ფინეთის ბოშური ენა

ფინეთის ბოშური ენა kaalengo tšimb
გავრცელებულია	ფინეთი, შვედეთი
მოლაპარაკეთა რაოდენობა	დაახლოებით 6,000–10,000
ოფიციალური სტატუსი	საფრთხის წინაშე მყოფი
ლინგვისტური კლასიფიკაცია	ინდოევროპული ენები → ინდოირანული ენები → ინდოარიული ენები → ბოშური
დამწერლობის სისტემა	ლათინური ანბანი
რუკა
ფინეთის ბოშური ენის გავრცელება ფინეთში ფინეთის ბოშური ენის გავრცელება ფინეთში
ვიკისივრცე
ენის თარგი	{{Lang-rmf}}
ვიკისივრცეში არის ვიკიპედია — ფინეთის ბოშური ენა
ვიკისივრცე
ენის თარგი	{{Lang-none}}
ვიკიმედიის ინკუბატორში არის ვიკიპედიის სატესტო განყოფილება — ფინეთის ბოშური ენა

ფინეთის ბოშური ენა (kaalengo tšimb), ასევე ცნობილი სახელწოდებებით: Kalo და Kàlo, წარმოადგენს ბოშური ენის ერთ-ერთ დიალექტს, რომლითაც საუბრობს კაალეს ქვეგანყოფილება ბოშებისა ფინეთში და შვედეთში.

ფინეთის ბოშური ენა ენობრივად დაკავშირებულია სკანდორომანულ ენასთან და ანგლობოშური ენასთან, თუმცა ურთიერთგაგება მათთან არ ხორციელდება.

ფინეთის ბოშურ ენაზე საუბრობს დაახლოებით 6000–10000 ადამიანი. მრავალი ახალგაზრდა აღარ ფლობს ამ ენას. ენაზე მოსაუბრეების უმრავლესობა წარმოდგენილია უფროსი თაობის წარმომადგენლებით, თუმცა ფინეთის ბოშათა დაახლოებით ორი მესამედი კვლავ იყენებს ენას ყოველდღიურ კომუნიკაციაში. ბოლო წლებში შეინიშნება ენის აღორძინების მცდელობები — გამოქვეყნდა რამდენიმე ლექსიკონი და გრამატიკული სახელმძღვანელო, ხოლო უნივერსიტეტებში შემუშავდა სასწავლო კურსები.

ფინეთის ბოშურ ენას გარკვეული საერთო აქვს უნგრულ ბოშურ ენებთან, განსაკუთრებით აქცენტის პოზიციის თვალსაზრისით: სიტყვაში მახვილი პირველი მარცვლისკენაა გადანაცვლებული. ეს შეიძლება აიხსნას იმით, რომ როგორც ფინურში, ასევე უნგრულში მახვილი ყოველთვის პირველ მარცვლზე მოდის — ეს თვისება შესაძლოა გავრცელდა ბოშურ დიალექტებზეც.

ფინეთის ბოშური ენის სწავლება სკოლებში დაიწყო XX საუკუნეს 1970-იან წლებში, ხოლო ფართოდ დაინერგა 1980-იანი წლებიდან.

ამჟამინდელი მდგომარეობა

2012 წელს ფინეთში მცხოვრები ბოშების დაახლოებით 30% სრულად ფლობდა ენას, თუმცა დაახლოებით 50% მას ესმოდა. ენაზე მოსაუბრეების რიცხვი შემცირდა და სულ უფრო იშვიათია, როდესაც მშობლები ენას შვილებს გადასცემენ, თუმცა ბოლო წლებში კვლავ შეინიშნება ენის შენარჩუნების მცდელობები.

როვანიემიში შეიქმნა ე.წ. ენის ბუდეები (language nest), ხოლო ჰელსინკიში დაინერგა ბოშური ენის სასწავლო კურსები. ფინურ კანონმდებლობაში დადგენილია, რომ მუნიციპალიტეტებს შეუძლიათ ბოშური ენის სწავლება, თუკი არსებობს შესაბამისი მოთხოვნა, თუმცა ამ პროცესს ხელს უშლის რესურსების სიმწირე.

შვედეთში მცხოვრებ ფინელ ბოშებს აქვთ უფლება ბოშურ (Kalo) და ფინურ ენაზე განათლების მიღებაზე.

