უზბეკური სუმი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
ნავიგაციაზე გადასვლა ძიებაზე გადასვლა
უზბეკური სუმი
Oʻzbek soʻmi / Ўзбек сўми
100 000 SUM REVERS.png
კოდი ISO 4217 UZS
ქვეყანა უზბეკეთი
ოფიციალური
მომხმარებლები
უზბეკეთი
შედგება 100 100 ტიინისგან
მონეტები 50, 100, 200, 500 სუმი
ბანკნოტები 1000, 5000, 10,000, 50,000, 100,000 სუმი
ცენტრალური ბანკი უზბეკეთის რესპუბლიკის ცენტრალური ბანკი

უზბეკური სუმი ( უზბეკ. soʻm (ლათინური დამწერლობა), сўм (კირილიცა)) — შუა აზიაში მდებარე უზბეკეთის რესპუბლიკის ვალუტა.

ეტიმოლოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საბჭოთა კავშირში, ყაზახურ, ყირგიზულ და უზბეკურ ენებზე მოსაუბრეები რუბლს მოიხსენიებდნენ როგორც სომ, და ეს სახელი დატანილი იყო ბანკნოტების უკანა მხარეს, საბჭოთა კავშირის 15 ოფიციალურ ენაზე კანონპროექტის ღირებულების ტექსტებში. სიტყვა სომ (ზოგჯერ ნათარგმნია როგორც ,,სუმ" ან ,,სოუმ") ითარგმნება როგორც ,,სუფთა" ყირგიზულ, უიღურულ და უზბეკურ ენებზე. ამ სიტყვას იგივე მნიშვნელობა აქვს ბევრ სხვა თურქულ ენაზე. ეს სიტყვა გამოყენებულია ,,სუფთა ოქროს " აღსანიშნავადაც.

პირველი სუმი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ყოფილი საბჭოთა კავშირის სხვა რესპუბლიკების მსგავსად, უზბეკეთმა დამოუკიდებლობის შემდეგაც განაგრძო საბჭოთა / რუსული რუბლის გამოყენება . 1993 წლის 26 ივლისს გამოიცა რუსული რუბლის ახალი სერია და რუსეთში ძველი საბჭოური / რუსული რუბლი აღარ გამოიყენებოდა. [1] [2] ზოგიერთ მემკვიდრე სახელმწიფოს ჰქონდა ეროვნული ვალუტა ცვლილებამდე, ზოგს ერჩივნა 1993 წლამდე საბჭოთა / რუსული რუბლის გამოყენება, ზოგიერთი კი 1993 წლამდე რუსულ რუბლს იყენებდა. თანამედროვე მონეტარული ისტორიის ცხრილები: აზია გულისხმობს, რომ უზბეკეთში გამოიყენებოდა როგორც ძველი, ისე ახალი რუბლი.

უზბეკეთი შეცვალა რუბლი სუმით 1993 წლის 15 ნოემბერს. გამოიცა მხოლოდ ბანკნოტები, ნომინალებით 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000 და 10 000 სუმი. იმის გამო, რომ ეს გარდამავალი ვალუტა უნდა ყოფილიყო, დიზაინი საკმაოდ გამარტივდა. ყველა ნოტს გერბი ჰქონდა დატანილი ავერსზე, უკანა მხარეს კი სამარყანდში მდებარე რეგისტანის მოედანი.

მონეტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სუმის შექმნის პერიოდში არ გამოიყენებოდა მონეტები.

ბანკნოტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

პირველი ბანკნოტები გამოსცა უზბეკეთის სახელმწიფო ბანკმა 1993 წელს. ყველა დასახელებას ერთი და იგივე დიზაინი აქვს: უზბეკეთის გერბი ფრონტზე და მედრესეები სამარყანდის რეგისტანის მოედანზე.

სურათი მნიშვნელობა ზომა
ავერსი რევერსი
1 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 1 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 1 120 × 61
3 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 3 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 3
5 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 5 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 5
10 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 10 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 10
25 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 25 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 25
50 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 50 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 50 144 × 69
100 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 100 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 100
200 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 200 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 200
500 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 500 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 500
1000 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 1000 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 1000
5000 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 5000 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 5000
10000 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 10000 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 10 000

მეორე სუმი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

500 სუმიანი ნოტა, რომელიც გამოიცა 1999 წელს.

1994 წლის 1 ივლისს, შეიქმნა მეორე სომი, რომლის ერთი ერთეულიც ძველ 1000 სომს უდრიდა. ახალი სუმი დაიყო 100 ტინად .

ინფლაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

2013 წლამდე უზბეკური ვალუტის ყველაზე დიდი ნომინალი იყო 1000 სუმის ბანკნოტი, რომლის ღირებულება 0,60 აშშ დოლარი იყო, შესაბამისად უზბეკებს უწევდათ დიდი რაოდენობით ნოტების ტარება რამეს ყიდვის მიზნით.

2019 წლიდან ყველაზე დიდი ნომინალი არის 100,000 სუმიანი ბანკნოტი (2019 წლის ოქტომბრისთვის $ 10,55 აშშ დოლარი), რამაც სიტუაცია გაამარტივა. პატარა დასახელების, 1ტიინი დაახლოებით 1/9400 ამერიკული ცენტი ღირს დაის ,,მსოფლიოში ყველაზე უსარგებლო მონეტის" სტატუსს ატარებს, რომელიც დღემდე გამოიყენება. ამასთან, ახლა 50 სუმზე ნაკლები ღირებულების მონეტები და ბანკნოტები იშვიათია. [3]

ინფლაციის მძლავრი ვითარება უზბეკეთში პოლიტიკურად მგრძნობიარე საკითხად ითვლება, რის გამოც უზბეკეთის მთავრობა ნელა აგვარებს ვალუტას ამჟამინდელ ღირებულებამდე უფრო მაღალი მონეტებისა და ბანკნოტების ნომინალის გამოშვებით. შედეგად, მიმოქცევაში არსებული ყველაზე მაღალი მონეტის ნომინალი 500 სომია, ხოლო ყველაზე მაღალი ბანკნოტების ნომინალი 100 000 სომი. ოფიციალური სახელმწიფო მონაცემების თანახმად, 2011 წლის პირველი ნახევრისთვის ინფლაცია 3.6% -ია, თუმცა ზუსტი ციფრები გაცილებით მაღალია. მონეტები და ბანკნოტები, რომლებიც 50 სომზე ნაკლები ღირებულებისაა დღეს პრაქტიკულად არ გამოიყენება.

მონეტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

3 სერიის მონეტები მოიჭრა მეორე სუმის ფარგლებში. ისინი ადვილად გამოირჩევიან უზბეკური ენისთვის გამოყენებული დამწერლობით. პირველი სერია დაწერილია კირილიცას დამწერლობით, ხოლო მეორე და მესამე სერია დაწერილია ლათინური დამწერლობით .

პირველი სერია
სურათი მნიშვნელობა კომპოზიცია აღწერა მოჭრის თარიღი მიმოქცევიდან ამოღება
ავერსი უკუ ავერსი რევერსი
UZ-1994tiin01.jpg 1 ტიინი თითბერი - მოოქროვილი ფოლადი გერბი 12 ვარსკვლავით

სახელმწიფო წოდება
ღირებულება, მოჭრის წელი 1994 წ 2020 წლის 1 მარტი [4]
UZ-1994tiin03.jpg 3 ტიინი
UZ-1994tiin05.jpg 5 ტიინი
UZ-1994tiin10.jpg 10 ტიინი ნიკელის ფოლადი გერბი 12 ვარსკვლავით



სახელმწიფო წოდება
ღირებულება, მოჭრის წელი 1994 წ 2020 წლის 1 მარტი [4]
UZ-1994tiin20.jpg 20 ტიინი
UZ-1994tiin50.jpg 50 ტიინი
UZ-1998sum01.jpg 1 სუმი 1997, 1998, 1999 წწ 2020 წლის 1 მარტი [4]
UZ-1999sum05.jpg 5 სუმი 1997, 1998, 1999 წწ 2020 წლის 1 მარტი [4]
UZ-1998sum10.jpg 10 სუმი 1997, 1998, 1999, 2000 წწ 2020 წლის 1 მარტი [4]
მეორე სერია
სურათი მნიშვნელობა ტექნიკური პარამეტრები აღწერა მოჭრის თარიღი მიმოქცევიდან ამოღება
დიამეტრი მასა კომპოზიცია პირას ავერსი რევერსი
UZ-2000sum01.jpg 1 სომი 18.4 მმ 2,83 გ Უჟანგავი ფოლადი რიდიანი გერბი ვარსკვლავების გარეშე



ბანკის სათაური, მოჭრის წელი
ღირებულება, უზბეკეთის რუკა 2000 წელი 2020 წლის 1 მარტი [4]
UZ-2001sum05.jpg 5 სომი 21.2 მმ 3,35 გ თითბერი - მოოქროვილი ფოლადი სადა გერბი ვარსკვლავების გარეშე



