ფანტაზია (პერფორმანსი)
_в_Тан-Тане_(Марокко).jpg)
ფანტაზია (არაბ. الفانتازيا) — ტრადიციული მხედრული წარმოდგენა მაღრიბში (ჩრდილოეთ აფრიკის არაბულ-ამაზიღური რეგიონი), რომელიც ტარდება კულტურულ დღესასწაულებსა და მაღრიბულ ქორწილებში.[1][2] ფანტაზია გვხვდება ალჟირში, ლიბიაში, მალიში, მავრიტანიაში, მაროკოში, ნიგერსა და ტუნისში [3][2].[4][5] მისი წარმოშობა ძველ ნუმიდიელთა პერიოდს უკავშირდება, როცა მას ნუმიდიური კავალერია იყენებდა [6][2].[4][5] [7].
ისტორიკოსი კარლოს ენრიკეს პერეირა აღნიშნავს, რომ თანამედროვე ჩრდილოაფრიკული ფანტაზია (ასევე ცნობილი სახელით ბარუდი) წარმოადგენს ნუმიდიელთა საბრძოლო ტექნიკის გამარტივებულ და თეატრალიზებულ ვერსიას[8] [9].
ფანტაზია განიხილება, როგორც კულტურული წარმოდგენა და სახეობრივი საბრძოლო ხელოვნება, რომელიც გამოხატავს ძლიერ კავშირს მხედარსა და ცხენს შორის და ტრადიციებისადმი ერთგულებას[10]. ჟან-პიერ დიგარის თქმით, ფანტაზია ნუმიდიური კავალერიის შეტევის გამარტივებული რეპრეზენტაციაა[8].
წარმოდგენები, როგორც წესი, ტარდება სეზონურ, კულტურულ ან რელიგიურ ადგილობრივ დღესასწაულებზე, რომლებსაც მაღრიბულ არაბულში მუსიმი (moussem موسم — „წელიწადის დრო“, „წმინდანის დღე“) ეწოდება.
წარმოშობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ფანტაზიის პრაქტიკა დადასტურებულია ჯერ კიდევ ძველი ნუმიდიელების ეპოქიდან. პერეირას აზრით, თანამედროვე ჩრდილოაფრიკული ვერსია სწორედ იმდროინდელი საბრძოლო სტილის მოდიფიკაციაა [8]. ფანტაზია ასევე უკავშირდება არაბ-ამაზიღურ ტომებს, რომლებიც მას XVII საუკუნიდან იყენებდნენ[8]. ტბურიდა (Tbourida) — წარმოდგენა, რომელიც ეყრდნობა არმიის წინამოსამზადებელ კავალერიას ბრძოლაში. მას იყენებდნენ ასევე თავდასხმებისა და ზეიმების დროს[11].
სახელწოდება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ცხენს, რომელსაც ფანტაზიაში იყენებენ, უწოდებენ „ფანტაზიის ცხენს“; ის, როგორც წესი, არაბული, ანდალუსიური ან ბერბერული ჯიშისაა. სიტყვა ფანტაზია ლათინური წარმოშობისაა და ნიშნავს „გართობას“ ან რომანულ ენებში — „ფანტაზიას“. არაბულად ტერმინი mawsim (موسم) ნიშნავს „სეზონს“. რეგიონში ამ ტიპის წარმოდგენას სხვა სახელებიც აქვს, როგორიცაა ტბურიდა (تبوريدة, ე.ი. „დენთით თამაში“) და ხიალა (خيالة, „ცხენოსნები“) მაროკოში.[12] ასევე გამოიყენება ტერმინები ლააბ ალ-ბარუდ (لعب البارود — „დენთის თამაში“) და ლააბ ალ-ხაილ (لعب الخيل — „ცხენის თამაში“).
ფანტაზია ხელოვნებაში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ფრანგმა, შრი-ლანკელმა და დასავლელმა მხატვრებმა არაერთხელ გამოსახეს ფანტაზია ფერწერაში. მათ შორის იყვნენ: ედმონ ვალესი,[13] ეჟენ დელაკრუა,[14][15][16] ნასრედინ დინე, ტეო ვან რაისელბერხი, ამირუ კ., ეჟენ ფრომენტენი და ულპიანო ჩეკა.