ფინეთის ბოშური ენის გავრცელება ფინეთში

ფონოლოგია

ფინეთის ბოშურ ენაში აღრიცხულია მოკლე და გრძელი ხმოვანების 8 წყვილი, რომლებიც შემდეგნაირად ნაწილდებიან:

• დახურული ხმოვანები:

წინა, არადამრგვალებული: i (მოკლე), iː (გრძელი)

წინა, დამრგვალებული: y (მოკლე), yː (გრძელი)

უკანა, დამრგვალებული: u (მოკლე), uː (გრძელი)

შუალედური ხმოვანები:

წინა, არადამრგვალებული: e (მოკლე), eː (გრძელი)

წინა, დამრგვალებული: ø (მოკლე), øː (გრძელი)

უკანა, დამრგვალებული: o (მოკლე), oː (გრძელი)

• ღია ხმოვანები:

წინა, არადამრგვალებული: æ (მოკლე), æː (გრძელი)

უკანა, დამრგვალებული: ɑ (მოკლე), ɑː (გრძელი)

ხმოვანთა სიგრძეს ფინეთის ბოშურ ენაში აქვს ფონემური მნიშვნელობა. მაგალითად:

bur ნიშნავს „გავლით“, ხოლო

buur ნიშნავს „გრუბე ადამიანი“ (boor) — აქ სიგრძე ცვლის მნიშვნელობას.

ხანდახან გრძელი ხმოვანი მხოლოდ ალოფონურად განსხვავდება, მაგალითად: baaro / baro — ორივე ნიშნავს "დიდს", მაგრამ გამოყენებული ფორმა შესაძლოა დამოკიდებული იყოს კონტექსტზე.

დიფთონგები

ფინეთის ბოშურ ენაში გვხვდება 9 დახურული (დამთავრებული) და 3 ღია (დასაწყები) დიფთონგი.

დახურული დიფთონგები (დამთავრებული -i ან -u-ზე):

წინ, არადამრგვალებული: ie, ei, æi

წინ, დამრგვალებული: yi, yø, øi

უკან, არადამრგვალებული ან დამრგვალებული: ui, uo, oi, ou, ɑi, ɑu, eu

ღია დიფთონგები (დასაწყისში ხმოვანი, რომელიც გადადის სხვაზე):

ie, ei, ui (დაწყება i, e, u)

თანხმოვანთა ფონემები

ფინეთის ბოშურ ენაში შემდეგი თანხმოვანი ფონემებია აღწერილი:

• ნისკარტები:

ბაგა: m კბილთაშორისი/ალვეოლარული: n

• აფკატები (ფეთქადი ბგერები):

• უთვალავი (voiceless):

ბაგა: p

ალვეოლარული: t

პალატოალვეოლარული: tʃ

ველარული: k

• უთვალავი ასპირირებული:

pʰ, tʰ, kʰ

• თვალიანი (voiced):

ბაგა: b

• ალვეოლარული: d

პალატოალვეოლარული: dʒ

ველარული: ɡ

• ფრიკატივი (ხახუნოვანი):

ბაგა: f

ალვეოლარული: s

ველარული: x

გლოტალური: h

• აპროქსიმანტები (შეხების გარეშე წარმოქმნილი თანხმოვნები):

ბაგა: ʋ

ალვეოლარული: l

პალატალური: j

ტრილი (რთულად რხევადი):

ალვეოლარული: r

ანბანი

ფინეთის ბოშური ენა იწერება ლათინური ანბანით, რომელიც მორგებულია ბგერით სისტემაზე. კონკრეტული ორთოგრაფიული თავისებურებები მოცემულია ბოშური ანბანების ზოგად სტატიაში, შესაბამის სექციაში — ფინეთის ბოშური ენა.

სოციალურ-იდენტობრივი ფუნქცია და ენობრივი სტიგმა ფინეთის ბოშურ ენაში

ფინეთის ბოშური ენა არ არის მხოლოდ საკომუნიკაციო ენა, არამედ მნიშვნელოვან სოციალურ და იდენტობის ფუნქციასაც ასრულებს ფინელი ბოშების საზოგადოებაში. ენა იქცა შინაგანი ერთიანობის, გარე სამყაროსგან გამიჯვნისა და კულტურული დამოუკიდებლობის სიმბოლოდ, თუმცა ამავდროულად მას ახლავს ენობრივი სტიგმა, რომელიც გავლენას ახდენს ენის გამოყენებისა და თაობათაშორისი გადაცემის სისწრაფეზე.

