shansius Teilhard“. Annales Zoologici Fennici. 21 (2): 129–133.
- ↑ Jianzuo, Q.; Li, L.; Madurell-Malapeira, J.; Wang, S.; Li, S.; Fu, J.; Chen, S. (2022). „The diversification of the lynx lineage during the Plio-Pleistocene—evidence from a new small Lynx from Longdan, Gansu Province, China“. Biological Journal of the Linnean Society. 136 (4): 536–551. doi:10.1093/biolinnean/blac054.
- 1 2 Canada lynx, American lynx. Science & Nature: Animals – Wildfacts. BBC (25 July 2008). ციტირების თარიღი: 29 May 2011
- ↑ Canada Lynx. Science & Nature: Animals – Wildfacts. National Wildlife Federation. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 17 February 2013. ციტირების თარიღი: 1 March 2013
- ↑ Banda, P. Solomon (18 September 2010). „Lynx reintroduction ruled a success in Colorado“. The Denver Post. Associated Press. ციტირების თარიღი: 18 September 2010.
• „Colorado: Lynx No Longer Missing“. New York Times. Associated Press. 17 September 2010. p. A13. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 3 January 2022. ციტირების თარიღი: 29 May 2011. - ↑ „DOW Declares Colorado Lynx Reintroduction Program a Success“ (პრეს-რელიზი). Colorado Division of Wildlife. 17 September 2010. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 18 July 2011. ციტირების თარიღი: 18 September 2010.
- ↑ Success of the Lynx Reintroduction Program. Colorado Division of Wildlife (7 September 2010). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 27 August 2010. ციტირების თარიღი: 18 September 2010
- ↑ § 17.40 Special rules—mammals. 65 Federal Register 16051 16086. National Archives and Records Administration (24 March 2000). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 18 October 2011. ციტირების თარიღი: 30 May 2011
- ↑ Ward, Dan. (12 December 2008) LynxBrief. IberiaNature. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 10 აგვისტო 2011. ციტირების თარიღი: 30 May 2011
- ↑ Gonçalves, Eduardo (21 April 2002). „Captured cubs hold future of Europe's tiger“. The Guardian. London. ციტირების თარიღი: 14 November 2010.
- ↑ Iberian lynx (Lynx pardinus). Cat Specialist Group Species Accounts. IUCN – The World Conservation Union (1996). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 24 July 2011. ციტირების თარიღი: 29 May 2011
- ↑ Kurtén, Björn (1968). Pleistocene Mammals of Europe.
- 1 2 Zielinski, William J.; Kucera, Thomas E. (1998) American Marten, Fisher, Lynx, and Wolverine: Survey Methods for Their Detection.. USA: Diane Publishing, გვ. 74. ISBN 978-0-7881-3628-3.
- ↑ Deletion of Bobcat (Lynx rufus) from Appendix II. Thirteenth Meeting of the Conference of the Parties, Proposal 5. Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (October 2004). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2 November 2013. ციტირების თარიღი: 31 May 2007
- ↑ Fedriani, J. M., T. K. Fuller, R. M. Sauvajot and E. C. York. 2000. Competition and intraguild predation among three sympatric carnivores. Oecologia, 125:258–270.