უძველესი თურქული რუნიანი წერილი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
უძველესი თურქული რუნიანი წერილი

უძველესი თურქული რუნიანი წერილი (ორხონო-იენიეის დამწერლობა) დამწერლობა, რომელიც გამოიყენებოდა ცენტრალურ აზიაში თურქულენოვანი ჩანაწერების გასაკეთებლად VIII—X საუკუნეებში.

ორხონო-იენიეის დამწერლობა ემსახურებოდა ერთიან ლიტერატურულ ენას, იმ დროის (ზედა-დიალექტის ქაინი), რომელსაც ეწოდება ორხონო-იენიეის წარწერების ენა.

მკვლევარები გამოყოფენ დამწერლობის 7 ჯგუფს, რომლებიც შეესაბამებიან : ლენა-პრიბაიკალსკი (კურიკანა), იენიეი (ყირგიზ კანგანათი), მონღოლური (აღმოსავლეთ თურქული კაგანატი), ალთაური (დასავლეთ თურქული კაგანატი), აღმოსავლეთ თურქესტანი (უიღურთა კაგანატი მონღოლეთში), ცენტრალური აზიის (უიგური სახელმწიფო აღმოსავლეთ თურქესტანში), აღმოსავლეთ თურქესტანი, ევროპული (ბულგარელები (თეორია), ხაზარები და პეჩენგები).[1]

სახელწოდებები მოცემულია : 1) ნიშნების ფორმის მიხედბვით, რომლებიც წააგავს გერმანულ დამწერლობას; 2) ნაპოვნი არტეფაქტების ადგიილსამყოფელის მიხედვით ორქონის ველი (მეორე თურქული კაგანატი) და ენისეის საწყისი (ყირგიზთა კაგანატი).

ძეგლების ენა და მათი გავრცელების არეალი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ძველთურქული ძეგლები, შესრულებული ძველთურქულ ენაზე ( ძირითადად ეპიგრაფიულები, მცირე ოდენობით შენარჩუნებულია აღმოსავლეტ თურქესტანში), შექმნილია შუა აზიისა და ციმბირის იმ რეგიონებში, რომლებშიც შუა საუკუნეებში არსებობდა თურქულენოვანი სახელმწიფოები: ტუერგერები, კარლოკები, უძველესი უიგურები, იენიეი ყირგიზი და სხვები. ორხონო-იენიეის ენა არსებობდა ზოგიერთ ლოკალურ - ქრონოლოგიურ ვარიანტში, რამდენიმე დიალექტით : ოხონის, აღმოსავლეთ თურქესტანის, ენისეის, ალთაისა და ზოგიერთი სხვა.

ძვეწლთურქული დამწერლობის ძეგლები გვხდება ისეთ სახელმწიფოების ტერიტორიაზე, როგორებიც არიან : რუსეთი, ყაზახეთი, ყირგიზეთი, ჩინეთი და მონღოლეთი. ერთ-ერთ იშვიათ წიგნს რუნული დამწერლობით წარმოადგენს — სამკითხაო წიგნი.

ორხონო-იენიეის ანბანი (კლასიკური ხანა)
გამოყენებული მასალები  სიმბოლოები ტრანსლიტერირება და ტრანსკრიფცია 
ხმოვანი Old turkic letter A.png A /a/, /e/
Old turkic letter I.png I /i/
Old turkic letter O.png O /u/, /o/, /w/
Old turkic letter U.png U /u/, /o/, /w/
თანხმოვანი შესატყვისი ხმოვანებით:

(¹) - უკანა,

(²) - წინა

სერია

Old turkic letter B1.png Old turkic letter B2.png /b/ /b/
Old turkic letter D1.png Old turkic letter D2.png /d/ /d/
Old turkic letter G1.png Old turkic letter G2.png /g/ /g/
Old turkic letter L1.png Old turkic letter L2.png /l/ /l/
Old turkic letter N1.png Old turkic letter N2.png /n/ /n/
Old turkic letter R1.png Old turkic letter R2.png /r/ OR /or/
Old turkic letter S1.png Old turkic letter S2.png /s/ /s/
Old turkic letter T1.png Old turkic letter T2.png /t/ /t/
Old turkic letter Y1.png Old turkic letter Y2.png /j/ /j/
მხოლოდ  (¹) — Q
მხოლოდ  (²) — K
Old turkic letter Q.png Old turkic letter K.png Q /q/ K /k/
ნებისმიერი ხმოვანთათვის Old turkic letter CH.png /ʧ/
Old Turkic letter M.svg -M /m/
Old turkic letter P.png -P /p/
Old turkic letter SH.png /ʃ/
Old turkic letter Z.png -Z /z/
Old turkic letter NG.png NG /ŋ/
კომბინაცია + ხმოვანი Old turkic letter ICH.png IÇ, ÇI, Ç /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/
Old turkic letter IQ.png IQ, QI, Q /ɯq/, /qɯ/, /q/
Old turkic letter OQ.png Old turkic letter UK.png OQ, UQ,
QO, QU, Q
/oq/, /uq/,
/qo/, /qu/, /q/
ÖK, ÜK,
KÖ, KÜ, K
/øk/, /yk/,
/kø/, /ky/, /k/
+ თანხმობა Old turkic letter NCH.png -NÇ /nʧ/
Old turkic letter NY.png -NY /ɲ/
Old turkic letter LT.png -LT /lt/, /ld/
Old turkic letter NT.png -NT /nt/, /nd/
სიტყვა გამყოფი Old turkic letter SEP.png არა
(-) — ხდება მხოლოდ სიტყვის ბოლოს

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Орхоно-енисейские надписи — статья из Большой советской энциклопедии.