მიუხედავად იმისა, რომ ფინეთის კონსტიტუცია და ენის შესახებ კანონმდებლობა აღიარებს ბოშურ ენას როგორც ერთ-ერთ ტრადიციულ ადგილობრივ ენას, საზოგადოების გარკვეულ წრეებში მას კვლავ თან ახლავს უარყოფითი კონოტაცია. კვლევები აჩვენებს, რომ ბევრი ახალგაზრდა კაალეს წარმომავლობის ბოშა მოზარდი თავს იკავებს საჯაროდ ბოშურად საუბრისგან — ენის მიმართ ნეგატიური სტერეოტიპების გამო.

ამ ვითარებამ ბიძგი მისცა ენის ფუნქციური ტრანსფორმაციის პროცესს. ბოშური ენა დღითიდღე იძენს სიმბოლურ მნიშვნელობას, ხოლო მისი ყოველდღიური კომუნიკაციური ფუნქცია სუსტდება. იგი გამოიყენება სარიტუალო, სულიერ, ან თუნდაც ფოლკლორულ კონტექსტში, სადაც მისი არსებობა უფრო სიმბოლური პრესტიჟის მატარებელია, ვიდრე საჭიროებითი საკომუნიკაციო მოთხოვნის.

ენაში შეიმჩნევა კოდშერევა — ფინურისა და ბოშურის შერევა ერთსა და იმავე წინადადებაში. ეს ენობრივი ჰიბრიდულობა ქმნის ენის ნეოლოგიზმებით გამდიდრებულ ფორმას, რომელიც მიანიშნებს ენის ცოცხალ, მაგრამ დაუცველ მდგომარეობაზე.

მიუხედავად ამისა, ბოლო წლებში მირანდა ვუალასრანტას მსგავსი აქტივისტების ძალისხმევით ენა თანდათან იძენს სოციალურ რეპუტაციას, ჩნდება ბოშური მუსიკა, ტელემედია და ონლაინ-პლატფორმები, რომლებიც ქმნიან ენის ნარატივულ და პოზიტიურ სივრცეს.

აღსანიშნავია, რომ ფინეთის ბოშური ენის მიმართ არსებული სტიგმა არა მხოლოდ სოციალური გამოწვევაა, არამედ პირდაპირ უკავშირდება ენის გადარჩენის პერსპექტივებს XXI საუკუნეში.

იხილეთ აგრეთვე

• მირანდა ვუალასრანტა

გარე ბმულები

ვიკიმედიის ინკუბატორში არის ვიკიპედიის სატესტო განყოფილება {{{2}}}

• ფინეთის ბოშური ენის სასწავლო მასალები — ფინეთის განათლების ეროვნული სააგენტო ((in Finnish) )
• ფინურ-ბოშური ონლაინ ლექსიკონი — Glosbe

ლიტერატურა

• Granqvist, Kimmo. Finnish Romani: Structural Sketch and Sociolinguistic Outline. Malmö University, 2001.

• Granqvist, Kimmo. The Phonology of Finnish Romani (Kaale). In: Halwachs, Dieter W. & Schrammel-Leber, Astrid (eds.), Romani: Language, Culture and Identity, Lincom Europa, 2002, გვ. 64–72. ISBN 3-89586-727-6.

• Granqvist, Kimmo. Kielisosiologinen näkökulma romanin kielen tilanteeseen Suomessa. In: Koulu, kieli ja kulttuuri, Helsinki: Opetushallitus, 2008, გვ. 112–118.

• Granqvist, Kimmo. The Sociolinguistic Situation of Finnish Romani Today. In: Romani Studies, Volume 21, No. 1, 2011, გვ. 2–6.

• Tuukkanen, Arja. Romani Language in Education in Finland. Mercator European Research Centre on Multilingualism and Language Learning, Fryske Akademy, 2012.

• Matras, Yaron. Romani: A Linguistic Introduction. Cambridge University Press, 2002. ISBN 978-0-521-63165-5.

• Act on the Status of the Romani Language in Finland (Laki romanien kielen asemasta Suomessa), 1995. – ოფიციალური სამართლებრივი დოკუმენტი.

• Yle.fi – Romanikieli koulussa – Onko tulevaisuutta?, 2021 წ. 5 მაისი. წვდომა: 2024 წლის 14 დეკემბერი.