უმმა
|
უმმა (არაბ. أمة — თემი, ხალხი, ერი) — ისლამური ტერმინი, რომელიც აღნიშნავს მორწმუნეთა რელიგიურ თემს. ყველაზე გავრცელებული მნიშვნელობით, უმმა მსოფლიოს ყველა მუსლიმს აღნიშნავს, როგორც ერთიან სულიერ თემს, რომელიც გაერთიანებულია საერთო რწმენით, რელიგიური ნორმებითა და ისლამის ერთგულებით.
ტერმინი არაერთხელ გვხვდება ყურანში, სადაც ის გამოიყენება სხვადასხვა მნიშვნელობით: ხალხი, თემი, რელიგიური ჯგუფი ან ცოცხალი არსებების თემი. რამდენიმე აიათში სიტყვა „უმმა“ ეხება არა მხოლოდ ადამიანთა საზოგადოებებს, არამედ ცხოველებსა და ფრინველებს, როგორც ორგანიზებულ თემებს. ისლამურ თეოლოგიაში არსებობს პირველი უმმას წარმოშობის სხვადასხვა ინტერპრეტაცია: ზოგიერთი მეცნიერი თვლის, რომ კაცობრიობა თავდაპირველად მორწმუნეთა ერთიანი თემი იყო, ზოგი კი თვლის, რომ თავდაპირველად არსებობდა ურწმუნოების თემი, საიდანაც მოგვიანებით წინასწარმეტყველთა მიმდევრები წარმოიშვნენ.
ისლამური გაგების თანახმად, უმმაში წევრობა ძირითადად განისაზღვრება რწმენითა და ღვთისმოსაობით და არა ეთნიკური კუთვნილებით, ენით ან რასით. ამიტომ, უმმას შეუძლია გააერთიანოს მრავალფეროვანი ხალხები და კულტურები. ისლამი ეროვნული ტრადიციებისა და ენების შენარჩუნების საშუალებას იძლევა, თუ ისინი არ ეწინააღმდეგება შარიათის კანონს, ხოლო არაბულ ენას განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს, როგორც თაყვანისცემისა და წმინდა წერილის ენას.
მოციქული მუჰამედის სიცოცხლეში ტერმინმა „უმმა“ პოლიტიკური და სოციალური მნიშვნელობა შეიძინა. მუსლიმების მედინაში მიგრაციის შემდეგ, ის გამოიყენებოდა მედინელი თემის აღსანიშნავად, რომელიც თავდაპირველად მოიცავდა არა მხოლოდ მუსლიმებს, არამედ ქალაქის ზოგიერთ ებრაულ ტომსაც. დროთა განმავლობაში, ისლამური სახელმწიფოს გაძლიერებასთან ერთად, უმა გაიგეს, როგორც დამოუკიდებელი რელიგიური და პოლიტიკური თემი ალაჰის უზენაესი ხელისუფლების ქვეშ.
მოციქულ მუჰამედის გარდაცვალების დროისთვის უმმამ მოიცვა არაბეთის ნახევარკუნძულის უმეტესი ნაწილი. შემდგომ საუკუნეებში, არაბთა სახალიფოს გაჩენასთან ერთად, უმმას ცნება ხშირად ასოცირდებოდა მასთან და იმ ტერიტორიასთან, სადაც ისლამი გავრცელდა (დარ ალ-ისლამი). თანამედროვე ეპოქამდე, სხვადასხვა ქვეყნიდან ჩამოსული მუსლიმები ძირითადად ერთი თემის წევრებად განიხილებოდნენ, მიუხედავად სხვადასხვა სახელმწიფოებისა და დინასტიების არსებობისა.
XIX და XX საუკუნეებში ტერმინმა ახალი პოლიტიკური მნიშვნელობა შეიძინა პან-ისლამური და პან-არაბისტული იდეების კონტექსტში. გაჩნდა გამოთქმები უმმა ისლამია — ყველა მუსლიმანის ისლამური თემი, უმმა არაბია — არაბული ერი — ასევე რეგიონული ვარიაციები, რომლებიც დაკავშირებულია ეროვნული სახელმწიფოების ჩამოყალიბებასთან.
თანამედროვე გამოყენებაში სიტყვა „უმმა“ ყველაზე ხშირად აღნიშნავს მუსლიმთა თემს, მოქალაქეობის, ეროვნების ან საცხოვრებელი ადგილის მიუხედავად. ის ასევე გამოიყენება რელიგიურ, სოციალურ და პოლიტიკურ რიტორიკაში, როგორც მუსლიმური სამყაროს ერთიანობის სიმბოლო.