უელსური ბოშური ენა

უელსის ბოშური Kalá
გავრცელებულია	დიდი ბრიტანეთი (მთავრად უელსი)
მოლაპარაკეთა რაოდენობა	რამდენიმე ათეული მცოდნე
ოფიციალური სტატუსი	თითქმის გადაშენებული
ლინგვისტური კლასიფიკაცია	ინდოევროპული ენები → ინდოირანული ენები → ინდოარიული ენები → ცენტრალურენდი ენები → ბოშური ენები → ჩრდილო ბოშური
დამწერლობის სისტემა	ლათინური ანბანი
რუკა
რუკა ბოშური დიალექტების გეოგრაფიული გავრცელებით ევროპაში რუკა ბოშური დიალექტების გეოგრაფიული გავრცელებით ევროპაში რუკა ბოშური დიალექტების გეოგრაფიული გავრცელებით ევროპაში
ვიკისივრცე
ენის თარგი	{{Lang-none}}
ვიკისივრცეში არის ვიკიპედია — უელსის ბოშური
ვიკისივრცე
ენის თარგი	{{Lang-none}}
ვიკიმედიის ინკუბატორში არის ვიკიპედიის სატესტო განყოფილება — უელსის ბოშური

უელსის ბოშური ენა — ბოშური ენის დიალექტი, რომლითაც საუბრობენ კალე, ბოშათა ქვეჯგუფის წარმომადგენლები, რომლებიც უელსში XVI საუკუნეში დასახლდნენ. უელსის ბოშური ენა მიეკუთვნება ჩრდილოური ბოშური დიალექტების ჯგუფს.

მისი ლექსიკა უმეტესად ბოშურია, თუმცა მრავლად გვხვდება სესხული სიტყვებიც. უელსურიდან გადმოტანილია ისეთი სიტყვები, როგორიცაა: melanō („ყვითელი“, უელსურად melyn), grīga („ერყვა“, უელსურად grug) და kraŋka („კიბორჩხალა“, უელსურად cranc). ასევე გვხვდება ინგლისურიდან სესხული სიტყვებიც: vlija („სოფელი“), spīdra („ობობა“) და bråmla („მეკენძი მცენარე“).

ისტორიულად, უელსის ბოშური და ანგლობოშური (რომლითაც საუბრობენ რომანიჩალი) დიალექტები წარმოადგენდა ერთიან ენობრივ ფორმას, ცნობილს როგორც ბრიტანული ბოშური ენა. უელსის ბოშური ენა მჭიდროდ უკავშირდება ანგლობოშურს, სკანდინავიურ ბოშურ ენას (რომელზეც საუბრობენ რომანისაელები შვედეთში და ნორვეგიაში), შოტლანდიური კანტის (რომელზეც საუბრობენ შოტლანდიის დაბლობის ბოშები) და კალოს (კაალეს ენა) ფინეთსა და შვედეთში.

კალე, რომანიჩალი, რომანისაელი, კაალე და შოტლანდიის დაბლობის ბოშები წარმოდგენენ ბოშების მჭიდროდ დაკავშირებულ ქვეჯგუფებს, რომლებიც ჩრდილოეთ ევროპაში XVI საუკუნეში გამოჩენილი ბოშური მიგრაციის ტალღის შედეგად ჩამოყალიბდნენ.

ფონოლოგია

უელსის ბოშურ ენაში შემდეგი თანხმოვანი ბგერები გვხვდება:

• ცხვიროვანი თანხმოვანები:

m – ტუჩოვანი ცხვიროვანი

n – ალვეოლარული ცხვიროვანი

ŋ – ზურგული ცხვიროვანი

• აფრიკატები / აფერტილები:

p, pʰ / b – ტუჩოვანი აფერტილები (ყრუ / ხმოვანი)

t, tʰ / d – ალვეოლარული აფერტილები (ყრუ / ხმოვანი)

tʃ / dʒ – პოსტალვეოლარული აფერტილები (ყრუ / ხმოვანი)

k, kʰ / ɡ – ზურგული აფერტილები (ყრუ / ხმოვანი)

• ხახოვანები (ფრიკატივები):

f / v – ტუჩოვანი ხახოვანები

θ / ð – კბილთაშორისი ხახოვანები

s / z – ალვეოლარული ხახოვანები

ʃ / ʒ – პოსტალვეოლარული ხახოვანები

x / ɣ – ზურგული ხახოვანები

h – ხორხის ხახოვანი

• ტრილები:

r̥ / r – ალვეოლარული ტრილები (ყრუ / ხმოვანი)

• მახლობელი თანხმოვანები:

j – ცაპიური მახლობელი

ʍ / w – ზურგული მახლობელი (ყრუ / ხმოვანი)

• ლატერალური თანხმოვანები:

ɬ / l – ალვეოლარული ლატერალები (ყრუ / ხმოვანი)

ხმოვნები

უელსის ბოშურ ენაში გამოიყენება შემდეგი ხმოვანი ბგერები:

• დახურული ხმოვნები (Close):

i – წინა დახურული ხმოვანი

u – უკანა დახურული ხმოვანი

• შუალო ხმოვნები (Mid):

e – წინა საშუალო ხმოვანი

ə – ცენტრალური საშუალო ხმოვანი (შვა)

o – უკანა საშუალო ხმოვანი

• ღია ხმოვნები (Open):

a – ცენტრალური ღია ხმოვანი

ენის სტატუსი და გადარჩენის მცდელობები

უელსის ბოშური ენა, რომელიც XVI საუკუნეში უელსში ჩამოსულმა კალეს (Kale) ბოშურმა ჯგუფმა შემოიტანა, დღესდღეობით გადაშენების პირასაა. მიუხედავად იმისა, რომ XIX საუკუნეში ენა ჯერ კიდევ აქტიურად გამოიყენებოდა, განსაკუთრებით ჩრდილოეთ უელსში, XX საუკუნეს შუა ხანებიდან მოყოლებული მისი გამოყენება მკვეთრად შემცირდა. ენის გადარჩენის მცდელობები ძირითადად ინდივიდუალური ინიციატივებით შემოიფარგლებოდა, რაც სისტემური მხარდაჭერის არარსებობის პირობებში არასაკმარისი აღმოჩნდა.

უელსის ბოშური ენის დაცვა და აღდგენა მნიშვნელოვანი კულტურული ამოცანაა, რომელიც მოითხოვს როგორც სახელმწიფო, ისე საზოგადოებრივი ორგანიზაციების ჩართულობას. ენის გადარჩენისათვის აუცილებელია მისი დოკუმენტაცია, სწავლება და პოპულარიზაცია, რაც ხელს შეუწყობს ბოშური კულტურისა და ენის შენარჩუნებას უელსში და მის ფარგლებს გარეთაც.

უელსის ბოშური ენის ციფრული აღდგენის ინიციატივები

უელსის ბოშური ენის გადარჩენისა და პოპულარიზაციის მიზნით, ბოლო წლებში განხორციელდა რამდენიმე მნიშვნელოვანი ციფრული ინიციატივა, რომლებიც მიზნად ისახავს ენის დოკუმენტაციას, სწავლების ხელშეწყობასა და კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებას.

Shikawa Romanus – ციფრული სასწავლო პლატფორმა ჯონ რობერტსის მემკვიდრეობის ფონდის (John Roberts Heritage Fund) მხარდაჭერით, შეიქმნა პროექტი Shikawa Romanus – Learning Romany, რომელიც მოიცავს 22 მოდულს, სადაც წარმოდგენილია უელსის ბოშური ენის ყოველდღიური ლექსიკა, გრამატიკა და კულტურული კონტექსტი. პროექტის ავტორები, ფრენსის რობერტს რეილი (Frances Roberts Reilly) და ბობ ლოველი (Bob Lovell), არიან უელსური ბოშური წარმოშობის წარმომადგენლები, რომლებიც ცხოვრობენ კანადასა და ახალ ზელანდიაში. მათ მიერ შექმნილი სასწავლო მასალები მოიცავს აუდიოჩანაწერებს, მუსიკას, ისტორიებსა და პოეზიას, რაც ეხმარება მომხმარებლებს ენის უკეთ გააზრებასა და შესწავლაში .

ვებსაიტი და ციფრული რესურსები პროექტის ფარგლებში, შეიქმნა სპეციალური ვებსაიტი, სადაც მომხმარებლებს შეუძლიათ რეგისტრაცია, სასწავლო მასალების ჩამოტვირთვა და ენის დამოუკიდებლად შესწავლა. ვებსაიტის დიზაინი და ტექნიკური უზრუნველყოფა განხორციელდა კარდიფში მდებარე ბოშური საკუთრებაში არსებული კომპანია Kutchibok Design-ის მიერ, რაც ხაზს უსვამს პროექტის საზოგადოებრივ ჩართულობასა და ბოშური ბიზნესების მხარდაჭერას .

კულტურული მემკვიდრეობის აღდგენა პროექტის ერთ-ერთი მთავარი მიზანია უელსის ბოშური ენისა და კულტურის აღდგენა და პოპულარიზაცია, რაც მოიცავს ენის სწავლებას, კულტურული ღონისძიებების ორგანიზებასა და ბოშური მემკვიდრეობის წარმოჩენას. აღნიშნული ინიციატივა ხელს უწყობს ბოშური კულტურისა და ენის შენარჩუნებას უელსში და მის ფარგლებს გარეთაც .

საერთაშორისო თანამშრომლობა პროექტის წარმატება ასევე განპირობებულია საერთაშორისო თანამშრომლობით, რაც მოიცავს ბოშური წარმოშობის ადამიანების ჩართულობას სხვადასხვა ქვეყნებიდან. ეს თანამშრომლობა აძლიერებს ბოშური ენისა და კულტურის გლობალურ აღიარებას და ხელს უწყობს მის დაცვასა და განვითარებას მომავალი თაობებისთვის .

რესურსები ინტერნეტში

• უელსის ბოშური ენა ბრიტანეთში
• უელსურ-ბოშური ლექსიკის ნუსხა
• ბოშები უელსში — Romani Cymru
• ჯონ რობერტსის მემკვიდრეობის ფონდი დაარქივებული 2024-11-14 საიტზე Wayback Machine.