ფანტაზია ალჟირში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ალჟირში ფანტაზიის ფესვები ნუმიდიის პერიოდს (რომის რესპუბლიკის დასრულებამდე) მისდევს[17] . ქვეყანაში არსებობს მრავალი რეგიონული ფესტივალი და კულტურული ღონისძიება, როგორიცაა სუფიური წმინდანებისადმი მიძღვნილი ზეიმები (სიდი იაჰია ბენსაფია ტლემსენში, სიდი აჰმედ ალმაჯუბი ნაამაში) და ცხენის ფესტივალი ტიარეტში. ფანტაზია ასევე ტარდება სიდი შეიხის ყოველწლიური ზიარის დროს[18].
ალჟირის ცხენოსნობის ფედერაციის თანახმად, ქვეყნის მასშტაბით 350-ზე მეტი ტრადიციული მხედრული ასოციაცია ამ კულტურულ პრაქტიკას აგრძელებს[19].
ფანტაზია, როგორც წესი, მიმდინარეობს მინიმუმ 100-მეტრიან სპეციფიკურად შემოსაზღვრულ სივრცეზე, მხედართა ჯგუფებით (9–11 მხედარი) ან ინდივიდუალურად. წარმოდგენის მიზანია მხედრული ოსტატობის, სიჩქარის, იარაღის ფლობის, ტრადიციული სამოსისა და ცხენის აღკაზმულობის დემონსტრირება.
თამაშის ტიპები: თემერადი და გელბა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]თემერადი — მხედრები თავდაპირველად ნელა მიდიან მარშრუტის ბოლოსკენ, იქ აკეთებენ ნახევარ მოხვევას და ელიან სიგნალს. პირველ სიგნალზე იწყებენ გალოპს, მეორეზე ასწორებენ რიგს და ამზადებენ იარაღს, მესამეზე ერთდროულად ისვრიან. მერე მშვიდად ასრულებენ მარშრუტს[19].
გელბა — იწყება ტრუტით, ხოლო ბოლოსკენ სწრაფად ბრუნდებიან და იწყებენ გალოპს. მაღალი სიჩქარე საჭიროებს უკეთეს კოორდინაციას, რაც ხშირად იწვევს უბედურ შემთხვევებს. ბოლო ორი ეტაპი მსგავსია თემერადისა[19].
ინდივიდუალური ფანტაზია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ძირითადად აღმოსავლეთ ალჟირში ტარდება, ერთიდან სამ მხედრამდე. მხედარი გალოპით იწყებს შეტევის იმიტაციას, იარაღის გასროლით, ხოლო შემდეგ ხმლით „შეტევას“ ასრულებს. ორმხედრიან ვერსიაში ისინი ერთად მიემართებიან, მხარზე ხელდადებულადაც კი, რაც შორიდან ერთიან მხედარს ჰგავს. გასროლის შემდეგ ერთმანეთს სცილდებიან და განაგრძობენ ხმლით შეტევის იმიტაციას[19].
ფანტაზია ალჟირულ ხელოვნებაში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მხატვარმა რაშიდ ტალბმა და ფოტოგრაფმა ნაჯიბ რაჰმანიმ, ფანტაზიის თემაზე მრავალი ნამუშევარი შექმნეს[20][21][22].