ბანკის სათაური, მოჭრის წელი
ღირებულება, უზბეკეთის რუკა 2001 წ 2020 წლის 1 მარტი [4]
UZ-2001sum10.jpg 10 სომი 19.75 მმ 2,71 გ ნიკელის ფოლადი სადა გერბი ვარსკვლავების გარეშე



ბანკის სათაური, მოჭრის წელი
ღირებულება, უზბეკეთის რუკა 2001 წ 2020 წლის 1 მარტი [4]
UZ-2001sum50.jpg UZ-2004sum100-obv.jpg 50 სომი 26.1 მმ 8 გ სადა და რიდიანი მონაკვეთები გერბი ვარსკვლავების გარეშე



ბანკის სათაური, მოჭრის წელი
ღირებულება, უზბეკეთის რუკა 2001 წ 2019 წლის 1 ივლისი [5]
50 Som UZ 2002.png 50 სომი 26.1 მმ 7,9 გ ღირებულება, შაჰრისაბზის ქანდაკება და ნანგრევები 2002 წ 2019 წლის 1 ივლისი [5]
UZ-2004sum100-obv.jpg 100 სომიი 26.9 მმ 7,9 გ ნიკელის მოოქროვილი ფოლადი წარწერა გერბი ვარსკვლავების გარეშე



ბანკის სათაური, მოჭრის წელი
მნიშვნელობა, უზბეკეთის რუკა, მზის სხივები 2004 წ 2019 წლის 1 ივლისი [5]

მესამე სერია (2018)[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

2018 წლის მაისში ოფიციალურად გამოაცხადეს 50, 100, 200 და 500 სომის ღირებულების ახალი მონეტების შემოღების შესახებ. ყველა ამ ნომინალის ადრე გაცემული ბანკნოტები და მონეტები უნდა ამოეღოთ მიმოქცევიდან 2020 წლის 1 ივლისის ჩათვლით.

მესამე სერია (2018) [6]
სურათი მნიშვნელობა ტექნიკური პარამეტრები აღწერა Თარიღი
დიამეტრი მასა კომპოზიცია პირი ავერსი უკუ მოჭრა პრობლემა გაუქმება ამოწურვა
50 SUM 2018.jpg 50 დღის განმავლობაში 18.0 მმ 2.0 გ ნიკელის მოოქროვილი ფოლადი სადა ნომინალი უზბეკეთის ეროვნული ემბლემა, მოჭრის წელი 2018 წელი 2018 წლის 2 ივლისი [4] მიმდინარე
100 SUM 2018.jpg 100 დღის განმავლობაში 20.0 მმ 2.5 გ დამოუკიდებლობისა და სიკეთის ძეგლი, ტაშკენტი
200 SUM 2018.jpg 200 დღის განმავლობაში 22.0 მმ 3,3 გ ვეფხვის მოზაიკის დეტალისამარყანდის რეგიტანში
500 SUM 2018.jpg 500 დღის განმავლობაში 24.0 მმ 3,9 გ კონგრესების სასახლე ( Anjumanlar Saroyi ) ტაშკენტში

ბანკნოტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მეორე და ამჟამინდელი სერია, რომელიც გამოიცა უზბეკეთის რესპუბლიკის ცენტრალური ბანკის მიერ, გამოვიდა 1994 წელს1, 3, 5, 10, 25, 50 და 100 სომის ნომინალებში. 1997 წელს გამოიცა 200 სომის ღირებულების ბანკნოტი, 1999 წელს 500 სომის, 2001 წელს 1000 სომის, 2013 წელს 5000 სომის, 2017 წლის 10 მარტს 10 000 სომის, 2017 წლის 22 აგვისტოს 50 000 სომის, და 2019 წლის 25 თებერვალს 100 000 სომი. . ამ უკანასკნელ ოთხ დასახელებას აქვს წარწერები ლათინურ- უზბეკურ ენაზე (ლათინური დამწერლობა უზბეკურისთვის). უზბეკური კირილიცა გამოიყენება 1-დან 1000 სუმის ნომინალებისთვის.