ფანტაზია მაროკოში (ტბურიდა)
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მაროკოში ხშირად ტარდება ტბურიდის ფესტივალები (მუსიმები) და კულტურული ღონისძიებები.[23] ტბურიდა ასევე შესრულდება ეროვნული დღესასწაულებისა და აგრარული ღონისძიებების დროს.[12]
პროგრამა შედგება უცნაური რაოდენობის მხედრებისგან, რომლებიც ტრადიციული სამოსით არიან ჩაცმულები, ჩვეულებრივ, ყურანის ეგზემპლარს და ხმალს ატარებენ.[24] ისინი ახორციელებენ შეტევას სწორკვალში, რომელიც ეწოდება მაჰრაკ, ერთადერთი სიჩქარით, რათა ფორმირდეს რიგი, შემდეგ კი შეტევის ბოლოს (დაახლოებით ორი ასეული მეტრი),[12] განტვირთავენ ხელნაკეთი მუსკეტებს ან ხმლების დასამტვრევ რაზებს ჰაერში. გამოსვლის სირთულე არის ცხენების მოძრაობის სინქრონიზაცია შეტევის დროს, განსაკუთრებით იმაში, რომ იარაღები ერთი ამოფრქვევით გაისვრის.[2] ცხენები გამოჰყავდათ არაბული და ბერბერული ჯიშებიდან ან მათი ნაზავიდან[25]. მხედრებს ხელმძღვანელობს მუქადამი („მთავარი“), რომელიც ჯგუფის ცენტრშია, როგორც წესი, უფრო გამოცდილი მხედარი, რომელიც აწესრიგებს დანარჩენების მოძრაობას.[12] ტბურიდის შოუ მოიცავს ორ ნაწილს: ჰადდა და ტალქა.[26]
SOREC (სოციეტე როიალ დ’ენკურაჟემან დუ შევალი, ქართულად — „მეფისეული ცხენის პოპულარიზაციის საზოგადოება“)[27] დაარსდა 2003 წელს, როგორც სახელმწიფო ორგანიზაცია, სოფლის მეურნეობისა და თევზჭერის სამინისტროდან, რათა მაროკოში გაგრძელდეს ფანტაზიისა და ტბურიდის პრაქტიკის ხელშეწყობა.[28] SOREC-ის თანახმად, მაროკოში არსებობს დაახლოებით ათასი რეგისტრირებული ფანტაზიის ჯგუფი.[29] ფანტაზიის ჯგუფები ასევე წარმოდგენილია მეფისეულ მაროკოელი ცხენოსნობის ფედერაციაში (FRSME). 2014 წელს არსებობდა 21 რეგისტრირებული მუსიმი 309 ჯგუფით.[12][30]
ყოველ წელს, დაახლოებით 330 მაროკოელი ჯგუფი მონაწილეობს ჰასან II-ის ეროვნული ტბურიდის თასისთვის შეჯიბრებაში, რომელიც ელ-ჯადიდაში ტარდება[31] ცხენის კვირეულის დროს, რომელიც ორგანიზებულია FRSME-ს მიერ რაბატში, მაროკო. ისინი კვალიფიკაციას გადიან რეგიონული შეჯიბრებებით, რომლებიც ორგანიზებულია ფედერაციისა და SOREC-ის მიერ.[32]
ტბურიდა 2021 წელს შეიყვანეს იუნესკოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სიებში[33] მე-16 სესიის განმავლობაში, რომელიც გაიმართა არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ინტერუმინისტულ კომიტეტზე, მას შემდეგ, რაც 2019 წელს ერთობლივი განაცხადი შეადგინეს კულტურის სამინისტრომ, SOREC-მა და 4-მა ადგილობრივმა ტბურიდის ასოციაციამ.[34] [35]
მაროკოელი მხატვრები, როგორებიც არიან ჰასან ელ-გლაუი, ხშირად ქმნიან ნამუშევრებს, რომელშიც ასახულია მაროკოელი მხედრები და ცხენები[25]
აგრეთვე იხილეთ
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Steet, Linda (2000). Veils and Daggers: A Century of National Geographic's Representation of the Arab World. Philadelphia: Temple University Press, გვ. 141.
- 1 2 3 4 Talley, Gwyneth (2017). Tbourida: Performing Traditional Equestrianism as Heritage Tourism in Morocco. New York: Springer, გვ. 219–240.
- ↑ Lorenzo, Annie (1988). Cheval et tradition en Afrique du nord. Lausanne: Caracole.
- 1 2 Recueil ..., Volumes 11-12. Commission des arts et monuments historiques de la Charente-inférieure. Imprimerie Hus.
- 1 2 Journal des haras, chasses, courses de chevaux, des progrès des sciences zooiatriques et de médecine compareée, Volume 47.
- ↑ Lorenzo, Annie (1988). Cheval et tradition en Afrique du nord. Lausanne: Caracole.
- ↑ Parler aux chevaux autrement: approche sémiotique de l'équitation. Carlos Pereira. Editions Amphora.
- 1 2 3 4 Carlos Pereira (2009). Parler aux chevaux autrement approche sémiotique de l'équitation. Editions Amphora, გვ. 16. ISBN 978-2-85180-775-5.
- ↑ (1996) Arabies, 114-120, Arabies, გვ. 65.
- ↑ Gwyneth Talley (2017). „"Gunpowder Women: A Generation Galloping Past the Mudawana"“. player.fm (Podcast). Tangier American Legation. https://player.fm/series/from-the-tangier-american-legation/gunpowder-women-a-generation-galloping-past-the-mudawana-lecture-by-gwyneth-talley-ucla. წაკითხვის თარიღი: 21 October 2019.
- ↑ (1996) Arabies, 114-120, Arabies, გვ. 65.
- 1 2 3 4 5 La Tbourida. Société Royale d’Encouragement du Cheval.[მკვდარი ბმული]
- ↑ Fantasia au Maroc. artnet.com.
- ↑ Sedrati, Azeddine; Tavernier, Roger; Wallet, Bernard (1997) L'art de la Fantasia. Casablanca: Plume.
- ↑ Prideaux, Tom (1966). The World of Delacroix 1798-1863. New York: Time Incorporated.
- ↑ Olmsted, Jennifer W (2009). „The Sultan's Authority: Delacroix, Painting, and Politics at the Alson of 1845“. Art Bulletin XCI. 1: 83–106. doi:10.1080/00043079.2009.10786175. S2CID 154839889.
- ↑ El Bayadh : La procession de Sidi Cheikh, un rituel ancré dans l'histoire de la région. DK NEWS.
- ↑ El Bayadh : La procession de Sidi Cheikh, un rituel ancré dans l'histoire de la région. DK NEWS.
- 1 2 3 4 Fantasia fr (9 Jul 2018). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 16 დეკემბერი 2021. ციტირების თარიღი: 18 Dec 2021.
- ↑ Galerie d'art Dar El Kenz : La peinture lumineuse de Rachid Talbi ht (21 Dec 2011). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 19 დეკემბერი 2021. ციტირების თარიღი: 18 Dec 2021.
- ↑ Alger: Nadjib Rahmani -Le cheval et La Fantasia (14 March 2013). ციტირების თარიღი: 18 Dec 2021.
- ↑ Alger- Exposition Vente "Fantasia des Hommes et des Traditions" à partir du 15 février fr (10 Feb 2013). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 19 დეკემბერი 2021. ციტირების თარიღი: 18 Dec 2021.
- ↑ (1996) Arabies, 114-120, Arabies, გვ. 65.
- ↑ Tbourida, Intangible Cultural Heritage of Humanity. UNESCO.
- 1 2 Préaudau, Philippe Babier de (1990). Maroc: Les chevaux du Royaume. Panayrac: Daniel Briand.
- ↑ (1996) Arabies, 114-120, Arabies, გვ. 65.
- ↑ SOREC website. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2025-05-17. ციტირების თარიღი: 2025-05-17
- ↑ Missions de la SOREC. Société Royale d’Encouragement du Cheval. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2025-05-17. ციტირების თარიღი: 2025-05-17.
- ↑ UNESCO Intangible Cultural Heritage nomination form. Société Royale d'Encouragement du Cheval.
- ↑ (1996) Arabies, 114-120, Arabies, გვ. 65.
- ↑ (1996) Arabies, 114-120, Arabies, გვ. 65.
- ↑ (1996) Arabies, 114-120, Arabies, გვ. 65.
- ↑ La "tbourida", l'art équestre marocain, entre au galop au patrimoine immatériel de l'Unesco. AFP (16 December 2021).
- ↑ La "tbourida", l'art équestre marocain, entre au galop au patrimoine de l'Unesco. AFP (15 December 2021). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 19 დეკემბერი 2021. ციტირების თარიღი: 17 მაისი 2025.
- ↑ Tbourida -- Nomination Form. Société Royale d’Encouragement du Cheval.