1994-2017 წლის სერია[7]
სურათი ღირებულება დომინანტი ფერი დაბეჭდვის თარიღი პირველად გამოსვლის თარიღი მიმოქცევიდან ამოღება
ავერსი რევერსი
UZS1 1994 front.jpg UZS1 1994 back.jpg 1 სუმი მწვანე და ვარდისფერი 1994 1 ივლისი 1994 1 იანვარი 2021
UZS3 1994 front.jpg UZS3 1994 back.jpg 3 სუმი წითელი
UZS5 1994 front.jpg UZS5 1994 back.jpg 5 სუმი ლურჯი და ნარინჯისფერი
UZS10 1994 front.jpg UZS10 1994 back.jpg 10 სუმი იისფერი
UZS25 1994 front.jpg UZS25 1994 back.jpg 25 სუმი ლურჯი და ვარდისფერი
UZS50 1994 front.jpg UZS50 1994 back.jpg 50 სუმი ყავისფერი 1 ივლისი 2019[8]
UZS100 1994 front.jpg UZS100 1994 back.jpg 100 სუმი იისფერი
UZS200 1997 front.jpg UzbekistanP80-200sum-1997-donatedoy b.jpg 200 სუმი მწვანე 1997 1 მარტი 1997[9] 1 ივლისი 2020[4]
UZS500 1999 front.jpg UzbekistanP81-500sum-1999-donatedoy b.jpg 500 სუმი წითელი 1999 1 ივნისი 2000[10]
UZS1000 2001 front.jpg UZS1000 2001 back.jpg 1 000 სუმი ნაცრისფერი 2001 1 სექტემბერი 2001[11] ამჟამინდელი
UZS5000 2013 front.jpg UZS5000 2013 rear.jpg 5 000 სუმი მწვანე 2013 1 ივლისი 2013
10000 soms of Uzbekistan (2017) obvers.jpg 10000 soms of Uzbekistan (2017) reverse.jpg 10 000 სუმი ლურჯი 2017 10 მარტი 2017
50000 soms of Uzbekistan (2017) obverse.jpg 50000 soms of Uzbekistan (2017) reverse.jpg 50 000 სუმი მეწამური 22 აგვისტო 2017
100 000 SUM FRONT.png 100 000 SUM REVERS.png 100000 სუმი ნარინჯისფერი და ღია ყავისფერი 2019 25 თებერვალი 2019

გაცვლითი კურსი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1994 წლის 1 ივლისს მისი შემოღებისას 1 აშშ დოლარი 25 სუმის ტოლი იყო.

2017 წლის რეფორმა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

2017 წლის 2 სექტემბერს უზბეკეთის პრეზიდენტმა შავკატ მირზიიოევმა გამოსცა ბრძანება " სავალუტო პოლიტიკის ლიბერალიზაციის პრიორიტეტული ზომების შესახებ ". [12] რეფორმა ძალაში შევიდა 2017 წლის 5 სექტემბერს. შედეგად, სუმის კურსი აშშ დოლართან მიმართებაში გაიზარდა 4,210 უზბეკური სომიდან 8,100 უზბეკური სუმამდე. ახალი კურსი კიდევ უფრო სუსტი იყო, ვიდრე სუმის შავი ბაზრის კონვერტირებადი დოლარი დაახლოებით 7,700. იმავე დღეს გაუქმდა უცხოური ვალუტის ოდენობის შეზღუდვა, რომლითაც ფიზიკური და იურიდიული პირები სარგებლობდნენ. [13]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. The Global History of Currencies - Russia. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 4 January 2007. ციტირების თარიღი: 12 November 2017.
  2. Uzbekistan Economic Policy and Trade Practices. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2010-07-10. ციტირების თარიღი: 19 September 2015.
  3. Gray, Laura. (26 February 2013) The most worthless coin in the world. ციტირების თარიღი: 12 November 2017.
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9 СТАРУЮ МЕЛОЧЬ МОЖНО ОБМЕНЯТЬ НА НОВУЮ ДО 1 МАРТА 2020 ГОДА.
  5. 5.0 5.1 5.2 В обращение выходят новые монеты.
  6. Монеты. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-04-24. ციტირების თარიღი: 2020-11-26.
  7. banknotes. ციტირების თარიღი: 12 November 2017.
  8. Центральный банк Республики Узбекистан — Сообщение Центрального банка Республики Узбекистан. cbu.uz. ციტირების თარიღი: 2018-05-26.[მკვდარი ბმული]
  9. Узбекскому суму исполнилось 20 лет. gazeta.uz. ციტირების თარიღი: 2019-01-05.
  10. Узбекскому суму исполнилось 20 лет. gazeta.uz. ციტირების თარიღი: 2019-01-05.
  11. Узбекскому суму исполнилось 20 лет. gazeta.uz. ციტირების თარიღი: 2019-01-05.
  12. The Government portal of the Republic of Uzbekistan. (2017-09-05) Starting from 5 September 2017, the exchange rate of the Central Bank is set at 8100 UZS for 1 USD. ციტირების თარიღი: 8 September 2017.
  13. Radio Free Europe/Radio Liberty. (2017-09-05) Uzbekistan Devalues Currency As It Emerges From Decades-Long Isolation. ციტირების თარიღი: 8 September 2017.